سیروز کبدی
شهریور ۱۲, ۱۳۹۹
سندرم روده تحریک پذیر
شهریور ۱۲, ۱۳۹۹

کولیت اولسروز(زخمی)

کولیت عصبی

یبوست – اسهال

به‌ زبان‌ ساده‌

 

 

هر سؤالی‌ که‌ راجع‌ به‌ علل‌، علائم‌ و نشانه‌ها، تشخیص‌ و درمان‌

کولیت عصبی (یبوست اسهال)

در ذهن‌ شما وجود دارد پاسخش‌ را در این‌ کتاب‌ خواهید یافت‌

 

 

تألیف‌:

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

(متخصص داخلی نمونه)

 

 

دفتر تهران‌: خیابان انقلاب، بین نامجو و مدنی، کوچه پناهی، پلاک ۲۰، واحد ۱

تلفن۷۷۶۳۱۳۴۷ – ۷۷۶۵۰۱۵۹ – همراه‌ ۰۹۱۲۲۵۴۵۶۰۰

Web: Kerdegari.com             Email: Info@Kerdegari.com

 

کولیت عصبی

به‌ زبان‌ ساده‌

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

چاپ‌ دوم‌: ۱۳۸۸

تیراژ: ۵۰۰۰ نسخه‌

مدیر تولید: غلامرضا کردگاری‌

صفحه‌آرایی: راحله‌ محمودآبادی‌

چاپ‌: مطبوعاتی ایران

شابک‌: ۳۲۶-۲۷۳۶-۹۶۴-۹۷۸

۱۹۰۰ تومان

 


 

؟؟

 

 

فهرست‌

 

…………………… مقدمه‌…………………………………………………………………………… ۷

فصل ۱ : کلیات، علائم و نشانه‌ها

سؤال ۱ ـ ۱ : دستگاه گوارش از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است و کار هر قسمت چیست؟   ۹

سؤال ۱ ـ ۲ : چه بیماریهایی دستگاه گوارش را درگیر می‌کنند؟ ………… ۱۴

سؤال ۱ ـ ۳ : کولیت عصبی یا سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) جزء کدام دسته از بیماریهای دستگاه گوارش است؟           ۱۷

سؤال ۱ ـ ۴ : چه نام‌های دیگری برای این مجموعه علائم عنوان می‌شود؟ ۱۸

سؤال ۱ ـ ۵ : چه عواملی را در ایجاد بیماری روده تحریک‌پذیر دخیل می‌دانند؟        ۱۹

سؤال ۱ ـ ۶ : چرا می‌گوییم اختلالات خلقی و روحی در ایجاد بیماری روده تحریک‌پذیر(IBS) دخالت دارند؟      ۲۰

سؤال ۱ ـ ۷ : میزان شیوع این بیماری چقدر است؟ …………………………… ۲۰

سؤال ۱ ـ ۸ : بیماری روده تحریک‌پذیر دارای چه علائم و نشانه‌هایی است؟            ۲۱

سؤال ۱ ـ ۹ : علائم اصلی گوارش در بیماری روده تحریک‌پذیر کدامند؟ ۲۲

سؤال ۱ ـ ۱۰ : دردهای شکمی در IBS چه خصوصیاتی دارند؟ …………. ۲۳

سؤال ۱ ـ ۱۱ : منظور از تغییر اجابت مزاج در بیماری روده تحریک‌پذیر (IBS) چیست؟          ۲۴

سؤال ۱ ـ ۱۲ : آیا زیادی دفع گاز و نفخ در بیماران مبتلا به روده تحریک‌پذیر وجود دارد؟      ۲۵

سؤال ۱ ـ ۱۳ : برای درمان نفخ روده‌ها چه اقداماتی می‌توان انجام داد؟ ۲۸

سؤال ۱ ـ ۱۴ : منظور از وجود نشانه‌های بیماری دستگاه گوارش فوقانی در IBS چیست؟        ۲۹

فصل ۲ : تشخیص بیماری روده تحریک‌پذیر

سؤال ۲ ـ ۱ : در یک تقسیم‌بندی کلی، وجود چه علائمی به نفع تشخیص IBS و چه علائمی بر علیه آن است؟      ۳۰

سؤال ۲ ـ ۲ : IBS با چه بیماریهایی اشتباه می‌شود؟……………………………. ۳۲

سؤال ۲ ـ ۳ : چه اقدامات تشخیصی باید برای بیماران مشکوک به IBS انجام داد؟     ۳۵

سؤال ۲ ـ ۴ : کدام دسته از بیماران مبتلا به IBS نیازمند انجام اقدامات تشخیصی هستند؟         ۳۷

سؤال ۲ ـ ۵ : آندوسکوپی روده بزرگ (تمام یا قسمتی از آن) چه نقشی در تشخیصIBS دارد؟ ۳۷

سؤال ۲ ـ ۶ : منظور از برافراشته بودن پرچم قرمز، بر بام تشخیص بیماری روده تحریک‌پذیر چیست؟     ۳۸

فصل ۳ : درمان بیماری روده تحریک‌پذیر

سؤال ۳ ـ ۱ : درمان IBS بر چه اصولی استوار است؟ ………………………… ۳۹

سؤال ۳ ـ ۲ : چه اهدافی را از درمان IBS دنبال می‌کنیم؟ ………………….. ۴۴

سؤال ۳ ـ ۳ : درمان IBS تا کی ادامه می‌یابد؟ …………………………………… ۴۵

فصل ۴ : یبوست

سؤال ۴ ـ ۱ : تعریف یبوست چیست؟ ………………………………………………. ۴۸

سؤال ۴ ـ ۲ : چه عواملی باعث یبوست در یک فرد می‌شوند؟ …………… ۴۹

سؤال ۴ ـ ۳ : یک پزشک چگونه به تشخیص علت یبوست می‌رسد؟ …. ۵۰

سؤال ۴ ـ ۴ : اساس درمان یبوست چیست؟ ……………………………………… ۵۱

سؤال ۴ ـ ۵ : درمان یبوست باید تا کی ادامه یابد؟ ……………………………. ۵۶

فصل ۵ : اسهال

سؤال ۵ ـ ۱ : تعریف اسهال چیست؟ ………………………………………………… ۵۷

سؤال ۵ ـ ۲ : چه عواملی باعث ایجاد اسهال می‌شوند؟ ……………………… ۵۷

سؤال ۵ ـ ۳ : یک پزشک چگونه به تشخیص علت ایجادکننده اسهال می‌رسد؟          ۵۹

سؤال ۵ ـ ۴ : اساس درمان اسهال چیست؟ ……………………………………….. ۶۰

سؤال ۵ ـ ۵ : درمان اسهال باید تا کی ادامه یابد؟ ……………………………… ۶۳

 

 

 

 

 

مقدمه‌

 

بر اساس آمار، از هر دو نفری که بخاطر مشکلات گوارشی مثل دل‌درد، تهوع و استفراغ، بی‌اشتهایی و… به پزشک مراجعه می‌کنند یک نفر از آن‌ها، مبتلا به هیچ بیماری جسمی جدی نیست.

در علم پزشکی به آن دسته از اختلالات گوارشی که باعث می‌شوند بیمار به پزشک مراجعه کند و پس از انجام اقدامات اولیه به هیچ تشخیص مهم جسمی نمی‌رسیم، اختلالات عملکردی دستگاه گوارش گفته می‌شود.

اختلالات عملکردی دستگاه گوارش بسیار شایع و البته آزاردهنده هستند.

این اختلالات هم در دستگاه گوارش فوقانی (یعنی دهان، حلق، مری، معده و قسمتی از روده کوچک) و هم در دستگاه گوارش تحتانی (یعنی باقیمانده روده کوچک به‌علاوه روده بزرگ) علائم و آثار مربوط به خود را ایجاد می‌کنند.

از آنجایی‌که اختلالات عملکردی دستگاه گوارش تحتانی بسیاری از بیماران را گرفتار کرده و باعث مراجعه آن‌ها به پزشک می‌شود، سعی کرده‌ام در این کتاب آن را به زبان ساده توضیح دهم.

وقتی پزشک با بیماری برخورد می‌کند که از علائم مربوط به دستگاه گوارش تحتانی و روده بزرگ شاکی است، ابتدا باید از وجود یا عدم وجود سایر بیماریهای جسمی باخبر شود.

پزشکان معمولاً تشخیص اختلالات عملکردی را آخرین تشخیص خود می‌گذارند اما گاهی شکایات بیمار به همراه سایر فاکتورهایی که در رسیدن به تشخیص دخالت دارند (مثل سن بیمار، جنس بیمار، وضعیت روحی او و…) آنقدر واضح و مشخص است که پزشک در همان دقایق اولیه گوش دادن به صحبت‌های بیمار متوجه تشخیص اختلال عملکردی می‌شود.

در آماده‌سازی‌ و انتشار این‌ کتاب‌ از کمک‌های‌ بی‌دریغ‌ جناب‌ آقای‌ مهندس‌ غلامرضا کردگاری‌ مدیرعامل‌ محترم‌ انتشارات‌ کردگاری‌، همچنین‌ همسر مهربانشان‌ سرکار خانم‌ راحله‌ محمودآبادی‌ برادرزاده‌ عزیزم‌ یاری‌ گرفته‌ام‌، آرزوی‌ موفقیتشان‌ را دارم‌.

در پایان‌ از خوانندگان‌ محترم‌ این‌ کتاب‌ خواهشمندم‌ نظریات‌ و سؤالات‌ خود را با آدرس‌ اینجانب‌ در میان‌ بگذارند تا بتوانم‌ در چاپ‌های‌ بعدی‌ از آن‌ها استفاده‌ کنم‌. آرزوی‌ من‌ بهبود سطح‌ اطلاعات‌ عمومی‌ بیماران‌ و شناخت‌ بهتر آن‌ها از بیماریشان‌ است‌ تا بتوانند با سلاح بزرگ دانایی به نبرد با بیماری خود رفته و زندگی سالمتری داشته باشند.

دکتر احمد محمودآبادی‌

 

 

 

 

آدرس‌ مطب‌ : مشهد ـ خیابان‌ احمدآباد ـ بین‌ عارف‌ و پرستار ـ طبقه‌ فوقانی‌ داروخانه‌ شبانه‌روزی‌ احمدآباد ـ طبقه‌ سوم‌ ـ دکتر محمودآبادی ـ تلفن‌ ۸۴۰۵۰۵۵ – ۰۵۱۱

 

 

 

 

 

فصل‌ اول‌

کلیات، علائم و نشانه‌ها

سؤال ۱ ـ ۱ : دستگاه گوارش از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است و کار هر قسمت چیست؟

برای آموختن اجزاء تشکیل‌دهنده دستگاه گوارش و آگاهی از چگونگی عمل آن‌ها نیاز به سال‌ها مطالعه تخصصی می‌باشد که از چهارچوب اهداف این کتاب خارج است.

مطابق آنچه که در شکل ۱-۱ آمده است، اجزاء اصلی تشکیل دهندۀ دستگاه گوارش را می‌توان در هفت قسمت جداگانه تقسیم‌بندی کرد. این ۷ قسمت خود به قسمت‌های کوچکتر تقسیم می‌شوند که قسمت‌های ذکر شده به‌طور خلاصه در جدول ۱-۱ آورده شده‌اند و عبارتند از:

۱- دهان، حلق و اجزاء تشکیل‌دهنده آن ۲- مری ۳- معده ۴- روده کوچک ۵- روده بزرگ ۶-کبد و اجزاء آن مثل کیسه صفرا ۷- لوزالمعده یا پانکراس.

غذا پس از وارد شدن به دهان و تقسیم شدن به قطعات کوچکِ قابلِ بلع توسط دندان‌ها، تا حدود زیادی توسط بزاق ترشح شده از غدد بزاقی موجود در دهان مثل غدد زیرزبانی، بناگوش و… هضم می‌شود.

کولون پایین‌رونده
آپاندیس
رودۀ کوچک
کولون بالارونده
دوازده
کیسۀ صفرا
کبد
مری
مقعد
رکتوم
لوزالمعده
کولون عرضی
معده

شکل ۱-۱ : اجزاء تشکیل‌دهندۀ دستگاه گوارش

پس از اقدامات اولیه در دهان، غذا از گذرگاهی به نام مری عبور کرده و خود را به معده می‌رساند.

غذا در معده توسط اسید موجود در آن و آنزیم‌هایی مثل پپسین بیش از پیش هضم شده و به قطعات کوچکتری تبدیل شده تا بتواند از دهانه خروجی معده که دریچه پیلور نام دارد عبور کرده و وارد ابتدای روده کوچک شود. (شکل۱-۲)

دوازدهه
ابتدای رودۀ کوچک
کانال پیلور
دیافراگم
مری
معده

شکل ۱-۲: کانال پیلور به‌عنوان یک معبر معده را به دوازدهه متصل می‌کند.

غذا پس از ورود به قسمت‌های اولیه روده کوچک که بولب و سپس دوازدهه نام دارد توسط انواع اسیدها و نمک‌های صفراوی که در کبد ساخته شده و پس از ذخیره شدن در کیسه صفرا، با انقباض آن وارد دوازدهه می‌شود همچنین در اثر آنزیم‌های مختلفی که در لوزالمعده یا پانکراس ساخته شده هضم می‌شود. در اینجا هضم غذا تا حدود زیادی تکمیل شده و از این پس عمل جذب در قسمت‌های بعدی روده کوچک مثل ژژونوم یا ایلئوم صورت می‌گیرد. مواد غذایی مختلف در قسمت‌های مختلف روده کوچک جذب می‌شوند. درصد بسیار بالایی از مواد هضم شده در ژژونوم (قسمتهای میانی رودۀ کوچک) جذب می‌شوند و بقیه کار در قسمت‌های باقیمانده صورت می‌گیرد. آنچه از هضم و جذب غذا باقی می‌ماند، از راه یک دریچه که دریچه ایلئوسکال نام دارد و در انتهای ایلئوم (قسمت سوم و انتهایی روده کوچک) قرار دارد به ابتدای روده بزرگ که سکوم یا روده کور نام دارد وارد می‌شود. در شکل ۱-۳، سکوم و سایر قسمت‌های روده بزرگ نشان داده شده است.

