« ناباروری»
آبان ۲۶, ۱۳۹۹
آرتروز
آبان ۲۶, ۱۳۹۹

وزن ایده‌آل

رسیدن به وزن ایده‌آل

کاهش وزن افزایش وزن

به زبان ساده

هر سؤالی‌ که‌ راجع‌ به‌

کاهش وزن – افزایش وزن

در ذهن‌ شما وجود دارد پاسخش‌ را در این‌ کتاب‌ خواهید یافت‌

 

 

 

تألیف‌:

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

(متخصص داخلی نمونه)

 

 

 

 

دفتر تهران‌: خیابان انقلاب، بین نامجو و مدنی، کوچه پناهی، پلاک ۲۰، واحد ۱

تلفن ۷۷۶۵۰۱۵۹ –  تلفاکس ۷۷۶۳۱۳۴۷ –  همراه‌ ۰۹۱۲۲۵۴۵۶۰۰

Web: Kerdegari.com             Email: Info@Kerdegari.com

رسیدن به وزن ایده‌آل
کاهش وزن افزایش وزن

به‌ زبان‌ ساده‌

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

چاپ‌ اول‌: ۱۳۸۸

تیراژ: ۵۰۰۰ نسخه‌

مدیر تولید: غلامرضا کردگاری‌

صفحه‌آرایی: راحله‌ محمودآبادی‌

چاپ‌: مطبوعاتی ایران

شابک‌: ۹۷۹-۲۷۳۶-۹۶۴-۹۷۸

۱۹۰۰ تومان

کلیه حقوق چاپ و نشر محفوظ است.

 

 

 

 

 

 

 

فهرست‌

 

…………………… مقدمه‌…………………………………………………………………………. . ۶

فصل ۱ : درمان چاقی

سؤال ۱ـ۱  : به چه کسی چاق می‌گوییم؟ یا به عبارت دیگر تعریف چاقی چیست؟     ۸

سؤال ۱ـ۲  : یک خانم با وزن ۷۰ کیلوگرم و با قد ۷۵/۱ متر از نظر وضعیت وزن چگونه است؟             ۹

سؤال ۱ـ۳  : یک آقا با وزن ۸۰ کیلوگرم و با قد ۶۰/۱ متر از نظر وضعیت وزن چگونه است؟    ۹

سؤال ۱ـ۴  : چاقی چه عوارضی به دنبال دارد؟ ………………………………..  ۱۰

سؤال ۱ـ۵  : چاقی چه تأثیری بر سوخت‌وساز بدن می‌گذارد؟ …………..  ۱۱

سؤال ۱ـ۶  : چاقی چه نقشی در ایجاد بیماریهای قلب و عروق برعهده دارد؟            ۱۳

سؤال ۱ـ۷  : چاقی چه تأثیری در ایجاد بیماریهای ریوی دارد؟ …………  ۱۷

سؤال ۱ـ۸  : چاقی، چه تأثیری در ایجاد اختلالات استخوانی – عضلانی دارد؟           ۱۸

سؤال ۱ـ۹ : با افزایش وزن و چاقی بیش از حد خطر بروز چه سرطان‌هایی بیشتر می‌شود؟        ۱۹

سؤال ۱ـ۱۰ : چاقی باعث بوجود آمدن چه اختلالاتی در سیستم ادراری، تناسلی خانم‌ها می‌شود؟           ۲۰

سؤال ۱ـ۱۱ : چاقی چه تأثیری بر سیستم اعصاب انسان می‌گذارد؟ ……  ۲۰

سؤال ۱ـ۱۲ : چاقی، چگونه باعث اختلالات چشمی می‌شود؟ …………..  ۲۱

سؤال ۱ـ۱۳ : چاقی باعث بوجود آمدن چه بیماریهای در دستگاه گوارش فرد می‌شود؟             ۲۲

سؤال ۱ـ۱۴ : کاهش وزن در افراد چاق، چه کمکی به سلامتی آن‌ها می‌کند؟             ۲۹

سؤال ۱ـ۱۵ : کنترل چاقی چه تأثیری بر جلوگیری از دیابت یا درمان آن دارد؟          ۲۹

سؤال ۱ـ۱۶ : کنترل چاقی چگونه می‌تواند در درمان اختلالات چربی مؤثر باشد؟       ۳۰

سؤال ۱ـ۱۷ : درمان چاقی، چه کمکی به کنترل فشار خون بالا می‌کند؟        ۳۱

سؤال ۱ـ۱۸ : درمان چاقی، چه تأثیری در بهبود بیماریهای عروق قلبی دارد؟             ۳۲

سؤال ۱ـ۱۹ : درمان چاقی چه تأثیری بر بهبودی بیماریهای ریوی می‌گذارد؟              ۳۴

سؤال ۱ـ۲۰ : کنترل وزن و کم کردن آن چه تأثیری بر سیستم ادراری – تناسلی دارد؟             ۳۴