رکتوم
کولون عرضی
کولون بالا‌رونده
سکوم
آپاندیس
کولون پایین‌رونده
سیگموئید

شکل ۱-۳: اجزاء تشکیل‌دهندۀ رودۀ کوچک

مواد پس از وارد شدن به روده کور، از طریق روده بزرگ بالارونده یا کولون بالارونده به سمت انتهایی دستگاه گوارش حرکت می‌کنند. پس از روده بزرگ بالارونده به روده بزرگ عرضی می‌رسیم که به روده بزرگ پایین‌رونده ختم می‌شود.

کاردیا
آنتر معده
تنۀ معده
فوندوس

شکل ۱-۴ : قسمت‌های مختلف معده به صورت جداگانه نامگذاری می‌شود.

پس از روده بزرگ پایین‌رونده، به ناحیه‌ای با نام سیگموئید می‌رسیم که به خاطر شکل آن (شبیه حرف S انگلیسی) به این نام خوانده می‌شود پس از سیگموئید به محل تجمع مدفوع که رکتوم نام دارد می‌رسیم رکتوم برای دستگاه گوارش، کار مثانه برای ادرار را انجام می‌دهد. یعنی وقتی تجمع مدفوع در آن به حد کافی ‌رسید و فشار به دیواره‌های آن در حد قابل ارسال به مغز رسید، احساس دفع به فرد دست می‌دهد که او با وارد آوردن فشار به شکم، باعث شروع یک سیکل می‌شود که پایان آن تخلیه مدفوع است.

ذکر این نکته ضروری است که روده بزرگ یا کولون که در فارسی قدیم به آن قولون گفته می‌شد و لغت قولنج هم از این ریشه آمده است علاوه بر اینکه نقش یک گذرگاه را برای مدفوع بازی می‌کند، در انجام اعمالی مثل جذب که مهمترین آن‌ها جذب آب است دخالت می‌کند.

۱- دهان و حلق به همراه
اجزاء آن‌ها مثل  «
۱- زبان

۲- دندان‌ها

۳- غدد بزاقی

۴- …

۲- مری
 ۳- معده «

(شکل ۱-۴)

۱- کاردیا

۲- فوندوس

۳- بادی یا تنه معده

۴- آنتر

۴- روده کوچک « ۱- بولب

۲- دئودئوم یا دوازدهه

۳- ژژونوم

۴- ایلئوم

۵- روده بزرگ «

(شکل ۱-۳)

۱- کولون بالارونده

۲- کولون عرضی

۳- کولون پایین‌رونده

۴- سیگموئید

۵- رکتوم یا انبار مدفوع

۶- آنال کانال یا کانال مقعدی

۷- مقعد

۶- کبد، مجاری صفراوی و کیسه صفرا
۷- لوزالمعده یا پانکراس

جدول ۱-۱ : اجزاء تشکیل‌دهنده دستگاه گوارش

سؤال ۱ ـ ۲ : چه بیماریهایی دستگاه گوارش را درگیر می‌کنند؟

بیماریهای متعددی دستگاه گوارش را درگیر می‌کنند که خلاصه‌ای از آن‌ها عبارتند از:

  1. بیماریهای عفونی مثل باکتریایی، انگلی، قارچی، ویروسی و…
  1. ضایعات نئوپلاستیک یا تومورها که خود به دو گروه تومورهای خوش‌خیم و تومورهای بدخیم یا همان انواع سرطان‌ها تقسیم می‌شوند.
  2. بیماریهای التهابی که خود به زیرگروه‌های متعدد تقسیم می‌شود مثلاً التهاب ناشی از اجسام سوزاننده، التهاب ناشی از برگشت اسید معده به مری که باعث التهاب مری یا همان ازوفاژیت می‌شود و غیره…
  3. اختلالات حرکتی دستگاه گوارش که خود به دو زیرگروه جسمی و غیرجسمی تقسیم می‌شود مثلاً وقتی در اثر دیابت طول کشیده اعصاب حرکتی منتهی به معده ضعیف می‌شوند و نمی‌توانند معده را به میزان لازم تخلیه کنند می‌گوییم بیمار مبتلا به اختلال حرکتی معده در اثر نوروپاتی دیابت شده است (نوروپاتی = بیماری عصب) اما اگر تخلیه معده بدون بیماری مهم جسمی به تأخیر بیفتد به آن اختلال حرکتی کارکردی گفته می‌شود.
  4. اختلالات ساختمانی اجزاء تشکیل‌دهنده دستگاه گوارش مثلاً وجود دیورتیکول (کیسه جداری) در مری یا کولون.
  5. اختلالات کارکردی: هرگاه بیمار از یک مشکل گوارشی مثلاً اسهال یا یبوست شاکی باشد اما نتوان علتی برای آن پیدا کرد می‌گوییم فرد دچار اختلال کارکردی روده بزرگ یا رودۀ تحریک پذیر است.

از دیگر اختلالات کارکردی می‌توان به شکایاتی مثل تهوع و استفراغ، دردهای شکمی، نفخ و موارد بسیار دیگر اشاره کرد.

  1. بیماریهای متفرقه مثل اختلالات عروقی که باعث اختلال در خونرسانی به دستگاه گوارش می‌شوند یا بیماریهایی که کبد، مجاری صفراوی، کیسه صفرا و لوزالمعده را درگیر می‌کنند.

ذکر این نکته ضروری است که در این کتاب با توجه به مخاطبان و همچنین اهداف آن نمی‌توان به همه بیماریهای دستگاه گوارش اشاره کرد.

در جدول ۱-۲، خلاصه‌ای از بیماریهایی که اجزاء مختلف لوله گوارش و نه دستگاه گوارشی که کبد، لوزالمعده و… را هم شامل می‌شود عنوان شده است. در این کتاب جای پرداختن به همه این بیماریها نیست اما اگر عمری ماند و زمان اجازه آن را به من داد، سعی خواهم کرد که بسیاری از این بیماریها را به زبان ساده، در اختیار هموطنان عزیزم قرار دهم.

ذکر این نکات ضروری است که در جدول ذکر شده تعدادی از بیماریهای لوله گوارش عنوان شده است. بنابراین آنچه در جدول آمده است تمامی بیماریهای دستگاه گوارش نیست زیرا دستگاه گوارش علاوه بر لوله گوارشی از قسمت‌های مختلف دیگر مثل کبد، کیسه صفرا، لوزالمعده، و… تشکیل شده است. گستردگی علم باعث می‌شود تا یک متخصص داخلی، حداقل سه سال دیگر را با عنوان دوران فوق‌تخصصی دستگاه گوارش به آموزش بنشیند و با این حال تنها به قطره‌ای از اقیانوس بی‌انتهای علم گوارش بسنده کند.

 

۱- دهان و حلق « ۱- عفونت‌ها                         ۲- بدخیمی‌ها

۳- مواد سوزاننده                    ۴- …

۲- مری « ۱- بدخیمی‌ها

۲- تومورهای خوش‌خیم

۳- اختلالات

ساختمانی«

۱- دیورتیکول

۲- حلقه‌ها Ring

۳- پرده‌ها Web

۴- اختلالات

حرکتی «

۱- اسپاسم منتشر مری

۲- آشالازی

۵- التهاب‌ها« ۱- التهاب ناشی از عوامل عفونی

۲- التهاب ناشی از برگشت اسید معده

۳- التهاب ناشی از مواد سوزاننده

۴- التهاب ناشی از بعضی داروها

۳- معده « ۱- عفونت‌ها
۲- تومورها« ۱- خوش‌خیم         ۲- بدخیم
۳- التهاب

(گاستریت) «

۱- عفونت‌ها (مثل هلیکوباکترپیلوری)

۲- الکل

۳- داروهای خانواده بروفن

۴- بیماریهای خودایمنی

۴- اختلالات
حرکتی معده «
۱- بیماریهایی مثل دیابت

۲- بیماریهای کارکردی

۴- روده کوچک« ۱- عفونت‌ها

۲- سوءجذب

۳- تومورها« ۱- خوش‌خیم          ۲- بدخیم
۵- روده بزرگ« ۱- اختلالات حرکتی مثل IBS

۲- تومورها: خوش‌خیم یا بدخیم

۳- دیورتیکول

۴- التهاب روده
بزرگ (کولیت) «
۱- کولیت عفونی

۲- کولیت ناشی از اشعه

۳- کولیت ناشی از اختلال خونرسانی

۴- کولیت زخمی           ۵- …

جدول ۱-۲ : بیماریهایی که دستگاه گوارش را درگیر می‌کنند

سؤال ۱ ـ ۳ : کولیت عصبی یا سندرم روده تحریک‌پذیر(IBS)[۱] جزء کدام دسته از بیماریهای دستگاه گوارش است؟

کولیت به معنای التهاب کولون یا روده بزرگ است. همچنان‌که سینوزیت یعنی التهاب سینوس، آپاندیسیت یعنی التهاب آپاندیس، مننژیت یعنی التهاب مننژ (پرده مغز) و…

از آنجایی‌که در این بیماری، التهابی در کولون وجود ندارد و علاوه بر کولون یا روده بزرگ، سایر قسمت‌های دستگاه گوارش مثل روده کوچک، معده و حتی مری هم در این بیماری درگیر می‌شوند، کولیت نام مناسبی نیست هر چند به صورت غلط مصطلح از آن با عنوان کولیت عصبی یاد می‌شود. بر اساس آنچه عنوان شد، اجازه دهید از این پس و در طول کتاب از سندرم یا بیماری روده تحریک‌پذیر به جای کولیت عصبی استفاده کنیم.

اما پاسخ به سؤال:

در علم پزشکی امروز، به بیماریهایی برخورد می‌کنیم که هیچ توجیه شناخته‌شده‌ای برای آن‌ها نداریم. به عنوان مثال نمی‌توانیم یک عامل عفونی، التهابی یا تومورال را به آن نسبت بدهیم. در این حالت می‌گوییم مشکل یا شکایت بیمار جنبه کارکردی دارد. لابد برای شما اتفاق افتاده که شکایت‌هایی مثل دردهای استخوانی- عضلانی، خستگی، بی‌حالی، ضعف و… را با پزشکتان در میان گذاشته باشید و او به شما گفته باشد که «این‌ها مال اعصابت است»، یعنی کارکردی است.

بیماری روده تحریک‌پذیر، در تقسیم‌بندی بیماریهای دستگاه گوارش جزئی از اختلالات کارکردی دستگاه گوارش به شمار می‌آید که می‌تواند علاوه بر روده بزرگ قسمت‌های دیگر آن مثل روده کوچک، معده و… را هم درگیر کند.

بیماری رودۀ تحریک‌پذیر یک بیماری محدود به کولون یا رودۀ بزرگ نیست بلکه سایر قسمت‌ها از جمله رودۀ کوچک را هم درگیر می‌کند.

سؤال ۱ ـ ۴ : چه نام‌های دیگری برای این مجموعه علائم عنوان می‌شود؟

از آنجایی‌که این بیماری جزئی از اختلالات حرکتی و کارکردی دستگاه گوارش است و می‌تواند علائم متعددی در قسمت‌های مختلف دستگاه گوارش ایجاد کند با عنوان‌های دیگری هم از آن نام برده می‌شود که عبارتند از:

  1. بیماری کولون تحریک‌پذیر
  2. بیماری روده‌ای اسپاستیک (انقباضی)
  3. کولیت انقباضی
  4. کولیت بلغمی
  5. بیماری خم طحالی (شکل ۱-۵)
  6. بیماری کارکردی روده‌ای
  7. بیماری جسمی – روحی روده‌ای
  8. روده عصبی
رودۀ متسع شده
نقاطی که به علت اسپاسم تنگ شده‌اند

شکل ۱-۵ : خمِ طحالی، نام دیگر رودۀ تحریک‌پذیر است زیرا اتساع قسمتی از روده که در ناحیه طحال قرار دارد باعث احساس یک توده در زیر دنده‌های سمت چپ می‌شوند.

بنابراین اگر پس از بیان شکایات خود به پزشکتان، با یکی از ترکیب‌های ذکر شده در بالا روبرو شدید بدانید که منظور پزشک شما، بیماری روده تحریک‌پذیر است.

سؤال ۱ ـ ۵ : چه عواملی را در ایجاد بیماری روده تحریک‌پذیر دخیل می‌دانند؟

اگرچه مانند بسیاری از بیماریهای دیگر علت دقیقی را نمی‌توان برای بوجود آمدن این بیماری دخیل دانست اما عواملی را مؤثر می‌دانند که بعضی از آنها عبارتند از:

  1. اختلال حرکتی دستگاه گوارش
  2. حساسیت و آلرژی غذایی
  3. اختلالات خلقی و روحی
  4. اختلال درکِ درد، در سیستم اعصاب مرکزی
  5. حساسیت بیش از حد گیرنده‌های عصبی دستگاه گوارش نسبت به پیامهای رسیده از مغز

سؤال ۱ ـ ۶ : چرا می‌گوییم اختلالات خلقی و روحی در ایجاد بیماری روده تحریک‌پذیر دخالت دارند؟

دو دلیل عمده برای این تئوری عبارتند از:

  1. شروع علائم و یا بدتر شدن آن‌ها در دوره‌هایی که بیمار از یک اختلال خلقی یا اضطرابی رنج می‌برد. بیمار با این تئوری کاملاً آشناست طوری که خود اذعان می‌دارد: هرگاه عصبی می‌شوم، علائم یا شروع می‌شود یا بدتر می‌شود.
  2. پاسخ مناسب علائم بیماری به داروهایی که بر روی سیستم اعصاب مرکزی دخالت دارند مثل داروهای ضد اضطراب یا داروهای ضد افسردگی.