سؤال ۱ـ۲۱ : محیط و ژن چه تأثیری در افزایش وزن و چاقی فرد دارند؟     ۳۵

سؤال ۱ـ۲۲ : چاقی در دوران کودکی یا چاق بودن والدین چه تأثیری بر چاقی فرد در آینده دارد؟         ۳۶

سؤال ۱ـ۲۳ : اختلالات ژنتیکی چه تأثیری در افزایش یا کاهش وزن یک فرد دارند؟  ۳۷

سؤال ۱ـ۲۴ : چه سیستم‌هایی برای کنترل گرسنگی یا سیری انسان و همچنین تمایل برای خوردن یا نخوردن غذا وجود دارند؟           ۴۱

سؤال ۱ـ۲۵ : چگونه می‌توان درصد چربی بدن را محاسبه کرده و بر اساس آن چاقی را تعریف کرد؟      ۴۵

سؤال ۱ـ۲۶ : اندازه دور کمر چه تأثیری بر تعریف چاقی در یک فرد و چه رابطه‌ای با سلامتی او در آینده دارد؟    ۴۶

سؤال ۱ـ۲۷ : چه عواملی در ایجاد چاقی دخالت دارند؟ …………………..  ۴۷

سؤال ۱ـ۲۸ : چاقی را چگونه می‌توان تقسیم‌بندی کرد؟ ……………………  ۴۷

سؤال ۱ـ۲۹ : معمولاً برای بررسی و پیگیری یک فرد چاق چه آزمایشاتی درخواست می‌شود؟    ۴۹

سؤال ۱ـ۳۰ : اساس درمان چاقی چیست؟ ………………………………………..  ۵۰

سؤال ۱ـ۳۱ : منظور از ایجاد بالانس منفی انرژی برای کاهش وزن چیست؟  ۵۲

سؤال ۱ـ۳۲ : چگونه می‌توان برای کاهش وزن برنامه‌ریزی کرد؟ ……….  ۵۳

سؤال ۱ـ۳۳ : منظور از برنامه‌های غذایی برای کاهش وزن چیست؟ …..  ۵۵

سؤال ۱ـ۳۴ : از چه داروهایی می‌توان برای کاهش وزن استفاده کرد؟         ۵۷

سؤال ۱ـ۳۵ : کدام دسته از بیماران چاق، برای کمک گرفتن از جراحی (در درمان چاقی) انتخاب می‌شوند؟          ۶۲

سؤال ۱ـ۳۶ : انتخاب جراحی برای درمان چاقی، چه فایده‌هایی برای فرد دارد؟          ۶۳

سؤال ۱ـ۳۷ : برای درمان چاقی، از طریق اقدامات جراحی چند نوع اقدام جراحی امکان‌پذیر است؟        ۶۷

سؤال ۱ـ۳۸ : بر اساس آمار، استفاده از اقدامات جراحی، منجر به چه نتایجی در درمان چاقی می‌شود؟     ۶۷

سؤال ۱ـ۳۹ : استفاده از اقدامات جراحی، برای کاهش وزن با چه عوارضی برای فرد همراه است؟          ۶۸

فصل ۲ : درمان لاغری

سؤال ۲ـ۱ : چرا لاغر هستم؟ ……………………………………………………………  ۷۰

سؤال ۲ـ۲ : لاغری چه مشکلاتی برای فرد ایجاد می‌کند؟ ………………….  ۷۲

سؤال ۲ـ۳ : چگونه می‌توان بر لاغری غلبه کرد؟ ………………………………  ۷۲

 

 

 

 

 

تو خود چه لعبتی ای شهسوار شیرین‌کار

که در برابر چشمی و غایب از نظری

دعای گوشه‌نشینان بلا بگرداند

چرا به گوشۀ چشمی به ما نمی‌نگری

«خواجۀ شیراز»

 

 

 

مقدمه‌

 

چاقی و در کنار آن، لاغری، از مشکلاتی هستند که باعث مراجعه بسیاری از بیماران به مطب پزشکان می‌شوند.

اگر در گذشته‌های دور، چاقی می‌توانست، نشانه‌ای از اشرافیت و وضعیت خوب اقتصادی باشد تا عده‌ای به خود ببالند و به آن فخر بفروشند، امروزه به مدد آگاهی از خطرات فراوان ناشی از چاقی، چنین افرادی سعی در درمان آن دارند.

چاقی و از طرفی دیگر، لاغری، علاوه بر تغییراتی که در وضع ظاهری ایجاد کرده و مانع از تناسب اندام می‌شوند، می‌توانند با ایجاد بیماریها و اختلالات جسمی متعدد، به کمیت و کیفیت زندگی آسیب‌های فراوانی وارد کنند.

امروزه به مددِ پیشرفت کلیۀ علوم ‌و از جمله علم پزشکی، مکانیزم‌های مختلف دخالت‌کننده در ایجاد چاقی یا لاغری شناخته شده‌اند.