لازم به توضیح است که دلیل اصلی و قطعی این بیماری را اختلالات خلقی یا اضطرابی نمی‌دانند بلکه از این اختلالات به عنوان یک عامل تشدیدکننده و یا حتی آغازکننده (وقتی زمینه آن وجود دارد) نام برده می‌شود علت اصلی بیماری همچنان ناشناخته است و یقیناً روزی چراغِ علم، تاریکی‌های آن را در معرض نور درخشان آگاهی و شناخت خواهد گذاشت.

سؤال ۱ ـ ۷ : میزان شیوع این بیماری چقدر است؟

بیماری روده تحریک‌پذیر، شایعترین بیماری گوارشی است، به‌طوری که بر اساس یک مطالعه از هر دو نفری که برای شکایت از مشکلات گوارشی به پزشک مراجعه می‌کنند، یک نفر به این بیماری مبتلا می‌باشد.

در یک مطالعه آماری دیگر، نشان داده شده است که حدود یک چهارم خانم‌ها و تقریباً یک پنجم آقایان در طول زندگی خود به بیماری روده تحریک‌پذیر مبتلا می‌شوند.

سؤال ۱ ـ ۸ : بیماری روده تحریک‌پذیر دارای چه علائم و نشانه‌هایی است؟

در بیماری روده تحریک‌پذیر علاوه بر علائم مربوط به دستگاه گوارش، گاهی نشانه‌های دیگری هم وجود دارد که در جدول ۱-۳، مختصراً به آن‌ها اشاره شده است.

 

۱- علائم مربوط به
دستگاه گوارش «
۱- دردهای شکمی

۲- اسهال

۳- یبوست

۴- نفخ

۵- سوزش سر دل

۶- سیری زودرس

۷- تهوع

۸- …

۲- علائم ادراری« ۱- احساس شدید دفع ادرار

۲- تکرر و سوزش ادرار

۳- علائم روحی« ۱- خستگی

۲- اختلالات خواب

۴- علائم قلبی، عروقی
و تنفسی«
۱- سرگیجه

۲- طپش قلب

۳- احساس تنگی نفس

۵- علائم مربوط به سیستم

استخوانی – عضلانی «

۱- درد توی شانه‌ها و پشت

۲- خستگی و کوفتگی عضلانی

جدول ۱- ۳ : علائم همراه در بیماری روده تحریک‌پذیر

دردهای شکمی که معمولاً در ناحیۀ پایین شکم احساس می‌شوند از اصلی‌ترین تظاهرات مربوط به بیماری رودۀ تحریک‌پذیر می‌باشند.

ذکر این نکته ضروری است که مانند بسیاری از حالات بیماری دیگر، یک بیمار ممکن است تنها قسمتی از علائم و نشانه‌های ذکر شده در جدول ۱-۳ را داشته باشد.

سؤال۱ ـ ۹ : علائم اصلی گوارشی در بیماری روده تحریک‌پذیر کدامند؟

همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد، اگر چه بسیاری از ناراحتی‌های اعضاء دیگر بدن می‌توانند طی بیماری روده تحریک‌پذیر بوجود آیند یا با آن همراه باشند اما علائم گوارشی مهمترین و شایعترین، نشانه‌های این بیماری هستند. چهار علامت اصلی عبارتند از:

  1. دردهای شکمی
  2. تغییر اجابت مزاج
  3. دفع گاز و نفخ
  4. نشانه‌های مربوط به دستگاه گوارش فوقانی مثل سوزش سر دل، تهوع، استفراغ و…

سؤال ۱ ـ ۱۰ :  دردهای  شکمی در IBS  یا  بیماری روده تحریک‌پذیر چه خصوصیاتی دارند؟

دردهای ناشی از بیماری روده تحریک‌پذیر خصوصیاتی دارند که تا حدود زیادی آن را از دردهای شکمی به علل دیگر، جدا می‌کند. بعضی از این خصوصیات عبارتند از:

  1. دردها خاصیت کرامپی دارند (می‌گیرند و ول می‌کنند) اما می‌توانند به یک درد مزمن و مهمتر تبدیل شوند.
  2. دردها محل مشخصی ندارند، به این صورت که یک چهارم بیماران از درد ناحیه زیر شکم، یک پنجم از درد سمت راست شکم، یک پنجم از درد در سمت چپ شکم و حدود یک دهم آن‌ها از درد سر دل شاکی هستند، در یک چهارم باقی‌مانده درد در قسمت‌های مختلف حس می‌شود.
  3. درد بیماران مهاجر است، گاهی زیر شکم، گاهی سر دل و گاهی تمام شکم را در بر می‌گیرد.
  4. درد بیماران معمولاً با دفع گاز یا مدفوع بهتر ‌شده و یا از بین می‌رود.
  5. درد در ساعات بیداری و گاهی به محض باز کردن چشم‌ها در صبحگاه بوجود می‌آید. درد هیچ‌گاه بیمار را از خواب بیدار نمی‌کند.
  6. درد معمولاً صبحگاه و پس از صرف صبحانه روی می‌دهد.
  7. درد گاهی خفیف و قابل تحمل، اما گاهی شدید و عاملی برای اختلال در فعالیت‌های روزانه می‌شود.
  8. بیمار به تجربه درمی‌یابد که غذا و استرس‌های عاطفی باعث تشدید دردهای شکمی در او می‌شود.
  9. درد شکمی حدود ۲-۱ ساعت پس از صرف غذا، به سراغ بیمار می‌آید.

سؤال ۱ ـ ۱۱ : منظور از تغییر اجابت مزاج در بیماری روده تحریک‌پذیر (IBS) چیست؟

تغییر در اجابت مزاج شایعترین و ثابت‌ترین نشانه در IBS است. به این صورت که معمولاً وقتی بیماران برای عنوان این شکایت به پزشک مراجعه می‌کنند جمله اول آن‌ها این است:

  1. از یبوست رنج می‌برم.
  2. اسهال من را اذیت می‌کند.
  3. گاهی اسهال و گاهی یبوست من را آزار می‌دهد.

یبوستِِ تنها، اسهالِِ تنها و یا ترکیبی از هر دو، نشانه‌های بارز تغییر اجابت مزاج در بیماران می‌باشد. الگوی سوم یعنی وجود اسهال و یبوست به صورت دوره‌ای شایعترین نمای این بیماری می‌باشد.

یبوست در ابتدا به صورت دوره‌ای است و بیمار اظهار می‌دارد که گاهی در اثر استرس یا بدون دلیل خاصی دچار یبوست می‌شوم، مدتی در این حال می‌مانم و مجدداً خوب می‌شوم. با گذشت زمان، معمولاً یبوست به صورت پایدار باقی می‌ماند و گاه آنقدر شدید می‌شود که به داروهای ملین یا مسهل پاسخ نمی‌دهد و زور زدن بیمار در هنگام دفع و خروج یک مدفوع سفت باعث بوجود آمدن بیماریهای مقعدی مثل هموروئید (بواسیر) یا فیسور (شقاق و ترک‌خوردگی) می‌شود که علائمی مثل سوزش مقعد یا خونریزی هم به مشکلات بیمار اضافه می‌شود.

مدفوع گاهی کم‌قطر و شُل می‌شود. معمولاً بیماران علاوه بر شکایت از تغییر در قوام مدفوع، از احساس عدم تخلیه ناکافی مدفوع هم رنج می‌برند که این کار باعث می‌شود گاهی بیمار در یک فاصله کوتاه چندین‌بار برای تخلیه مدفوع به توالت برود.

در بیمارانی که الگوی یبوست، نشانه اصلی تغییر اجابت مزاج آنها است، گاهی هفته‌ها و ماهها از یبوست شدید و مقاوم به مسهل‌ها شاکی هستند و گاهی دوره‌های کوتاهی از اسهال را تجربه می‌کنند.

در بعضی از بیماران، اسهال، نشانه اصلی و شکایت اولیه بیماران می‌باشد.

حجم اسهال در این بیماران خیلی کم است و در اکثر بیماران حجم مدفوع کمتر از ۲۰۰ میلی‌لیتر می‌باشد. برابر با آنچه در گذشته گفتیم، اسهال شبانه در این بیماران وجود ندارد و اگر بیماری مبتلا به اسهال شبانه باشد و یا نیمه‌های شب دل‌درد همراه با اسهال او را از خواب بیدار کند، باید به فکر تشخیص‌های دیگر (غیر بیماری از روده تحریک‌پذیر) باشیم.

بیماران، گاهی همراه اسهال خود مقادیری بلغم نیز دفع می‌کنند که این نکته باعث نامگذاری کولیت بلغمی برای بیماری شده است

به خاطر داشته باشید که اسهال خونی در این بیماری دیده نمی‌شود و اگر در یک بیمار اسهال، بلغم و خون دفع شد باید به فکر بیماریهایی مثل کولیت اولسروز که یک بیماری التهابی روده با منشأ نامشخص است، باشیم.

البته همانطور که در مطالب قبل عنوان شد گاهی در اثر یبوست مزمن و عبور آزاردهنده مدفوع، بیماریهایی مثل بواسیر یا شقاق بوجود می‌آیند که خونریزی از علائم آن‌ها است.

سؤال ۱ ـ ۱۲ : آیا دفع گاز و نفخ در بیماران مبتلا به روده تحریک‌پذیر وجود دارد؟

بعضی از بیماران مبتلا به IBS از اتساع شکم، نفخ آن و یا آروغ زدن شکایت می‌کنند. در ابتدا فکر می‌شد که تجمع گاز در روده‌ها و معدۀ این بیماران ناشی از تولید بیش از حد گاز است اما مطالعات بعدی نشان داد که در اکثر این بیماران نفخ نه به دنبال تولید بیش از حد گاز که به علت عدم جذب آن توسط خون صورت می‌گیرد و حتی گاهی اوقات، حرکات بر عکس قسمت‌های فوقانی دستگاه گوارش باعث می‌شود که قسمتی از گاز روده وارد معده شده و آروغ زدن را به دنبال بیاورد. البته آروغ زدن علل دیگری هم دارد که مهمترین آن‌ها بلع هوا توسط بیماران به علت آه کشیدن فراوان، تند غذا خوردن، صحبت کردن به هنگام غذا خوردن و… می‌باشد. حالا که صحبت از دم و نفخ در بیماران مبتلا به روده تحریک‌پذیر شد اجازه بدهید کمی در مورد این شکایت که یکی از شایعترین شکایات بیماران گوارشی است صحبت کنیم.

شاید شما جزء بیمارانی هستید که احساس می‌کنند با خوردن یک چای یا حجم اندکی از غذا دچار ورم شدید سر دل می‌شوند. یا جزئی از بیمارانی هستید که از نفخ شدید و باد کردن شکم همراه با ایجاد فشار بر پهلوها و گاهی تولید تنگی نفس، شکایت می‌کنند.

چرا بعضی از بیماران، دچار نفخ شدید می‌شوند؟

نفخ یعنی تجمع بیش از حد گاز در روده‌ها (البته گاهی گاز، بیش از حد نیست اما اندکی بیشتر بودن آن را بعضی از بیماران به علت حساسیت گیرنده‌های جدار لوله‌ها نمی‌توانند تحمل کنند) اصولاً گازی که در دستگاه گوارش وجود دارد یا از راه دهان وارد می‌شود (این نوع گاز معمولاً در معده و به دنبال غذا خوردن تجمع می‌یابد) یا اینکه توسط متابولیزم مواد غذایی خورده شده همچنین در اثر فعالیت باکتری‌های روده‌ای بوجود می‌آید.

برای تجمع بیش از حد گاز در روده‌ها یا باید بیش از حد تولید شود یا اینکه در حد معمول تولید شود اما خونی که از کنار روده‌ها می‌گذرد نتواند آن را جذب کند. در دیواره دستگاه گوارش، مجاری کوچک و میکروسکوپی وجود دارند که از خلال آن‌ها، گازهای تولید شده وارد جریان خون شده، به ریه‌ها می‌روند و از آنجا همراه با هوای تنفسی دفع می‌شوند.

آنچه باعث جذب بهتر گاز به خون می‌شود، حرکات منظم و دوره‌ای روده‌ها است که می‌تواند به عنوان یک غربیل عمل کرده و با حرکات مناسب خود، گازها را وارد جریان خون کند.

از طرف دیگر بعضی از بیماران غذاهایی می‌خورند که توسط آنزیم‌های گوارشیِ موجود در دیواره روده قابل هضم نیست بنابراین این مواد به روده بزرگ رسیده و در آنجا توسط باکتری‌ها تجزیه می‌شوند که گازهای گوارشی برآیند این تجزیه می‌باشد.

بنابر آنچه گفته شد برای ایجاد نفخ روده‌ها و احساس پر گاز شدن آن‌ها باید یکی از شرایط زیر یا تعدادی از آن‌ها وجود داشته باشد. فهم بهتر این شرایط باعث می‌شود تا بتوانیم اقدامات مناسب برای درمان گازهای روده‌ای را پیدا کنیم.

شرایط عبارتند از:

  1. تولید بیش از حد گاز به علت زندگی کردن نمونه‌هایی از باکتری‌ها در روده که گاز بیشتری تولید می‌کنند.
  2. مصرف غذاهایی که توسط آنزیم‌های روده‌ای هضم نشده، توسط باکتری‌ها تجزیه شده و برآیند این تجزیه تولید گاز است.
  3. باکتری‌ها در حد معمول وجود دارند، مواد غذایی هم در حد معمول هستند اما حرکات روده آنقدر مرتب و منظم نیست که گازها بتوانند جذب خون شوند.
  4. گاهی باکتری‌ها به مقدار نرمال هستند، مواد غذایی هم در حد معمول هستند، گازها هم به مقدار معمول تولید می‌شوند اما به علت حساسیت روحی فرد و حساسیت گیرنده‌های عصبی جدار روده‌‌ها، آن را بیش از حد احساس کرده و برایش ارزش قائل می‌شود.

سؤال ۱ ـ ۱۳ : برای درمان نفخ روده‌ها چه اقداماتی می‌توان انجام داد؟

اگر چه جزئیات درمان بیماری روده تحریک‌پذیر در فصل سوم که عنوان درمان IBS بر آن گذاشته شده، خواهد آمد، اما بر اساس آنچه در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد اصول اولیۀ درمان نفخ روده‌ها عبارتند از:

  1. عدم مصرف و یا کاهش مصرف غذاهایی که به عنوان نفاخ از آن‌ها نام برده می‌شود یعنی: سبزیجاتی مثل کلم، حبوبات، لبنیات، مرکبات، آب سیب، آب انگور، موز، بادام و پسته

بیماران معمولاً از مصرف مرکبات بعنوان عامل تشدیدکنندۀ
علائم بالینی در بیماری رودۀ تحریک‌پذیر یاد می‌کنند.

  1. تغییر الگوی باکتریهای موجود در روده‌ها با استفاده از آنتی‌بیوتیک مناسب.
  2. اقدامات اساسی برای تنظیم حرکات دستگاه گوارش مثل ورزش منظم و مناسب (پیاده‌روی بهترین است)
  3. کاهش حساسیتِ روحیِ فرد و گیرنده‌های حسی در دیواره روده‌ها با استفاده از درمان‌هایی مثل روان‌درمانی یا دارودرمانی و…
  4. استفاده از داروها یا گیاهانی که با عنوان بادشکن از آن‌ها یاد می‌شود مثل دیمتیکون و…

سؤال ۱ ـ ۱۴: منظور از وجود نشانه‌های دستگاه گوارش فوقانی در بیماری روده تحریک‌پذیر چیست؟

علائم و نشانه‌هایی وجود دارند که معمولاً آن‌ها را به دستگاه گوارش فوقانی منتسب کرده و با عنوان علائم ناشی از سوءهاضمه نام می‌بریم یعنی علائمی مثل سنگینی سر دل، آروغ و بادگلو زدن، سوزش سر دل، تهوع، استفراغ و… .

بیماریهای متعددی مثل ورم معده (گاستریت)، زخم معده، ورم و زخم دوازدهه، بیماریهای کبد و کیسه صفرا، بیماریهای لوزالمعده یا پانکراس و… توجیه‌کننده علائم مربوط به سوءهاضمه هستند. در یک چهارم بیماران مبتلا به روده تحریک‌پذیر، تعدادی از این علائم وجود دارد و علت اصلی آن اختلال‌حرکتی مری، معده و روده کوچک می‌باشد.

وقتی که یک بیمار از علائم سوءهاضمه شاکی است، پزشک ابتدا با استفاده از گرفتن شرح حال دقیق، انجام معاینات و آزمایشات لازم مثل آندوسکوپی و بررسی بیمار از نظر باکتری هلیکوباکترپیلوری یا انجام سونوگرافی از کبد، کیسه صفرا، لوزالمعده و… سعی در اثبات یا رد بیماریهایی مثل گاستریت (ورم معده)، زخم‌های خوش‌خیم یا بدخیم معده، برگشت محتویات معده به مری، وجود سنگ در کیسه صفرا یا التهاب در جداره آن و سایر بیماریها می‌کند. اگر اقدامات تشخیصی او به نتیجه نرسید و نیازی به اقدامات تشخیصی بیشتر مثل سی‌تی‌اسکن و… نبود، با توجه به وجود سایر علائم مربوط به روده تحریک‌پذیر، این بیماری را به عنوان علت توجیه‌کننده مشکلات بیمار تشخیص می‌دهند.

 

 

 

 

 

 

فصل‌ دوم‌

تشخیص بیماری روده تحریک‌پذیر

سؤال ۲ ـ ۱ : در یک تقسیم‌بندی کلی، وجود چه علائمی به نفع یا بر علیه تشخیص بیماری رودۀ تحریک‌پذیر است؟

* وجود علائم زیر به نفع تشخیص IBS است:

  1. یبوست، اسهال یا هر دو
  2. وجود بلغم در مدفوع
  3. شروع بیماری در جوانی
  4. دردهای کرامپی شکم (می‌گیرد و ول می‌کند)
  5. وزن بیمار ثابت بماند یا حتی افزایش یابد.
  6. اسهال بیمار در بیداری باشد و او را از خواب بیدار نکند.
  7. درد بیمار با دفع گاز و مدفوع از بین برود یا کاهش یابد.
  8. درد بیمار پس از غذا خوردن تشدید شود و یا بوجود آید.
  9. علائم بیمار مزمن باشد و از ماهها یا سالها قبل وجود داشته باشد.
  10. بیمار دارای علائم و نشانه‌های اختلالات خلقی یا اضطرابی باشد.
  11. علائم بیمار با استرس بوجود می‌آید یا به واسطه آن تشدید ‌شود.
  12. چهره بیمار سالم به نظر برسد و علائم یا نشانه‌های بیماری جدی در ظاهر او مشاهده نشود.
  13. بیمار علاوه بر اسهال یا یبوست، از سر و صدای شکمی نیز شاکی باشد.
  14. وجود احساس عدم تخلیه کافی مدفوع و احساس نیاز برای مراجعه مجدد به توالت.

* وجود هر کدام از علائم و نشانه‌های ذکر شده به نفع تشخیص IBS است و ذهنیت پزشک را بیشتر به سمت این بیماری معطوف می‌کند اما اگر هر کدام از شرایط زیر وجود داشته باشد، باعث می‌شود که پزشک تشخیص IBS را به عنوان یک تشخیص قطعی فعلاً کنار بگذارد و به دنبال سایر بیماریها باشد هر چند امکان دارد، در نهایت حتی با وجود بعضی از این علائم و نشانه‌ها، بیمار با تشخیص IBS مورد درمان قرار گیرد.

  1. کاهش وزن
  2. بی‌اشتهایی
  3. وجود تب
  4. شروع اخیر علائم و عدم مزمن بودن آن.
  5. خونریزی از مقعد یا وجود خون در آزمایش مدفوع
  6. شروع علائم و نشانه‌ها در سنین بالای ۴۰ تا ۵۰ سال
  7. اسهال و درد شکمی که بیمار را از خواب بیدار کند.

یکی از اصطلاحات و جملاتی که دانشجوی پزشکی در حین تحصیل به‌طور مرتب می‌شنود این است که «در پزشکی همیشه دو، دو تا، چهار تا نمی‌شود» و من هم که دانش‌آموخته این رشته هستم آن را گاه و بیگاه، بی‌مناسبت یا با مناسبت به دخترم می‌گویم.

از طرف دیگر:

عزیزم، در زندگی، همیشه دو، دو تا، چهار تا می‌شود، جمله‌ای است که گاهی همسرم به دخترم می‌گوید و او می‌نالد که:

بابا جان، ما بالاخره نفهمیدیم، دو، دو تا چهار تا می‌شود یا نمی‌شود؟

امّا منظور این است که تجربه سالها پزشکی می‌گوید، گاهی با آنکه همه علائم به نفع یک بیماری است، تشخیص دیگری مشخص می‌شود و گاهی علی‌رغم وجود چندین مدرک و دلیل بر علیه یک بیماری، در نهایت پزشک به تشخیص بیماری دور از ذهن می‌رسد و بیمارش را درمان می‌کند.

مثال واضح برای این استدلال، حالتی است که می‌گوید خونریزی از مقعد بر علیه تشخیص بیماری روده تحریک‌پذیر است، اما گاهی به این نتیجه می‌رسیم که بیمار ما در اثر سال‌ها یبوست شدید و مقاوم به درمان، دچار بواسیر یا شقاق شده است و اکنون وجود خونریزی از مقعد به دلیل این حالات و بیماریها می‌باشد که در کنار IBS و بعنوان عارضه آن وجود دارد نه اینکه دلیل بر یک بیماری جدی و مهم باشد.

سؤال ۲ ـ ۲ : بیماری روده تحریک‌پذیر با چه بیماریهای دیگری اشتباه می‌شود؟ یا به عبارت دیگر، وقتی بیماری با علائم و نشانه‌های مربوط به IBS نزد پزشک می‌آید، او، غیر از IBS، به چه بیماریهای دیگری فکر می‌کند؟

پاسخ این سؤال گسترده است و شامل بیماریهای فراوانی می‌شود که پزشک در برخورد با بیمار، آن‌ها را از ذهن گذرانده و اگر در شرح حال یا معاینه، نکته‌ای به نفع این بیماریها  پیدا کند، سعی در اثبات یا رد آن‌ها، بر اساس امکانات تشخیصی موجود خواهد کرد.

اگر چه بیماریهای زیادی با IBS اشتباه می‌شوند، اما بر اساس نحوه تظاهر بیماری می‌توان دامنه این تشخیص‌ها را کوچک کرد.

بیماری را در نظر بگیرید که با یبوست مزمن و آزاردهنده به پزشک مراجعه کرده است. اگر بیمار جوان باشد و بسیاری از خصوصیات چهارده‌گانه ذکر شده در پاسخ به سؤال ۲-۱ را داشته باشد، مثلاً در چهره او علامتی به نفع کم‌کاری تیروئید نباشد و…، تشخیص IBS بدون نیاز به اقدامات تشخیصی برای او گذاشته شده و مورد درمان قرار می‌گیرد، هر چند امکان دارد در طول هفته‌ها یا ماههای آینده درمان و در صورت عدم دریافت پاسخ مناسب، پزشک به فکر بیماریهای دیگر افتاده، اقدامات تشخیصی لازم را بعمل آورد.

برای آگاهی خوانندگان، خلاصه‌ای از برخورد تشخیصی و درمانی با یک بیمار مبتلا به یبوست در فصلی جداگانه و در ادامه بیماری IBS آورده شده است.

اگر بیمار با یبوست مراجعه کرده و سن بالا داشته باشد، همچنین یبوست طی هفته‌ها یا ماهای اخیر بوجود آمده باشد، پزشک به بیماریهای متعددی از جمله تومورهای روده بزرگ فکر می‌کند و اقدامات تشخیصی لازم را انجام می‌دهد. اگر شکایت بیمار مبتلا به IBS، اسهال باشد، لیست بلندبالایی از بیماریها، ذهن پزشک را مشغول می‌کند که او با توجه به تجربه خود و معاینه بیمار، همچنین گرفتن شرح حال مناسب، دامنه تشخیص‌های خود را کوچک کرده، سعی در اثبات یا رد آن‌ها خواهد کرد.

برای آگاهی خوانندگان، خلاصه‌ای از برخورد تشخیصی و درمانی با یک بیمار مبتلا به اسهال در فصلی جداگانه آمده است که شما را به خواندن آن توصیه می‌کنم. اگر بیمار با درد مزمن شکمی مراجعه کرده باشد، بیماریهایی وجود دارند که پزشک به آن‌ها فکر کرده و سعی در اثبات یا رد آن‌ها خواهد کرد.

در حفره شکمی، احشاء مختلفی وجود دارند که آسیب رسیدن به هر کدام از آن‌ها باعث بوجود آمدن علائم بالینی متعدد از جمله، دل‌درد خواهد شد.

بنابراین وقتی که یک بیمار با دل‌درد به پزشک مراجعه می‌کند، بر اساس نوع درد، محل درد، شدت درد، زمان درد، حاد یا مزمن بودن آن و علاوه بر این‌ها، نوع علائم همراه به یک عضو مشخص فکر می‌کند. به عنوان مثال وقتی بیمار با درد سر دل مراجعه می‌کند پزشک علاوه بر IBS که در این حالت، جزئی از تشخیص‌های آخرین است، به بیماریهایی مثل التهاب معده (گاستریت)، زخم معده، التهاب دوازدهه، زخم دوازدهه، بیماری لوزالمعده و… فکر می‌کند. اگر درد در ناحیه زیر شکم باشد و بیمار یک فرد مسن مبتلا به فشار خون مزمن و طولانی‌مدت باشد، پزشک، IBS را آخرین تشخیص می‌گذارد و در ابتدای کار به بیماریهایی مثل اختلالات عروقی روده‌ها، وجود دیورتیکول (کیسه جداری) متعدد در روده بزرگ، ضایعات تومورال و… فکر می‌کند.

در جدول ۲-۱، خلاصه‌ای از بیماریهایی که با IBS اشتباه می‌شوند، آورده شده است.

یک بار دیگر عنوان می‌شود که دامنه بیماریهای دارایِ تشابه با بعضی از علائم مربوط به IBS فوق‌العاده گسترده بوده و از حوصله این کتاب خارج است.

اگر چه این تشخیص‌ها فوق‌العاده زیاد هستند، اما با توجه به نکات متعددی که به دنبال معاینه بیمار و صحبت کردن با او به دست می‌آید، از تعداد تشخیص‌ها کاسته شده و پزشک سریعتر به تشخیص می‌رسد.