بعضی از این مکانیزم‌ها، ژنتیکی بوده و درمان چندانی در حال حاضر برای آن‌ها وجود ندارد اما بسیاری دیگر وابسته به مسائل و مشکلات محیطی بوده، می‌توان از راه‌های مختلف بر آن‌ها غلبه کرد.

هدف از نوشتن این کتاب، ایجاد آشنایی مقدماتیِ خوانندگان با مکانیزم‌های چاقی و لاغری بوده تا بتوانند با کمک گرفتن از فهم بیشتر، نسبت به کنترل یا درمان این دو پدیدۀ آزاردهنده اقدام کنند. امیدوارم خوانندگان این کتاب با اصول و مقدمات اولیه اختلالات وزن آشنایی پیدا کرده، ضمن مراجعه به متخصصینِ فنِ تغذیه، برای سلامتی خود بکوشند.

در پایان‌ لازم است از زحمات بی‌دریغ مدیر عامل محترم انتشارات کردگاری جناب آقای مهندس غلامرضا کردگاری و همسر مهربانشان، سرکار خانم راحله محمودآبادی، برادرزادۀ عزیزم به خاطر کمک به من در انتشار این کتاب و مجموعه کتاب‌های “بیماریها به زبان ساده” تقدیر و تشکر کنم بدون شک اگر تشویق‌های گرم آن‌ها و البته پشتگرمی و فداکاریهایشان نبود، هیچ‌گاه مجموعۀ این کتاب‌ها به دست شما خوانندۀ محترم نمی‌رسید. از خداوند بزرگ طول عمر همراه با عزت و سربلندی برای این زوج عزیز را آرزومندم.

از خوانندگان‌ محترم‌ این‌ کتاب‌ خواهشمندم‌ نظریات‌ و سؤالات‌ خود را با آدرس‌ اینجانب‌ در میان‌ بگذارند تا بتوانم‌ در چاپ‌های‌ بعدی‌ از آن‌ها استفاده‌ کنم‌. آرزوی‌ من‌ بهبود سطح‌ اطلاعات‌ عمومی‌ بیماران‌ و شناخت‌ بهتر آن‌ها از بیماریشان‌ است‌ تا بتوانند با سلاح بزرگ دانایی به نبرد با بیماری خود رفته و زندگی سالمتری داشته باشند.

دکتر احمد محمودآبادی‌

 

 

 

 

 

آدرس مطب : مشهد – خیابان احمدآباد – بین عارف و پرستار – طبقه فوقانی داروخانه شبانه‌روزی احمدآباد – طبقه سوم – دکتر محمودآبادی – تلفن ۸۴۰۵۰۵۵ – ۰۵۱۱

 

 

 

فصل‌ اول‌

درمان چاقی

سؤال ۱ ـ ۱ : به چه کسی چاق می‌گوییم؟ یا به عبارت دیگر تعریف چاقی چیست؟

چاقی را می‌توان از جنبه‌های مختلف تقسیم‌بندی کرد اما رایج‌ترین تعریف چاقی بر اساس رابطۀ بین قد و وزن شکل می‌گیرد.

در این معیار ابتدا وزن بر حسب کیلوگرم را بر قد به توان ۲ تقسیم کرده و سپس آن را با جدول زیر مقایسه می‌کنیم.

عددی که از این تقسیم‌بندی به دست می‌آید BMI[۱] یا شاخص توده بدن نامیده می‌شود.

ردیف طبقه‌بندی چاقی BMI شاخص توده بدن
۱ خیلی لاغر کمتر از ۱۴
۲ لاغر بین ۱۴ تا ۵/۱۸
۳ وزن نرمال بین ۵/۱۸ تا ۹/۲۴
۴ دارای اضافه وزن بین ۲۵ تا ۹/۲۹
۵ چاقی خفیف بین ۳۰ تا ۹/۳۴
۶ چاقی متوسط بین ۳۵ تا ۹/۳۹
۷ چاقی شدید بیشتر یا مساوی ۴۰

جدول ۱ : رابطۀ بین چاقی و شاخص تودۀ بدن

اجازه دهید برای فهم بهتر از شاخص تودۀ بدنی (BMI) چند مثال بزنم.

سؤال ۱ ـ ۲ : یک خانم با وزن ۷۰ کیلوگرم و با قد ۷۵/۱ متر از نظر وضعیت وزن چگونه است؟

کیلوگرم ۷۰ = وزن

متر ۷۵/۱ = قد

= شاخص توده بدن ۷۰ = ۷۰ ≈ ۸/۲۲
۲(۷۵/۱) ۳/۰۶

حالا اگر عدد ۸/۲۲ را با جدول صفحۀ قبل مقایسه کنیم، خواهیم دید که این شخص در ردیف دوم یعنی در حد فاصل ۵/۱۸ تا ۹/۲۴ قرار می‌گیرد و بنابر تعریف از وزن نرمالی برخوردار است.