 

 

 

۱- بیماریهای روده

بزرگ یا کولون مثل«

۱- بیماریهای

التهابی روده«

۱- کولیت اولسروز

۲- بیماری کرون

۲- کولیت ناشی از اختلال خونرسانی

۳- کولیت ناشی از انواع عوامل عفونی

۴- کولیت ناشی از تابانیدن اشعه به شکم

۵- کولیت ناشی از آنتی‌بیوتیک‌ها

۶- تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم روده

۷- دیورتیکول‌های متعدد در روده

۸- یبوست در اثر عوامل مختلف مثل دیابت

یا کم‌کاری تیروئید

۲- بیماریهای روده کوچک
مثل سوءجذب و اسهال

مزمن در اثر  «

۱- رشد بیش از حد باکتری‌ها

۲- رشد بیش از حد بعضی از انگل‌ها مثل ژیاردیا

۳- حساسیت به پروتئین گندم

۴- حساسیت به قند موجود در شیر (لاکتوز)

۵- حساسیت به قند موجود در میوه‌ها (فروکتوز)

۳- بیماریهای مری

و معده مثل «

۱- بیماری برگشت معده به مری

۲- تورم معده (گاستریت)

۳- زخم‌های خوش‌خیم یا بدخیم معده

۴- تورم و یا زخم در دوازدهه

۴- بیماریهای کبد

و کیسه صفرا مثل«

۱- تورم کیسه

صفرا«

۱- با سنگ

۲- بدون سنگ

۲- سنگ‌های صفراوی

۳- هپاتیت مزمن (ورم مزمن کبد)

۵- بیماریهای

لوزالمعده مثل«

۱- تورم لوزالمعده

۲- بدخیمی لوزالمعده

جدول ۲-۱ : خلاصه‌ای از بیماریهایی که می‌توانند با IBS اشتباه شوند.

سؤال ۲ ـ ۳ : چه اقدامات تشخیصی باید برای اثبات یا رد کردن بیماری IBS انجام داد؟

همانطور که تاکنون چندین‌بار عنوان کرده‌ام، گاهی مجموعه شرایط بیمار مثل سن، شخصیت، نوع درد، محل درد، نوع اسهال و علائم همراه، آنقدر روشن هستند که پزشک نیازی به اقدامات تشخیصی پیدا نمی‌کند و بر اساس دو اصل اولیه طبابت یعنی گرفتن شرح حال و صحبت کردن با بیمار به‌علاوه معاینه مختصر که می‌تواند با نگاه به صورت بیمار شروع شود و با معاینه شکم او ختم شود، به تشخیص IBS می‌رسد.

اگر شکی وجود داشت (حتی کوچکترین شک)، پزشک در اولین ویزیت بیمار و یا در ویزیت‌های بعدی دست به انجام یکسری اقدام تشخیصی می‌زند که خلاصه‌ای از آن‌ها در جدول ۲-۲ آمده است.

تکرار این نکته ضروری است که امکان دارد در یک بیمار، هیچکدام از اقدامات تشخیصی ذکر شده را انجام ندهیم و در بیماری دیگر، انجام بسیاری از این آزمایشات ضروری باشد.

۱– آزمایش خون از نظر وجود کم‌خونی و یا افزایش سدیمان خون
۲- آزمایش مدفوع از نظر گلبول سفید و قرمز در صورت وجود اسهال
۳- آزمایش خون مخفی در مدفوع اگر بیمار سن بالا داشته باشد یا دچار کم‌خونی باشد یا…
۴- آزمایش مدفوع از نظر انگل، تخم انگل و یا باکتریهای بیماری‌زا در صورت وجود اسهال
۵- آندوسکوپی روده بزرگ« ۱- قسمت‌های ابتدایی: سیگموئیدسکوپی

۲- تمام روده بزرگ: کولونوسکوپی کامل

۶- بررسی روده بزرگ با مایع حاجب و هوا که در اصطلاح پزشکی به آن باریم انمای دوبل
کنتراست گفته می‌شود.
۷- آندوسکوپی دستگاه گوارش فوقانی (مری، معده، دوازدهه)
۸- بررسی دستگاه گوارش فوقانی و روده کوچک با استفاده از خوراندن باریم به بیمار
۹- انجام سونوگرافی از قسمت‌هایی مثل سیستم کبدی – صفراوی، لوزالمعده و…
۱۰- ارزیابی بیمار از نظر کمبود آنزیم لاکتاز در روده (این بیماران با مصرف شیر اسهال
می‌شوند)
۱۱- انجام CT اسکن از شکم و لگن
۱۲- اندازه‌گیری آنزیم‌های مربوط به لوزالمعده در خون مثل آمیلاز

جدول ۲-۲ : اقدامات تشخیصی در بیماری روده تحریک‌پذیر

سؤال ۲ ـ ۴ : کدام دسته از بیماران مبتلا به IBS نیازمند انجام اقدامات تشخیصی هستند؟

در پاسخ به اولین سؤال از این فصل (سؤال ۲-۱)، گفته شد که وجود بعضی از علائم و نشانه‌ها بر علیه تشخیص IBS است. نشانه‌هایی مثلِ کاهش وزن، شروع بیماری در سن بالا، خونریزی از مقعد و… در این گروه قرار داشتند. وقتی این نشانه‌ها باشند، پزشک به تشخیص‌های دیگر فکر می‌کند و سعی در اثبات یا نفی آن‌ها با استفاده از اقدامات تشخیصی خواهد کرد. علاوه بر این‌ نشانه‌ها که از آن‌ها با عنوان پرچم قرمز نام برده می‌شود و در سؤالات بعدی توضیح داده خواهند شد، اگر در ابتدای درمان بیمار برای او تشخیص IBS گذاشته شود اما به درمان پاسخ ندهد، سعی در انجام اقدامات تشخیصی خواهیم کرد.

سؤال ۲ ـ ۵ : آندوسکوپی روده بزرگ (تمام یا قسمتی از آن) چه جایگاهی در تشخیصIBS دارد؟

در آندوسکوپی کولون، مخاط آن به خوبی مشاهده شده و هر اشکال یا ایرادی در آن باشد کشف می‌شود.

آندوسکوپی کولون (سیگموئیدسکوپی و یا کولونوسکوپی کامل) جزء اقدامات اولیه تشخیصی نیست اما اگر شرایط زیر وجود داشته باشد، باید برای انجام آن، اقدام کرد.

  1. سن بالای بیمار در شروع بیماری (بالای ۴۰ سال)
  2. ۲. خونریزی از مقعد یا گزارش آزمایشگاه مبنی بر خون مخفی در مدفوع
  3. ۳. یبوست شدید که اخیراً ایجاد شده
  4. ۴. وجود سابقه مثبت فامیلی از بدخیمی‌های روده بزرگ
  5. ۵. عدم جواب مناسب به درمان…

سؤال ۲ ـ ۶ : منظور از برافراشته بودن، پرچم قرمز، بر پشت بام بیماری روده تحریک‌پذیر چیست؟

اصطلاح Red flag یا پرچم قرمز را در بسیاری از حالات و بیماریهای دیگر نیز داریم. وقتی این علائم در یک بیماری وجود داشته باشند (پرچم‌های قرمز در بیماریهای مختلف متفاوت هستند)، پزشک به سادگی از کنار بیماری نمی‌گذرد و جاده تشخیصی بیمار را تا انتها طی می‌کند. علائمی که نشان‌دهنده برافراشته بودن پرچم قرمز در IBS هستند عبارتند از:

  1. اسهال شبانه
  2. سن بالای ۵۰ سال
  3. بی‌اشتها بودن بیمار
  4. کاهش وزن در بیمار
  5. وجود کم‌خونی در فرد
  6. وجود خونریزی از مقعد
  7. اسهال شدید و مقاوم به درمان
  8. یبوست خیلی شدید و مقاوم به درمان
  9. دردی که بیمار را از خواب بیدار کند.
  10. سابقه فامیلی سرطان روده و یا بیماریهای التهابی روده مثل کولیت اولسروز

 

 

 

 

 

فصل‌ سوم‌

درمان بیماری روده تحریک‌پذیر

سؤال ۳ ـ ۱ : درمان IBS بر چه اصولی استوار است؟

جدول ۳-۱، اصول درمانِ بیماران مبتلا به IBS را نشان می‌دهد که توضیح این اصول در ادامه مطلب خواهد آمد.

هیوسین و دی‌سیکلومین از جمله داروهایی هستند که می‌توانند برای کنترل دردِ بیمار مبتلا به IBS مورد استفاده قرار گیرند. دی‌سیکلومین چون دارای عوارض کمتر نسبت به هیوسین است معمولاً به صورت قرص روزی ۲ تا ۳ عدد و قبل از وعده‌های غذایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو را می‌توان طولانی‌مدت استفاده کرد اما از آنجایی‌که پس از مدتی، بیمار به داروهای ضد افسردگی پاسخ می‌دهد می‌توان مصرف آن را کاهش داد یا حتی قطع کرد.

داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای مثل آمی‌تریپتیلین، نورتریپتیلین و دزی‌پرامین البته با مقادیر کمتر از آنچه در درمان افسردگی مورد استفاده قرار می‌گیرند، می‌توانند در کنترل و درمان درد بیماران مؤثر باشند.

از آنجایی‌که این داروها باعث خواب‌آلودگی می‌شوند، باید با کمترین میزان، مورد استفاده قرار گیرند. درمان را معمولاً با شبی یک قرص ده میلی‌گرمی شروع می‌کنیم که البته خواب‌آلودگی ناشی از آن معمولاً پس از چند شب برطرف می‌شود. عوارض اصلی این داروها غیر از خواب‌آلودگی، خشکی دهان، یبوست، احتباس ادراری و… می‌باشند که باید این عوارض را در نظر گرفت و بخاطر داشت که اگر مشکل اصلی بیمار مبتلا به IBS یبوست است، این داروها یبوست او را تشدید خواهند کرد.

۱- درمان

درد بیمار‌«

۱- هیوسین و دی‌سیکلومین
۲- داروهای

ضد افسردگی«

۱- آمی‌تریپتیلین

۲- نورتریپتیلین

۳- دزی‌پرامین

۳- داروهای خانواده سلکسیب
۲- درمان

اسهال

بیمار‌«

۱- تنظیم و تغییر

روش زندگی«

۱- قطع الکل

۲- کاهش مصرف قهوه

۳- محدود کردن غذاهای چرب

۴- عدم مصرف سبزیجات گازدار مثل کلم،لوبیا

۵- محدود کردن فرآورده‌های لبنی

۲- داروهای

ضد اسهال«

۱- حجم‌دهنده‌های مدفوع مثل اسپرزه (پسیلیوم)

۲- دیفنوکسیلات

۳- لوپرامید

۳- درمان

یبوست«

بیمار‌

۱- تنظیم و تغییر

روش زندگی«

۱- عادت به رفتن توالت در ساعت خاص

۲- عدم مصرف غذاهای یبوست‌زا

۳- مصرف غذاهای فیبردار

۴- مصرف مایعات فراوان

۵- ورزش منظم و کافی (قدم زدن)

۲- استفاده از

ملین‌ها و«

مسهل‌ها‌

۱- استفاده

از فیبر«

۱- سبوس

۲- پسیلیوم

۲- نرم‌کننده مدفوع

۳- ملین‌های نمک‌دار مثل هیدروکسید منیزیوم

۴-‌ درمان‌ نفخ

بیمار ‌«

۱- آهسته خوردن غذا

۲- عدم استفاده از آدامس

۳- عدم مصرف نوشیدنی گازدار

۴- عدم مصرف شیرین‌کننده مصنوعی مثل سوربیتول

۵- عدم مصرف سبزیجات خانواده کلم

۶- استفاده از دیمتیکون، ذغال فعال و آنتی‌اسیدها

جدول ۳-۱ : اصول درمان در بیماران مبتلا به IBS

بعضی از داروها که از آن‌ها با عنوان داروهای ضد التهاب نام برده می‌شود، می‌توانند برای درمانِ دردِ بیماران مبتلا به IBS مورد استفاده قرار گیرند. از این خانواده اکنون کپسولی به نام سلکسیب در بازار دارویی ایران وجود دارد که به صورت دو نوع ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌گرمی وجود دارد و مصرف آن را به میزان ۱۰۰ میلی‌گرم در روز شروع می‌کنیم که اگر پاسخ نداد می‌توان آن را به ۲۰۰ میلی‌گرم افزایش داد.

تغییر و تنظیم روش زندگی که در اصطلاح انگلیسی به آن Life style modification می‌گویند، یکی از اصول اولیه در درمان IBS و البته تمامی بیماری‌ها است. به عنوان مثال وقتی صحبت از تغییر و تنظیم روش زندگی در مبارزه با بیماریهای قلبی – عروقی می‌شود، اقداماتی مثل ورزش، کاهش وزن، ترک سیگار، عدم مصرف غذاهای چرب و نکات متعدد دیگری از ذهن عبور می‌کند. برای انجام این کار در درمان بیماری IBS می‌توان از اقداماتی مثل قطع مصرف الکل، کاهش مصرف قهوه، محدود کردن غذاهای چرب، عدم مصرف سبزیجات گازدار مثل کلم، باقلا، لوبیا و… همچنین کاهش مصرف فرآورده‌های لبنی نام برد. ماست و پنیر سفت به دلیل آنکه قند شیر در آن‌ها توسط باکتریها و تخمیر تغییر شکل داده و از میزان نفاخی آن کاسته می‌شود، در این گروه قرار نمی‌گیرند.

گاهی اسهال بیمار آزاردهنده است و به سایر داروها همچنین تغییر روش زندگی پاسخ مناسب نمی‌دهد. در این صورت می‌توان از داروهای ضد اسهال که دو نمونه موجود در بازار دارویی اکنون دیفنوکسیلات و لوپرامید هستند، استفاده کرد. مصرف دارو معمولاً با روزی ۱ وعده (۱ قرص) قبل از صبحانه آغاز می‌شود و اگر بیمار به درمان پاسخ نداد و صبح‌ها به محض بیدار شدن از خواب دچار اسهال بود، می‌توان یک قرص هم قبل از شام استفاده کرد. دوره درمان این نوع داروها، در پاسخ به سؤالی دیگر عنوان خواهد شد. اگر چه در ظاهر به نظر می‌آید که فیبرها باعث اسهال می‌شوند، اما ثابت شده است که مصرف این گروه از حجم‌دهنده‌های مدفوع مثل پسیلیوم، موسیلیوم و… آب اضافی روده را به خود جذب کرده و از آبکی شدن بیش از حد آن جلوگیری می‌کند، علاوه بر این، مصرف اسپرزه (پسیلیوم) درد ناشی از اتساع رکتوم (انبار مدفوع) را کاهش می‌دهد. مصرف اسپرزه یا رژیم پُر از فیبر در یک پنجم بیماران می‌تواند منجر به نفخ و اتساع شکم شود که این عارضه، پس از چند هفته خودبخود برطرف می‌شود.

 

پسیلیوم؛ دارویی که در درمان IBS کاربرد دارد.

اصول درمانِ یبوستِ بیماران مبتلا به IBS در دو گروه جای می‌گیرند. گروه اول اقداماتی هستند که قبلاً از آن‌ها با عنوان اصول تنظیم و تغییر روش زندگی نام بردیم. گروه دوم شامل ملین‌ها و مسهل‌ها می‌باشند. بعضی از روان‌شناسان معتقدند که عادت اجابت مزاج درصورتی‌که ثانویه به یک بیماری ساختمانی یا متابولیک مثل کم‌کاری تیروئید نباشد، تا حدود زیادی تحت تأثیر نحوه اجابت مزاج در دوران کودکی می‌باشد.

کودکانی که توسط والدین آموزش می‌بینند تا ساعتی خاص را برای رفتن به توالت انتخاب کنند، بعدها از یبوست کمتری برخوردار خواهند بود. بر اساس آنچه عنوان شد عادت به رفتن توالت در ساعتی خاص از شبانه‌روز حتی وقتی شروع آن در بزرگسالی باشد می‌تواند به درمان یبوست فرد کمک کند.

عدم مصرف غذاها و میوه‌های یبوست‌زا یکی دیگر از اقدامات لازم برای کنترل یبوست می‌باشد.

مصرف مایعات فراوان (حداقل ۱۲ لیوان در شبانه‌روز) یکی دیگر از راه‌های مفید برای کنترل یبوست می‌باشد که اهمیت آن در درمان بیماریهای دیگر، از جمله مهار سنگ‌سازی کلیه‌ها، شناخته شده است. در بیماران مسن که مبتلا به نارسایی قلبی هستند یا از نارسایی کلیه و فشار خون بالا رنج می‌برند مایعات باید تحت نظر پزشک و با دستور او مصرف شوند.

ورزش منظم و کافی که بهترین نوع آن قدم زدن با کفش و لباس راحت و به میزان ۶ بار در هفته و هر بار حداقل ۱ ساعت می‌باشد، یکی از بهترین اقدامات درمانی برای کنترل یبوست در بیماران مبتلا به IBS و یا به هر دلیل دیگر می‌باشد. ملین‌ها و مسهل‌ها به شکل کاملتر در فصل مربوط به یبوست توضیح داده خواهند شد اما در اینجا به صورت مختصرتر عنوان می‌شود که سه گروه اصلی داروهای مورد استفاده در درمان یبوست ناشی از IBS عبارتند از:

  1. نرم‌کننده‌های مدفوع مثل گلسیرین
  2. ملین‌های نمک‌دار مثل هیدروکسید منیزیوم
  3. فیبرها مثل سبوس و پسیلیوم که از آن‌ها با نام حجم‌دهنده‌های مدفوع نام برده می‌شود.

پسیلیوم به صورت بسته‌های پودر در بازار موجود است که روزی ۳ تا ۴ قاشق چایخوری را می‌توان در وعده‌های قبل از غذا در یک لیوان آب حل کرده و میل نمود. موسیلیوم به صورت پاکت‌های ۱ وعده‌ای (ساشه) با طعم‌های مختلف در بازار وجود دارد که هر ساشه را می‌توان قبل از یک وعده غذایی، در یک لیوان آب حل کرده، میل نمود.

هیدروکسید منیزیوم که به عنوان خنثی‌کننده اسید هم مورد استفاده قرار می‌گیرد معمولاً ۳ بار در روز (بعد از وعده‌های غذایی) و هر بار به میزان ۱۵ میلی‌لیتر (۱ قاشق بزرگ غذاخوری) مورد استفاده قرار می‌گیرد. ذکر این نکته ضروری است که اگر فرد دچار نارسایی کلیه باشد، مصرف منیزیم اضافی باعث افزایش این فلز در خون شده که نتیجه آن ضعف عضلانی و سایر عوارض است.

سؤال ۳ ـ ۲ : چه اهدافی را از درمان IBS دنبال می‌کنیم؟

بیمار باید بداند که هدف از درمان IBS مانند بسیاری از بیماریهای مزمن (فشار خون بالا، دیابت، آرتریت‌روماتوئید، آسم و…)، درمان قطعی و کامل آن نیست.

دو هدف عمده که از درمان IBS دنبال می‌شوند عبارتند از:

  1. ۱. کنترل علائم و نشانه‌های بیمار مثل درد شکمی، اسهال، یبوست
  2. بهبود کارکرد روزانه بیمار که به دنبال هدف اولی خودبخود به دست می‌آید. به عبارت دیگر:

بیمار مبتلا به IBS باید بداند که:

  1. بیماری او یک بیماری واقعی است که اساس آن افزایش حساسیت دیواره روده او می‌باشد.
  2. در IBS، علائم بالینی بیمار مثل اسهال، یبوست، نفخ و… در صورت استرس تشدید خواهد شد.
  3. درمان IBS شامل ترکیبی از اقدامات سه‌گانه یعنی، دارو، غذا و روان‌درمانی می‌باشد.
  4. هدف از درمان IBS، درمان قطعی آن نیست بلکه باید سعی کرد که ابتدا علائم بالینی بیمار برطرف گردد تا به دنبال آن کارکرد روزانه او بهتر شود.

سؤال ۳ ـ ۳ : درمان IBS تا کی ادامه می‌یابد؟

بعضی از بیماریها به یک دوره مشخص از درمان دارویی نیازمند هستند. بیماریهای عفونی در رأس این گروه قرار می‌گیرند.
تقریباً همگی پزشکان معتقد هستند که با اختلاف یکی، دو روز، درمان عفونت مثانه بدون عارضه در یک خانم جوان ۵ روز است. درمان یک اسهال عفونی ناشی از باکتری‌ها ۵ روز است. درمان عفونت کلیه‌ها ۲ هفته طول می‌کشد و… . بعضی از بیماریها هم هستند که مطمئناً تا پایان عمر نیازمند دارودرمانی هستند. بیماریهایی مثل دیابت (در صورت عدم پیوند لوزالمعده)، فشار خون بالا، اختلالات چربی خون شدید، نقرس و… در این گروه از بیماریها قرار دارند. بیماریهایی هم هستند که هدف از دارودرمانی، درمان قطعی آن‌ها نیست یا حداقل می‌توان گفت که پزشکیِ امروز، قادر به درمان قطعی آن‌ها نمی‌باشد (فردا را کسی ندیده است) بیماریهایی مثل آسم، بیماریهای روماتیسمی، کولیت اولسروز (کولیت زخمی) و البته IBS را شاید بتوان در این گروه از بیماریها قرار داد. در این نمونه‌ها هدف، کنترل علائم بالینی بیمار و فراهم کردن زمینه یک زندگی با کارآیی بالا می‌باشد.

بر همین اساس است که در این گروه از بیماران و البته بسیاری از بیماریهای دیگر، نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه بیماران پیچید و هر بیمار با بیمار دیگر بر اساس اینکه چه میزان از اختلالات خلقی و اضطرابی رنج می‌برد یا تابلوی بالینی او از چه اجزایی تشکیل شده است متفاوت می‌باشد.

همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد باید ترکیبی از انواع درمان‌ها یعنی دارویی، غذایی و روان‌درمانی را مورد استفاده قرار داد.

برای پاسخ دادن واضح‌تر به این سؤال اجازه دهید آن را با ذکر مثالی روشن کنم. خانم جوانی که خود را برای کنکور آماده می‌کند، به خاطر شکایت از دل‌پیچه، دل‌درد، افزایش دفعات اجابت مزاج، تغییر قوام مدفوع و احساس عدم تخلیه کافی مدفوع به پزشک مراجعه می‌کند.

عامل استرس‌زا بر اساس شرح حال به خوبی شناخته شده است، بیمار سابقه این علائم را در سال‌های قبل و به هنگام فرا رسیدن فصل امتحانات بیان می‌دارد. خانم جوان باید با استفاده از تکنیک‌های روان‌درمانی از جمله شناخت‌درمانی، راحت‌سازی (Relaxation) و… مورد درمان قرار گیرد. علاوه بر آن، استفاده از یک داروی ضد درد مثل دی‌سیکلومین به مقدار یک قرص ۳ بار در روز مفید خواهد بود. در این بیمار که نیاز بیش از حد به سرحالی و عدم خواب‌آلودگی دارد، استفاده از داروهای ضد افسردگی سه‌حلقه‌ای مثل آمی‌تریپتیلین، ضرورتی ندارد، هر چند با حداقل میزان ممکن یعنی یک چهارم یا یک دوم قرص ۱۰ میلی‌گرمی و آن هم در انتهای شب که بیمار قصد خوابیدن دارد و اضطراب هم مانع خواب او می‌شود، می‌توان از این دارو استفاده کرد. البته اگر بیمار احساس کرد همین مقدارِ کم دارو هم مزاحم هوشیاری او می‌شود یا باعث خواب‌آلودگی شدید او شده است اصراری بر ادامه مصرف آن نیست.

استفاده از حجم‌دهنده‌های مدفوع مثل پسیلیوم (روزی ۲ تا ۳ قاشق) از داروهای دیگری است که در نسخه این بیمار نوشته می‌شود.

لوپرامید به میزان روزی ۱ قرص هم به درمان دل‌درد او کمک می‌کند و هم مانع اسهال او می‌شود.

بیمار داروها را مصرف می‌کند، از تکنیک‌های راحت‌سازی و شناخت‌درمانی استفاده می‌کند، به مطالعه‌اش ادامه می‌دهد، کنکور فرا می‌رسد، موفق می‌شود به دانشگاه راه پیدا کند و بعد برای همیشه از دست IBS راحت شود یا شاید در ابتدای هر امتحانِ پایان ترم این مشکل را مجدداً تجربه کند.

در لغت‌شناسی پزشکی، ترکیبی وجود دارد که به آن «در صورت لزوم» می‌گویند. این ترکیب برای درمان در مواقعی مورد استفاده قرار می‌گیرد که بیمار نیاز به درمان مداوم یک بیماری ندارد و به صورت هر چند وقت یکبار از دارو استفاده می‌کند.

بعضی از بیماران مبتلا به IBS مانند، بیماری که مثال زده شد، امکان دارد در مواقع خاص علامتدار شوند و پس از گذراندن عامل استرس‌زا برای ماهها یا حتی سالها بدون علامت باشند. در چنین بیمارانی داروها را می‌توان با عنوان «در صورت لزوم» برای مدتی استفاده کرد که این مدت می‌تواند چند روز، چند هفته و یا چند ماه باشد. خلاصه اینکه نمی‌توان در پاسخ به این پرسش که بیمار مبتلا به IBS باید تا کی دارو بخورد، پاسخ قطعی و یکسان برای همه بیماران ارائه داد. پزشک با شرح‌حالی که از بیمار می‌گیرد و با معاینه وضعیت روحی او، همچنین شناخت عامل استرس زا یک دوره درمانی را در نظر می‌گیرد و پس از عبور بیمار از بحران، سعی در قطع داروها می‌کند.

ذکر این نکته ضروری است که گاهی نه بیمار و نه پزشک متوجه یک عامل استرس‌زای بیرونی و مشخص نمی‌شوند و در این حالت یک منشأ درونزاد برای مشکل بیمار مطرح می‌شود. هر چند در همین بیماران، پس از اقداماتی مثل هیپنوتیزم و یک مصاحبه کامل و کافی، گاهی عامل استرس‌زای بیمار که می‌تواند یک تعارض درونی او باشد شناخته شده و با استفاده از انواع تکنیک‌های روان‌درمانی، درمان خواهد شد.

 

 

 

 

 

فصل‌ چهارم‌

یبوست

همانطور که در لابه‌لای مطالب فصل‌های قبلی عنوان شد، در این  فصل و همچنین فصل آینده به صورت مختصر در مورد یبوست و اسهال صحبت خواهد شد.

هدف از نوشتن جداگانه مطالب مربوط به یبوست و اسهال این است که خواننده در انتهای فصل سوم کتاب به این نتیجه نرسد که:

  1. نیازمند ویزیت پزشک نمی‌باشد.
  2. منشاء هر یبوست یا اسهالی، بیماری روده تحریک‌پذیر است.
  3. تنها با استفاده از دو، یا چند قلم قرص و پودر، مشکلش حل خواهد شد.

سؤال ۴ ـ ۱ : تعریف یبوست چیست؟

اگرچه تعریف دقیق و مورد توافق همه از یبوست وجود ندارد اما در یک جمع‌بندی کلی اگر یک فرد، به تعداد کمتر از ۳ بار در هفته اجابت مزاج داشته باشد یا اینکه زمان اجابت مزاج او بیشتر از ده دقیقه طول بکشد، یبوست گفته می‌شود.

سؤال ۴ ـ ۲ : چه عواملی باعث یبوست در یک فرد می‌شود؟

تقسیم‌بندی‌های متعدد و متفاوتی برای یبوست وجود دارد که یکی از این تقسیم‌بندی‌ها در جدول ۴-۱ آمده است.