سؤال ۱ ـ ۳ : یک آقا با وزن ۸۰ کیلوگرم و با قد ۶۰/۱ متر از نظر وضعیت وزن چگونه است؟

کیلوگرم ۸۰ = وزن

متر ۶۰/۱ = قد

= شاخص توده بدن ۸۰ = ۷۰ ≈ ۱/۳۵
۲(۶۰/۱) ۲/۵۶

حالا اگر عدد ۱/۳۵ را با جدول صفحۀ قبل مقایسه کنیم، خواهیم دید که این شخص در ردیف ۵ یعنی حد فاصل ۳۵ تا ۹/۳۹ قرار می‌گیرد و بنابر تعریف مبتلا به چاقی متوسط می‌باشد.

شما می‌توانید هم‌اکنون با استفاده از یک محاسبه ساده، جایگاه خود را در طبقه‌بندی نوع چاقی بدست آورید.

علاوه بر محاسبه شاخص توده بدنی، اندازه‌گیری دور کمر و همچنین افزایش وزن یک نفر پس از سال‌های ۱۸ تا ۲۰ سالگی، از فاکتورهای دیگری هستند که در ایجاد عوارض چاقی از جمله بیماریهای دیابت، فشار خون بالا، اختلالات چربی و بیماریهای عروق قلبی دخالت دارند.

بر این اساس، اگر دور کمر یک مرد بیشتر از ۱۰۲ سانتی‌متر و دور کمر یک خانم بیشتر از ۸۸ سانتی‌متر باشد، خطر بیماریهای ذکر شده او را تهدید می‌کند. علاوه بر دور کمر، اگر کسی پس از سال‌های ۱۸ تا ۲۰ سالگی، دارای اضافه وزنی بیشتر از ۵ کیلوگرم باشد، نشان‌دهندۀ خطر بالا برای ایجاد بیماریهای دیابت، فشار خون بالا و… می‌باشد.

سؤال ۱ ـ ۴ : چاقی چه عوارضی به دنبال دارد؟

چاقی علاوه بر اختلالی که در زیبایی و تناسب اندام ایجاد می‌کند، می‌تواند در صورت عدم درمان مناسب، باعث ایجاد عوارض متعدد برای فرد شود برای فهم بهتر عوارض چاقی، ابتدا این عوارض به‌طور خلاصه در جدول ۲ آورده شده و سپس در ادامه مطلب مورد بحث قرار می‌گیرند.

نوع بافت و سیستم نوع عارضه  
سیستم قلب و عروق ۱- فشار خون بالا ۲- بیماریهای عروق قلبی ۳- ضخیم شدن بطن چپ ۴- نارسایی در قلب راست ۵- بیماری عضله قلبی ناشی از چاقی ۶- تصلب شرائین ۷- افزایش فشار خون شریان ریوی  
سیستم اعصاب ۱- افزایش سکتۀ مغزی  ۲- افزایش فشار داخل جمجمه

۳- گزگز کردن قسمت جلویی ران

 
دستگاه گوارش ۱- تورم کیسۀ صفرا ۲- ایجاد سنگ‌های صفراوی ۳- کبد چرب  ۴- بیماری برگشت معده به مری  
دستگاه تنفس ۱- انسداد راه‌های هوایی  ۲- آمادگی برای عفونت‌های تنفسی  ۳- خواب‌آلودگی طول روز  ۴- افزایش احتمال آسم  
  سرطان‌ها ۱- افزایش خطر سرطان رحم ۲- افزایش خطر سرطان پروستات ۳- افزایش خطر سرطان کیسۀ صفرا ۴- افزایش خطر سرطان پستان  ۵- افزایش خطر سرطان رودۀ بزرگ

۶- افزایش خطر سرطان ریه

جدول ۲-۱ : تأثیر چاقی بر سیستم‌های مختلف بدن

اختلالات روحی ۱- کناره‌گیری از جمع   ۲- افسردگی
اورتوپدی ۱- افزایش آرتروز  ۲- کمردرد مزمن  ۳- سندرم کانال‌کارپ
سیستم سوخت‌وساز ۱- مقاومت به انسولین  ۲- زیادی انسولین خون

۳- اختلالات چربی  ۴- دیابت

سیستم تولیدمثل ۱- اختلال تخمک‌گذاری  ۲- بلوغ زودرس  ۳- نازایی

۴- تنبلی تخمدان‌ها  ۵- نازایی در مردان

سیستم تناسلی ۱- احتمال افزایش فشار خون در حاملگی  ۲- افزایش دیابت در حاملگی  ۳- بزرگی نوزاد  ۴- اختلالات لگن در زایمان
اقدامات جراحی افزایش خطرات اعمال جراحی و عوارض پس از آن مثل لخته شدن خون، عفونت زخم‌ها و آمبولی ریه
سیستم ادراری بی‌اختیاری ادراری
سیستم پوست ۱- عفونت قارچی و باکتریایی در کشالۀ ران  ۲- ضایعات پوستی تیره رنگ ۳- پرمویی در خانم‌ها  ۴- افزایش ایجاد کورک و سلولیت در پوست
اندام‌ها ۱- افزایش ایجاد واریس  ۲- ورم اندام تحتانی

۳- اختلال در تخلیه ورید‌ها و سیستم لنفاوی پاها

عوارض متفرقه ۱- کاهش حرکت و فعالیت  ۲- اختلال در بهداشت فردی و…

ادامۀ جدول ۲-۱ : تأثیر چاقی بر سیستم‌های مختلف بدن

سؤال ۱ ـ ۵ : چاقی چه تأثیری بر سوخت‌وساز بدن می‌گذارد؟

چاقی می‌تواند اختلالات شدیدی در سیستم سوخت‌وساز بدن ایجاد کند که به ذکر بعضی از حالات و بیماریها می‌پردازیم.

الف- سندرم متابولیک با مکانیزم ایجاد مقاومت سلول‌ها نسبت به انسولین: در این سندرم که سندرم متابولیک یا سندرم ایکس (X) نیز نامیده می‌شود مجموعه‌ای از بیماریهای مربوط به سوخت‌وساز بدن در یک فرد مبتلا به چاقی نیمه فوقانی بدن یا چاقی شکمی بوجود می‌آیند.

این بیماریها که فاکتورهای خطرساز برای بیماریهای قلبی – عروقی نامیده می‌شوند و در یک فرد با چاقی نوع شکمی بوجود می‌آیند عبارتنداز:

مقاومت به انسولین، افزایش انسولین بدن، اختلال در مصرف گلوکز با واسطۀ انسولین، دیابت نوع ۲، اختلالات چربی خون شامل زیادی تری‌گلیسرید، کاهش سطح کلسترول خوب یا کلسترول موجود در LِِِHD و همچنین فشار خون بالا.

لازم به ذکر است که این بیماری علاوه بر افراد چاق در اشخاصی هم که شاخص توده بدنی نرمال دارند، اما مقداری چربی شکمشان زیاد است مشاهده می‌شود.

ب- دیابت نوع ۲: برابر با آمار به‌طور تقریبی حدود دوسوم از بیمارانی که مبتلا به دیابت نوع دوم هستند، شاخص توده بدنی بیش‌تر از ۲۷ داشته‌اند.

برابر با آمار، رابطۀ خطی و مستقیمی بین شاخص توده بدنی و دیابت نوع دوم وجود دارد. به عنوان مثال گفته می‌شود اگر شاخص یک فرد بین ۲۵ تا ۹/۲۹ باشد، حدود ۲ درصد احتمال ابتلا به دیابت دارد، درحالی‌که اگر شاخص او بین ۳۰ تا ۹/۳۴ باشد این درصد به ۸ و اگر شاخص به بیشتر از ۳۵ برسد، احتمال حدود ۱۳ درصد خواهد بود.

علاوه بر نقش شاخص تودۀ بدنی در افزایش احتمال دیابت فاکتورهای دیگری هم در این قضیه نقش دارند که عبارتند از: افزایش چربی شکمی، نسبت دور شکم به دور ران و در نهایت میزان افزایش وزن در سال‌های بین ۳۵ تا ۶۰ سالگی نسبت به سنین ۱۸ تا ۲۰ سالگی.

بر این اساس اگر وزن یک فرد در ۲۰ سالگی ۶۵ کیلوگرم باشد اما در طی سال‌های سنین ۳۵ تا ۶۰ سالگی به وزن بالاتر از ۷۰ تا ۷۵ کیلوگرم برسد، احتمال ابتلای او به دیابت نوع ۲ خیلی بیشتر از فردی است که طی سال‌های ذکر شده تنها حدود ۲ کیلوگرم یا کمتر افزایش وزن داشته است.

ج- اختلالات چربی: اختلالات چربی یکی از شایعترین عوارض مربوط به سوخت‌وساز ناشی از چاقی است.

تری‌گلیسرید که یکی از دو نوع اصلی چربیهای موجود در خون است، به دنبال افزایش شاخص توده بدن یا چاق شدن، دچار افزایش شده که در لغت‌شناسی پزشکی به آن هیپرتری‌گلیسریدمی می‌گویند.

کاهش کلسترول موجود در HDL (یا همان کلسترول خوب) و افزایش کلسترول موجود در LDL (یا همان کلسترول بد) از دیگر اختلالات چربی هستند که در چاقی بوجود می‌آیند.

علاقه‌مندان برای آگاهی بیشتر در مورد انواع چربی‌های خون و همچنین تقسیم‌بندی این اختلالات و اقدامات لازم دارویی یا غیردارویی برای درمان این اختلالات به کتاب دیگری که اینجانب در مورد اختلالات چربی با عنوان «اختلالات چربی خون به زبان ساده» نوشته‌ام، مراجعه نمایند.