۱- بی‌حرکتی بیمار« ۱- سن بالا

۲- بیماری‌های شدید

۳- شکستگی‌ها، جراحی‌ها و…

۲- انسداد مکانیکی

روده‌ها  «

۱- تومورهای داخل روده‌ها

۲- فشار از خارج به روده‌ها

۳- تنگی‌ها« ۱- مادرزادی

۲- اکتسابی مثلاً بدنبال جراحی‌های شکم

۳- بعضی از داروها« ۱- آهن

۲- ادرارآورها

۳- داروهای ضد افسردگی

۴- آنتی‌هیستامین‌ها مثل هیدروکسی‌زین، کتوتیفن و…

۵- داروهای خانواده آدالات مثل آملودیپین، وراپامیل، دیلتیازم

۴- بیماریهای

متابولیک«

۱- دیابت                              ۴- کم‌کاری تیروئید

۲- افزایش کلسیم                     ۵- کاهش پتاسیم

۳- نارسایی مزمن کلیه

۵- بیماریهای عصب« ۱- ضایعات نخاعی                  ۳- سکته‌های مغزی

۲- بیماری ام- اس                   ۴- پارکینسون

۶- بیماریهای عضله« اسکلرودرمی
۷- بیماریهای ساختمانی

اجزاء شرکت‌کننده در«

تخلیه مدفوع

۱- اختلال کارکرد عضلات کف لگن

۲- اسپاسم و گرفتگی اسفنکتر مقعد

۳- افتادگی مخاط رکتوم (انبار مدفوع)

۴- اختلال در زاویه رکتوم و مقعد

۵- رکتوسل (وجود کیسه در دیواره رکتوم)

۸- نارسایی احتقانی قلب (با مکانیزم تورم جدار روده‌ها)
۹- بیماری روده تحریک‌پذیر (IBS)

جدول ۴-۱ : خلاصه‌ای از علل یبوست

همانطور که ملاحظه می‌کنید، علل اصلی یبوست را می‌توان در ۹ گروه جداگانه تقسیم‌بندی کرد که بعضی از این گروه‌ها خود به چند زیرگروه تقسیم‌ می‌شوند.

وقتی که یک پزشک با بیمار مبتلا به یبوست روبرو می‌شود، لیستی از علل آن را در ذهن خود مرور می‌کند و سپس بر اساس معاینه بیمار، همچنین شرح‌حالی که از او می‌گیرد دامنه این لیست را کوچک می‌کند و سپس با استفاده از امکانات تشخیصی که دارد به دنبال علت یبوست می‌گردد.

سؤال ۴ ـ ۳ : یک پزشک چگونه به تشخیص علت یبوست می‌رسد؟

عوامل متعددی باعث می‌شوند که یک پزشک، علتی را به عنوان عامل یبوست فرد معرفی کند. این عوامل عبارتند از:

  1. سن بیمار
  2. شدت یبوست
  3. علائم همراه یبوست
  4. وضعیت روحی و خلقی بیمار
  5. عاملی که یبوست را تشدید می‌کند.
  6. وجود یا عدم وجود خونریزی
  7. سابقه مصرف داروهای خاص
  8. سابقه یبوست و طول دوره آن
  9. وجود یا عدم وجود علائمی مثل کاهش وزن، بی‌اشتهایی و…
  10. سابقه و شرح حال بیماری خاص مثل نارسایی قلبی، نارسایی کلیه، کم‌کاری تیروئید

علاوه بر آنچه به عنوان نکات ده‌گانه در رسیدن به تشخیص علت یبوست پزشک را کمک می‌کند، استفاده از ۲ اقدام زیر کمک‌کننده می‌باشد.

  1. یافته‌های آزمایشگاهی مثل بررسی کارکرد تیروئید، اندازه‌گیری کلسیم و…
  2. ارزیابی روده بزرگ با کولونوسکوپی یا رادیوگرافی

برای فهم بهتر اجازه بدهید با ذکر ۲ مثال، موضوع را روشن‌تر کنم.

مثال ۱: خانم جوانی که از چند سال قبل دچار یبوست است به پزشک مراجعه می‌کند او اظهار می‌دارد که علاوه بر یبوست از نفخ زیاد و احساس ورم‌کردن شکم، نیز رنج می‌برد. برای بیمار روشن شده است که استرس و مشکلات روحی، یبوست او را تشدید می‌کند. پزشک در نگاه به بیمار و شنیدن شرح حال او، متوجه تشخیص جدی و ساختمانی نمی‌شود با این‌حال برای اطمینان قطعی، کارکرد تیروئید بیمار و وضعیت کلسیم بدن او را کنترل می‌کند، همه آزمایشات نرمال است. بیمار با تشخیص IBS مورد درمان قرار می‌گیرد.

مثال ۲: یک خانم ۶۵ ساله با شکایت از یبوست شدید و آزاردهنده که طی چند ماه گذشته برایش بوجود آمده است، نزد پزشک می‌آید او شرح حال خونریزی گاهگاهی از مقعد را نیز ذکر می‌کند، بیمار به پیشنهاد پزشک مورد کولونوسکوپی قرار می‌گیرد و متأسفانه پزشک متوجه یک تومور در قسمتی از روده که سیگموئید نام دارد، می‌شود.

بیمار جهت اقدامات بعدی به جراح معرفی می‌گردد.

سؤال ۴ ـ ۴ : اساس درمان یبوست چیست؟

سه اصل مهم در درمان یبوست عبارتند از:

  1. درمان بیماری‌ زمینه‌ای
  2. تغییر و تنظیم روش زندگی
  3. استفاده از ملین‌ها

۱ درمان بیماری زمینه‌ای: همانطور که در جدول ۴-۱ مشاهده فرموده‌اید، علل یبوست را می‌توان در ۹ گروه طبقه‌بندی کرد. هنگامی که پزشک با بیمار مبتلا به یبوست برخورد می‌کند وقتی به علت ایجادکننده یبوست رسید، اولین اقدام، درمان بیماری زمینه‌ای در صورت شناخت است.

ذکر این نکته ضروری است که گاهی بیماری زمینه‌ای قابل درمان (کم‌کاری تیروئید) و گاهی غیر قابل درمان است (سکته‌های مغزی، ضایعات نخاعی)

۲ تغییر و تنظیم روش زندگی: همانطور که در بحث IBS عنوان شد این اصل از مهمترین اصول در برخورد درمانی با بسیاری از حالات بیماری از جمله یبوست است:

  1. فعالیت ورزش مثل پیاده‌روی
  2. مصرف مایعات فراوان
  3. دوری از عوامل استرس‌زا
  4. مصرف غذاهای پرفیبر
  5. مصرف روغن زیتون
  6. مصرف فراوان میوه و سبزیجات از اصول اولیه در درمان یبوست بدون استفاده از داروها می‌باشند.

۳ استفاده از ملین‌ها: ملین‌ها را بر اساس کارکرد در سه گروه تقسیم‌بندی می‌کنند که در جدول ۴-۲ آمده است.

وقتی یک بیمار از یبوست شدید و طولانی‌مدت رنج می‌برد و مثلاً طی یک هفته یا ده روز گذشته اجابت‌مزاج نداشته و اکنون کاملاً در آزار است، امکان دارد به مصرف معمول داروهای ملین پاسخ ندهد. در این حالت ابتدا باید برای روده بیمار حرکت ایجاد کرد تا اولین دفع (حتی به صورت اسهال) را داشته باشد و سپس از سایر داروها برای درمان مداوم و به اصطلاح درمان نگهدارنده استفاده کرد.

۱- حجم‌دهنده‌های

مدفوع«

۱- فیبر مثل سبوس

۲- اسپرزه (پسیلیوم)

۲- اسموتیک‌ها (آب
را به خود می‌گیرند) «
۱- شیر منیزی (هیدروکسید منیزیوم)

۲- لاکتولوز (به صورت شربت)، سوربیتول (به صورت پودر)

۳- پلی‌اتیلن گلیکول

۳- محرک‌ها « ۱- بیزاکودیل« ۱- شیاف

۲- قرص

۲- سی- لاکس « قرص

جدول ۴-۲ : تقسیم‌بندی ملین‌ها بر اساس کارکرد

در چنین بیماری می‌توان از روش زیر استفاده کرد.

بیمار ابتدا ۱ شیاف بیزاکودیل را استعمال کند و سپس شروع به مصرف شربت لاکتولوز به میزان ۳۰ میلی‌لیتر هر ۱ ساعت کند تا اولین اجابت‌مزاج روی دهد. وقتی اولین اجابت‌مزاج روی داد می‌تواند برای روان‌ نگه‌داشتن روده مثلاً از پودر پسیلیوم به مقدار سه قاشق در روز استفاده کند یا در‌صورتی‌که علاوه بر یبوست از ترش‌کردن شکایت می‌کند می‌تواند از شربت هیدروکسید منیزیوم استفاده کند که هم خاصیت ضد اسیدی و ضد ترش کردن دارد و هم خاصیت نرم‌کنندگی مدفوع.

تذکر: آنچه به عنوان ایجاد اجابت مزاج در یک بیمار عنوان شد، باید حتماً و صددرصد پس از ویزیت پزشک انجام شود زیرا امکان دارد یبوست شدید و طول‌کشیده بیمار به علت یک بیماری جدی و خطرناک مثل انسداد روده در اثر پیچ خوردن آن یا هر علت دیگر باشد. من طی چند ماه اخیر با دو نمونه از این بیماران روبرو شده‌ام.

بیمار اول یک مرد ۶۰ ساله و استاد دانشگاه بود که اصرار داشت علت یبوست او نفخ است؟! و خودش بهتر از هر کس دیگری می‌تواند آن را با انواع داروهای خانگی درمان کند. عاملی که او را به پزشک کشانده بود، اتساع شدید شکم، درد شدید همراه آن و اصرار خانواده بود.

بیمار در معاینه، شکم برجسته و دردناک داشت که در لغت‌شناسی پزشکی به آن شکمِِ شبیهِِ تخته می‌گویند. بیمار به صورت اورژانس و علی‌رغم اصرار خود که «من چیزیم نیست» به جراح معرفی شد و با تشخیص انسداد حاد روده بزرگ به علت پیچ‌خوردگی، تحت عمل جراحی قرار گرفت.

بیمار دوم مرد ۷۰ ساله‌ای بود که حدود ۲ ماه قبل (مرداد ۸۶) به علت درد شکم و یبوست مراجعه کرد. ناله‌های او در اطاق انتظار باعث شد تا خیلی سریع ویزیت شود. به گفته خانواده و خود بیمار طی چند روز گذشته دچار یبوست شدید و دل‌درد شدید ناشی از آن شده بود و مصرف انواع داروها یبوست او را برطرف نکرده بود. در معاینه برای او تشخیص انسداد حاد روده گذاشته شد و به جراح معرفی شد.

بیمار شب قبل از نوشتن این مطالب، پس از عمل جراحی و گذراندن دوره نقاهت برای ویزیت مجدد و پیگیری سایر بیماریهایش مراجعه کرده بود.

آنچه عنوان شد بعنوان تذکری برای بیماران بود که یبوست اگرچه یک بیماری ساده است اما می‌تواند نشان‌دهنده یک بیماری جدی و خطرناک باشد بنابراین برای پیگیری علت یبوست (بخصوص اگر حاد و شدید باشد) حتماً به پزشکتان مراجعه کنید تا از عدم وجود یک بیماری جدی مطمئن باشید. برابر با آنچه در جدول تقسیم‌بندی ملین‌ها مشاهده می‌کنید، ملین‌ها با ۳ مکانیزم عمل می‌کنند:

  1. بعضی‌ها حجم مدفوع را زیاد می‌کنند که زمینه‌ای برای تحریک حرکت روده بزرگ می‌شوند (پسیلیوم در این گروه قرار دارد).
  2. بعضی‌ها خاصیت اسمزی دارند و آب را به خود می‌گیرند که نتیجه آن نرم شدن مدفوع و عبور راحت‌تر آن در طول لوله گوارش است. لاکتولوز، سوربیتول،… در این گروه قرار دارند.
  3. بعضی از داروها محرک هستند و باعث افزایش حرکات روده می‌شوند مثل بیزاکودیل و سی – لاکس.

باید به این نکته توجه که بسیاری از بیماران نیاز به درمان ترکیبی دارند و باید به‌طور همزمان از چند دارو که مکانیزم‌های عمل مختلفی دارند، استفاده کرد.

وقتی صحبت از درمان دیابت می‌کنیم، در صورت مقاومت بیماری به یک دارو، از داروهای مختلف استفاده می‌کنیم به عنوان مثال یک دارو باعث تحریک ترشح انسولین می‌شود، یک دارو از ساخته شدن قند جدید در کبد جلوگیری می‌کند، دارویی دیگر از جذب قند در دستگاه گوارش جلوگیری می‌کند و الی آخر:

در بیماری که از یبوست رنج می‌برد اگر پاسخ مناسب به یک دارو ندهد می‌توان از ترکیب دو یا چند دارو که مکانیزم‌های عمل مختلف دارند استفاده کرد.

نکته دیگری که باید به آن توجه کرد، عدم استفاده طولانی‌مدت از داروهای محرک است. اگر چه بسیاری از بیماران عادت به مصرف داروهایی مثل بیزاکودیل یا سی‌لاکس دارند، باید مصرف این داروها به دوره‌های کوتاه‌مدت و یا تنها در مواقع یبوست شدید محدود شود. بهترین کار، استفاده دوره‌ای از انواع ملین‌ها است به این صورت که مدتی از بیزاکودیل، مدتی از پسیلیوم، مدتی از هیدروکسید منیزیوم و مدتی از هر داروی دیگر استفاده کرد.