سؤال ۱ ـ ۶ : چاقی چه نقشی در ایجاد بیماریهای قلب و عروق برعهده دارد؟

سیستم یا دستگاه قلب و عروق جزئی از سیستم‌های نه‌گانه اصلی بدن هستند که از ترکیب یک پمپ (به عنوان قلب) و لوله‌کشی سرتاسر بدن (به عنوان عروق) تشکیل شده‌اند.

قلب همچنین عروق سرتاسر بدن، به دنبال چاقی دچار عارضه خواهند شد که در ادامه مطلب به تعدادی از این بیماریها اشاره خواهیم کرد.

الف- فشار خون بالا: ثابت شده است که رابطۀ مستقیمی بین شاخص توده بدنی و افزایش فشار خون وجود دارد.

برابر با آمار، حدود ۴۰ درصد مردان چاق و تقریباً ۳۵ درصد زنان چاق به فشار خون بالا مبتلا هستند یا در آینده خواهند شد.

در یک تعریف ساده، فشار خون ماکزیمم بالاتر از ۱۴۰ میلی‌متر جیوه و همچنین فشار خون مینیمم بالاتر از ۹۰، فشار خون بالا نامیده می‌شود.

در افرادی که چاق نباشند (چه زن و چه مرد) حدوداً ۱۵ درصد احتمال بوجود آمدن فشار خون بالا در طول زندگی وجود دارد و به سادگی می‌توان متوجه شد که چاقی خطر ابتلا به فشار خون بالا را حدود ۲ برابر بیشتر می‌کند. برابر با آمار متعدد ثابت شده است که به ازای هر ۱۰ درصد افزایش وزن، حدود ۵/۶ میلی‌متر جیوه، به فشار خون افزوده خواهد شد. اجازه دهید مثال بزنم. یک مرد ۴۰ ساله را در نظر بگیرید که با وزن حدود ۹۰ کیلوگرم دارای فشار خون ۱۸۰ میلی‌متر جیوه است. اگر این فرد ۲۰ درصد یعنی حدود ۱۸ کیلوگرم از وزن خود را کم کند بدون مصرف دارو می‌تواند امیدوار باشد که فشار خون او به ۱۶۷ یا به زبان ساده‌تر به حدود ۵/۱۶ برسد.

علاقه‌مندان برای آگاهی در مورد بیماری فشار خون، علل مختلف آن، داروهای مورد استفاده در درمان فشار خون بالا و سایر مطالب مربوط به این بیماری می‌توانند به کتاب «بیماری فشار خون» از تألیفات دیگر اینجانب مراجعه نمایند.

ب- بیماریهای عروق قلبی (عروق کرونری): نام دیگر این گروه از بیماریها که می‌توان آن‌ها را در رأس علل مرگ‌ومیر قرار داد بیماریهای ایسکمیک قلبی است.

همانطور که می‌دانید و در شکل ۱-۱ نشان داده شده است، عضلات قلب توسط عروق کرونری که اولین شاخه‌های جدا شده از شریان بزرگ و حیاتی بدن یعنی آئورت هستند، مستقیماً بر روی قلب حرکت کرده و با تقسیم شدن به شاخه‌های متعدد، همچنین نفوذ در لابلای عضلات قلبی، باعث خونرسانی به قلب و ادامه حیات آن می‌شوند.

شریان نزولی
قدامی چپ
شریان چرخشی
سمت چپ
شریان اصلی چپ
شریان کرونری راست

شکل ۱-۱ : عروق کرونری، از آئورت خارج می‌شوند، قلب را آبیاری می‌کنند.

خطر بیماریهای عروق قلبی با افزایش وزن و چاقی بخصوص چاقی نوع شکمی افزایش می‌یابد. این خطر همچنین در کسانی که طی سال‌های اولیۀ میانسالی وزن بیشتری گرفته و چاق می‌شوند، وجود دارد.

علاوه بر اینها، خطر ایجاد بیماریهای عروق قلبی حتی با شاخصی که در محدودۀ نرمال است. (یعنی شاخص ۲۳ در مردان و ۲۲ در زنان) هم آغاز می‌شود. جالب است که بدانید بیشتر از آنکه خودِ وزن در ایجاد بیماریهای عروق قلبی نقش داشته باشد، نسبت دور کمر به دور ران، نقش دارد. به این صورت که یک خانم با چاقی خفیف اما نسبت دور کمر به دور ران بالا، نسبت به خانمی که چاقی شدید دارد اما از نسبت دور کمر به دور ران پایین‌تری برخوردار است، خیلی کمتر دچار بیماری عروق قلبی خواهد شد.

خطر انفارکتوس قلبی، همانند فشار خون بالا، درصورتی‌که فرد در میانسالی نسبت به ۲۰ سالگی بیشتر از ۵ کیلوگرم وزن گرفته باشد،  افزایش می‌یابد.

ج حوادث عروق مغزی (انواع مختلف از سکته‌های مغزی): یکی دیگر از حوادث قلبی – عروقی که به دنبال افزایش وزن در یک فرد بوجود می‌آید، افزایش خطر ایجاد سکته‌های مغزی می‌باشد. شاید اطلاع داشته باشید که در یک تقسیم‌بندی کلی، سکته‌های مغزی را به دو نوع خونریزی‌دهنده و غیرخونریزی‌دهنده تقسیم می‌کنند. خطر سکته‌های مغزی (نوع غیرخونریزی‌دهنده)، در افراد چاق تقریباً دو برابر افراد معمولی است و هر چه میزان چاقی فرد بیشتر باشد، این خطر بیشتر خواهد بود.

در شکل ۱-۲، CT اسکن از مغز یک بیمار مبتلا به سکتۀ مغزی نوع خونریزی‌دهنده نشان داده شده است.

شکل ۱-۲ : سکته‌های مغزی، از جمله عوارض قلبی – عروقی، در بیماران چاق می‌باشد.

د ایجاد لخته در وریدهای مختلف بدن: در یک تقسیم‌بندی کلی، عروق بدن را به ۳ گروه اصلی تقسیم می‌کنند.

* عروق یا رگ‌هایی که خون را از قلب خارج کرده و به قسمت‌های مختلف بدن حمل می‌کنند شریان نامیده می‌شوند.

* عروق یا رگ‌هایی که خون را از قسمت‌های مختلف و از جمله اندام‌ها خارج کرده به سمت قلب هدایت می‌کنند ورید نامیده می‌شوند.

* رگ‌هایی که فوق‌العاده کوچک بوده و در حد فاصل شریان‌ها و ورید‌ها قرار گرفته، محل تغذیه سلولی هستند، مویرگ نامیده می‌شوند.

چاقی باعث اختلال در تخلیه ورید‌ها و حرکت خون به سمت قلب می‌شود. واریس (که معنی آن اتساع ورید‌ها می‌باشد) بخصوص در پاها، ایجاد لخته در این وریدها و همچنین گاهی حرکت این لخته‌ها به سمت قلب و گیر افتادن آن‌ها در ریه‌ها، از حوادث اصلی ورید‌ها هستند که در افراد چاق خیلی بیشتر از افراد معمولی مشاهده می‌شوند. البته باید به خاطر داشت که علاوه بر چاقی، فاکتورهای دیگری مثل بی‌حرکتی، مصرف بعضی از داروها (بخصوص داروهای حاوی هورمون مورد استفاده در خانم‌ها) در ایجاد لخته و یا حرکت آن به سوی قلب و ریه‌ها دخالت دارند.

سؤال ۱ ـ ۷ : چاقی چه تأثیری در ایجاد بیماریهای ریوی دارد؟

بیماریهایی که چاقی می‌تواند برای ریه ایجاد کند عبارتند از:

۱ اختلال در ظرفیت ریوی: یک فرد چاق نمی‌تواند آنچنان که باید ریه‌های خود را باز و بسته کند و توانایی او برای افزایش ظرفیت ریوی کاهش می‌یابد. شاهد واضح برای این حالت، افراد چاقی هستند که با کوچکترین حرکت به تنگی‌نفس افتاده، خیلی زود از ادامۀ فعالیت و حرکت بازمی‌ایستند.

۲ افزایش فشار دی‌اکسید کربن خون: علت این اختلال عدم توانایی عضلات تنفسی برای فعالیت کافی در برابر افزایش تولید ۲Co می‌باشد. این عارضه وقتی خود را بیشتر نشان می‌دهد که فرد بر روی پشت دراز کشیده باشد. در این حالت احشاء داخل شکمی بر روی دیافراگم فشار آورده و مانع فعالیت طبیعی آن می‌شوند.

یک بیماری وجود دارد که به آن سندرم پیک – ویکین می‌گویند. این بیماری از چند علامت اصلی تشکیل شده که عبارتند از:

الف. چاقی بیش از حد   ب. نفس‌های غیرمنظم   ج. خواب‌آلودگی در طول روز   د. سیاه شدن لب‌ها و دهان   هـ . افزایش غلظت خون    و. عدم کارکرد مناسب سمت راست قلب.

۳ قطع تنفس به هنگام خواب (آپنۀ انسدادی موقع خواب): افرادی که چاق هستند، به دفعات زیاد در شب و هنگام خواب دچار ایست تنفسی و یا کاهش تعداد تنفس می‌شوند. علت این اختلال انسداد کامل یا ناکامل راه‌های هوایی فوقانی (حلق و حنجره) در هنگام خواب می‌باشد.