یک‌بار دیگر عنوان می‌کنم که درمان یبوست بر سه اصل استوار است و بیمار باید همزمان همه این اصول را به‌کار گیرد.

سؤال ۴ ـ ۵ : درمان یبوست باید تا کی ادامه یابد؟

اگر علت زمینه‌ای برای یبوست پیدا شد، پس از درمان این بیماری، یبوست خود به خود برطرف می‌شود (کم‌کاری تیروئید، انسداد و…)، اگر علت یبوست یک حالت غیرقابل درمان مثل بی‌حرکتی در اثر بیماری شدید، پیری، طویل بودن روده‌ها و… بود، بیماری قابل درمان قطعی و همیشگی نیست. در این حالت برابر آنچه در پاسخ به سؤال طول دوره درمان IBS گفته شد، باید اذعان داشت که بعضی از بیماری‌ها قابل علاج قطعی نیستند و تنها می‌توان با کمک گرفتن از روش‌های مختلف غیردارویی و دارویی آن‌ها را کنترل کرد.

کلید درمان یبوست در دست خود بیمار است تا با استفاده از تغییر و تنظیم روش زندگی، همچنین استفاده از داروهای ساده ضد یبوست، خود را از شر این حالت آزاردهنده برهاند.

 

 

 

 

فصل‌ پنجم‌

اسهال

سؤال ۵ ـ ۱ : تعریف اسهال چیست؟

اسهال را می‌توان در هر یک از حالات زیر تعریف کرد.

  1. تغییر در قوام مدفوع (مدفوع شل یا آبکی)
  2. تغییر در دفعات اجابت مزاج (بیشتر از ۳ بار در روز)

سؤال ۵ ـ ۲ : چه عواملی باعث ایجاد اسهال می‌شوند؟

همچنان‌که تاکنون بارها و به عناوین مختلف در این کتاب و سایر کتابهایم عنوان کرده‌ام، به خاطر نوع مخاطبین این نوشته‌ها، مطالب را هر چه ساده‌تر و خلاصه‌تر نوشته‌ام. بنابراین وقتی در پاسخ به این سؤال، عوامل ایجادکننده اسهال را می‌نویسم، تنها به ذکر علل شایع و قابل فهم آن اشاره می‌کنم زیرا نوع کاملتر و دقیقتر این تقسیم‌بندی مربوط به دانش‌آموختگان پزشکی و رشته‌های وابسته به آن مثل داروسازی، پرستاری، مامائی و… می‌باشد.

در جدول ۵-۱، خلاصه‌ای از علل ایجادکننده اسهال آورده شده است.

علاوه بر تقسیم‌بندی بر اساس علت اسهال، ابتدا باید آن را بر اساس حاد یا مزمن بودن تقسیم کرد.

اگر مدت یک اسهال کمتر از ۲ هفته طول بکشد اسهال حاد، اگر بین ۲ تا ۴ هفته طول بکشد اسهال پایا و اگر بیشتر از ۴ هفته طول بکشد، اسهال مزمن گفته می‌شود.

۱- اسهال حاد« ۱- عفونت‌ها« ۱- ویروس‌ها

۲- باکتری‌ها

۳- انگل‌ها

۲- مسمومیت غذایی = با مکانیزم‌ تولید سم باکتری‌ها بر روی غذا روی می‌دهد نه مانند آنچه در شماره قبلی عنوان شده یعنی به علت حمله باکتری به روده
۳- داروها« ۱- ملین‌ها

۲- کلشیسین

۳- آنتی‌بیوتیک‌ها

۴- داروهای خانواده بروفن

۵- دیگوکسین، ادرارآورها، پروپرونولول

۴- متفرقه« ۱- سفت شدن مدفوع که از کناره آن مدفوع اسهالی عبور می‌کند.

۲- التهاب دیورتیکول‌های روده= دیورتیکولیت

۲- اسهال مزمن« ۱- داروها
۲- عفونت‌ها مثل ژیاردیا
۳- بیماریهای غدد داخلی مثل پرکاری تیروئید
۴- اختلالات

حرکتی مثل«

۱- IBS

۲- بعد از جراحی معده

۵- سوءجذب مثل رشد بیش از حد باکتری‌ها یا آسیب دیواره روده کوچک در اثر حساسیت به پروتئین گندم.

جدول ۵-۱ : خلاصه‌ای از علل ایجادکنندۀ اسهال

سؤال ۵ ـ ۳ : یک پزشک چگونه به تشخیص علت ایجادکننده اسهال می‌رسد؟

مهمترین اصل در نحوه رسیدن به تشخیص علت اسهال، تقسیم‌بندی آن به دو نوع حاد و مزمن است. برابر آمار، علت اسهال حاد در بیشتر از ۹۰ درصد موارد، عوامل عفونی و مسمومیت‌های غذایی می‌باشند. ۱۰ درصد بقیه مربوط به عواملی مثل داروها و… می‌باشد.

اختلالات حرکتی روده مثل بیماری روده تحریک‌پذیر، همچنین سوءجذب از علل اصلی اسهال مزمن می‌باشند. وقتی یک پزشک با بیماری روبرو می‌شود که از اسهال شاکی است به عوامل متعددی فکر می‌کند که عبارتند از:

  1. وجود تب
  2. دوره اسهال
  3. قوام مدفوع
  4. حجم مدفوع
  5. وجود استفراغ
  6. وجود بیماری زمینه‌ای
  7. سابقه مصرف دارویی
  8. وجود یا عدم وجود دل‌درد
  9. وجود یا عدم وجود خون در مدفوع
  10. وجود علائمی مثل کاهش وزن، کم‌خونی…
  11. سابقه مصرف غذای مشکوک و آلوده در منزل یا بیرون از آن

علاوه بر نکاتی که پزشک در صحبت با بیمار متوجه آن می‌شود، استفاده از اقدامات آزمایشگاهی مثل ارزیابی مدفوع از نظر وجود عوامل عفونی، وجود خون و گلبول‌های سفید، وجود چربی در مدفوع و… همچنین ارزیابی خون بیمار از نظر علائم سوءجذب مثل کم‌خونی، کمبود کلسیم، همچنین سایر یافته‌های آزمایشگاهی، به تشخیص بیماری کمک می‌کند.

اگر با استفاده از شرح حال بیمار و کمک گرفتن از اقدامات اولیه آزمایشگاهی پزشک نتواند به تشخیص برسد قدم بعدی استفاده از اقدامات تکمیلی مثل رادیوگرافی، آندوسکوپی و… می‌باشد.

باید توجه داشت که گاهی بر اساس یک شرح حال ساده و صحبت کردن با بیمار که مثلاً نشان‌دهنده اسهال حاد آبکی چند ساعت پس از صرف غذای مشکوک در بیرون از منزل است، به تشخیص مسمومیت غذایی می‌رسیم یا گاهی بر اساس شرح حال تب، لرز، دل‌درد، دل‌پیچه، دفع بلغم و خون به دنبال نوشیدن یک آب تصفیه نشده به تشخیص عوامل عفونی مثلاً عوامل انگلی به عنوان علت اسهال می‌رسیم. گاهی بیمار اظهار می‌دارد که مثلاً چند روز پس از شروع آموکسی‌سیلین برای درمان عفونت سینوس‌ها دچار اسهال شده است و الی آخر.

همانطور که گفته شد، در حدود ۹۰ درصد علت اسهال حاد، عوامل عفونی هستند بنابراین پزشکان در تشخیص علت اسهال حاد معمولاً خیلی دچار مشکل نمی‌شوند و تنها در برخورد با بیمار مبتلا به اسهال مزمن است که گاهی بسیاری از اقدامات تشخیصی را انجام می‌دهیم اما به تشخیص نمی‌رسیم.

سؤال ۵ ـ ۴ : اساس درمان اسهال چیست؟

۵ اصل اساسی در درمان اسهال عبارتند از:

  1. درمان بیماری زمینه‌ای
  2. رعایت رژیم غذایی
  3. جلوگیری از کم‌آب شدن بدن بیمار
  4. مصرف آنتی‌بیوتیک تجربی در صورت تشخیص عامل باکتریایی
  5. درمان علامتی بیمار با استفاده از داروهایی مثل لوپرامید و دیفنوکسیلات

۱ – درمان بیماری زمینه‌ای: اگر پس از شرح حال و انجام اقدامات تشخیصی، پزشک بتواند علتی برای اسهال بیمار پیدا کند، درمان این بیماری زمینه‌ای اصل اول درمان است به عنوان مثال: اولین تشخیص برای بیماری که با اسهال خونی طول کشیده به پزشک مراجعه کرده است، بیماری التهابی روده و بخصوص کولیت زخمی می‌باشد. اگر با استفاده از کولونوسکوپی این تشخیص قطعی شود، استفاده از داروهایی مثل مزالازین، پردنیزولون… بیماری زمینه‌ای را درمان کرده و به اسهال بیمار پایان می‌دهد.

۲ – رعایت رژیم غذایی: بیمار مبتلا به اسهال بهتر است از مصرف شیر، قهوه، شکلات، الکل، غذاهای حاوی فیبر زیاد مثل سبزیجات، لوبیا و… همچنین ترشی و آب‌میوه پرهیز کند.

استفاده از سوپ صاف شده، نان سفید، برنج، سیب‌زمینی، سیب و موز برای این بیماران مناسب است.

برنج، آب ساده، آب سبزی‌های تازه (بخصوص هویج و کرفس)، آبگوشت تازه کم‌چرب و صاف کرده به کنترل آب و املاح بدن خیلی کمک می‌کند.

استفاده از برنج کته با کمک یک فنجان برنج و یک لیوان آب که به مدت ۲۰ دقیقه جوشانیده شده، در طول روز به درمان اسهال کمک می‌کند.

۳ – جلوگیری از کم‌آبی بدن: اگر اسهال شدیداً آبکی بوده و حجم زیادی از مایعات بدن فرد را به هدر بدهد، استفاده از مایعات فراوان بخصوص بسته‌هایی که از آن‌ها با عنوان ORS نام برده می‌شود، لازم و ضروری است. اگر بیمار کودک یا شیرخوار باشد و بیماری زمینه‌ای او مثل عوامل عفونی مورد درمان قرار گیرد، خوراندن مایعات به او باعث نجات جان کودک و جلوگیری از عوارض جدی مثل آسیب رسیدن به کلیه‌ها می‌شود.

۴ – مصرف آنتی‌بیوتیک تجربی در صورت تشخیص عامل عفونی برای اسهال: اگر پزشک به یک عامل باکتریایی به عنوان علت اسهال فکر کند، گاهی حتی بدون انجام آزمایش از داروهایی مثل سیپروفلوگساسین، افلوگساسین، کوتریموکسازول، نالیدیکسیک اسید و… برای درمان بیماری استفاده می‌کند.

اگر ژیاردیا به عنوان یک عامل عفونی، باعث اسهال در فرد شده باشد، از دارویی مثل مترونیدازول می‌توان استفاده کرد.

اگر یک عامل مثل آمیب باعث اسهال عفونی فرد شده باشد، استفاده از مترونیدازول (در مقداری متفاوت با درمان ژیاردیا) به درمان بیمار کمک می‌کند.

۵- درمان علامتی بیمار با استفاده از داروهایی مثل لوپرامید و دیفنوکسیلات: باید به خاطر داشت که از این داروها، با عنوان ضد اسهال یاد می‌شود و مصرف آن‌ها درصورتی‌که یک عامل عفونی عامل اسهال باشد یا بیمار دچار اسهال خونی باشد و یا بیمار تب‌‌آلوده باشد، کاملاً خطرناک است زیرا علاوه بر اتساع حاد روده باعث ورود عوامل عفونی به خون شده که در لغت‌شناسی پزشکی به آن گندخونی گفته می‌شود. از این گروه داروها وقتی می‌توان استفاده کرد که  از عدم عفونی بودن اسهال بیمار مطمئن هستیم و از طرف دیگر می‌دانیم اتساع روده‌ها باعث آسیب جدی به فرد نمی‌شود. در بیماریهای غیرعفونی که دیواره روده بزرگ التهاب دارد مثل کولیت اولسروز (التهاب زخمی روده) مصرف این گروه از داروها خطرناک است. هرچند پزشک گاهی با حداقل مقدار ممکن و برای جلوگیری از درد شدید بیمار مورد استفاده قرار می‌دهد که البته حواس او متوجه بیمار و عوارض ناشی از مصرف داروها نیز می‌باشد.

سؤال ۵ ـ ۵ : درمان اسهال باید تا کی ادامه یابد؟

برای پاسخ مناسب برای این سؤال باید نوع و علت اسهال همچنین دوره آن را مشخص کرد. اسهال‌های حاد که معمولاً عامل عفونی دارند، تقریباً در تمامی موارد خودبخود و ظرف ۳ تا ۵ روز برطرف می‌شوند، بنابراین اگر یک اسهال حاد بیشتر از یک هفته طول کشید باید به عللی غیر از عوامل عفونی فکر کرد.

اسهال‌های مزمن با توجه به علت آن‌ها، نیازمند دوره‌های درمان طولانی‌تری هستند به عنوان مثال درمانِ اسهالِ ناشی از IBS یا بیماری روده تحریک‌پذیر شاید هفته‌ها، ماهها و حتی سال‌ها ادامه داشته باشد.

اسهال‌های دارویی معمولاً پس از قطع دارو خوب می‌شوند و نیازی به درمان ندارند. البته نوعی بیماری که به علت رشد بیش از حد یک باکتری خاص بوجود می‌آید و از آن با عنوان کولیت دارای غشاء کاذب نام برده می‌شود، نیازمند استفاده از دارویی مثل مترونیدازول است.

[۱]. Irritable bowel syndrome

دیدگاه ها بسته شده است