این بیماران در طول روز خواب‌آلوده بوده و مبتلا به بیماریهای قلبی– ریوی می‌شوند که علت اصلی آن کمبود اکسیژن خون و بافت‌های محیطی بدن می‌باشد. افرادی که دچار ایست تنفسی هنگام خواب می‌شوند دارای خصوصیات زیر هستند:

الف: شاخص تودۀ بدنی بیشتر از ۳۰

ب: چاقی شدید از نوع شکمی

ج: گردن کلفت (دور گردن در آقایان بیشتر از ۴۳ سانتی‌متر و دور گردن خانم‌ها بیشتر از ۴۰ سانتی‌متر)

سؤال ۱ ـ ۸ : چاقی، چه تأثیری در ایجاد اختلالات استخوانی- عضلانی دارد؟

چاقی می‌تواند عوارض متعددی برای استخوان‌ها و مفاصل ایجاد کند که به توضیح ۲ مورد می‌پردازیم.

الف نقرس: در افراد چاق اسیداوریک بیشتر از افراد معمولی است. وقتی یک فرد چاق بوده و دارای اسیداوریک بالاتر از حد معمول باشد، زمینه رسوب آن در مفاصل فراهم می‌شود که نتیجۀ آن التهاب، تورم و قرمزی مفاصل بوده و نقرس نامیده می‌شود.

نقرس یکی از عوارض بوجود آمده در مفاصل بیماران چاق است.

نقرس اگرچه می‌تواند در همه مفاصل بدن روی بدهد، اما مفصل انگشت شست پا، زانوها، مچ پاها و…، از اصلی‌ترین مفاصل درگیر در جریانِ حملۀ این بیماری می‌باشند.

ب آرتروز: این بیماری که نام دیگر آن استتوآرتریت است، رابطۀ مستقیمی با وزن افراد دارد. هر چه فشار وارد آمده به یک مفصل بیشتر باشد، آن مفصل آمادگی بیشتری برای تخریب پیدا می‌کند.

بیشترین مفاصلی که دچار آرتروز یا به اصطلاح سائیدگی مفاصل می‌شوند عبارتند از: زانوها، ستون فقرات، انگشتان دست‌ها، پاها و…

به خاطر داشته باشیم که حتی افزایش وزنی معادل ۳ تا ۵ کیلوگرم می‌تواند در ایجاد آرتروز خیلی مؤثر باشد و یا برعکس، کاهش وزن، حتی در مقادیر خیلی کم هم می‌تواند به درمان علامتی و یا جلوگیری از پیشرفت آرتروز کمک کند. خوانندگان محترم می‌توانند برای آگاهی بیشتر در مورد این بیماری به کتاب «آرتروز» از تألیفات دیگر اینجانب مراجعه نمایند.

سؤال ۱ ـ ۹ : با افزایش وزن و چاقی بیش از حد خطر بروز چه سرطان‌هایی بیشتر می‌شود؟

مطالعات فراوانی نشان داده‌اند که رابطۀ مستقیمی بین افزایش وزن و برخی از سرطان‌ها وجود دارد. سرطان کولون (رودۀ بزرگ) از جملۀ این سرطان‌ها می‌باشد.

خطر سرطان پستان و رحم در کسانی که از سن ۱۸ سالگی چاق بوده‌اند بیشتر از افراد معمولی گزارش شده است.

به صورت اختصاصی، نشان داده شده است که خطر سرطان پستان در خانم‌های چاق بعد از سن یائسگی افزایش می‌یابد درحالی‌که این افزایش وزن می‌تواند خانم‌ها را در سنین قبل از یائسگی در برابر سرطان پستان محافظت کند.

علاوه بر اینها افرادی که چاق هستند، معمولاً غذاهای حاوی چربی و کالری زیاد مصرف می‌کنند. این عامل خود، خطر ایجاد سرطان را افزایش می‌دهد. بر این اساس مشکل است که بگوییم چند درصدِ گناهِ افزایش خطر سرطان مربوط به خود چاقی است و چند درصد آن مربوط به نوع غذاهایی که افراد چاق می‌خورند.

سؤال ۱ ـ ۱۰ : چاقی باعث بوجود آمدن چه اختلالاتی در سیستم ادراری، تناسلی خانم‌ها می‌شود؟

خانم‌های چاق معمولاً دارای پریودهای نامنظم هستند. قطع پریود و گاه نازایی از عوارض دیگر چاقی می‌باشد.

خانم‌های چاق در صورت باردار شدن، در معرض خطر دیابت حاملگی، فشار خون حاملگی (مسمومیت حاملگی) و یا عوارض مربوط به زایمان می‌باشند.

علاوه بر اینها، جنین افراد چاق، مستعد اختلالات مادرزادی می‌باشد. بی‌اختیاری ادراری در خانم‌های چاق بیشتر از افراد معمولی است.

در خانم‌های خیلی چاق، معمولاً پس از کاهش وزنِ قابل توجه، بی‌اختیاری ادراری بهبود می‌یابد. البته کاهش وزن قابل توجه، بیشتر به دنبال اقدامات جراحی برای درمان چاقی مثل باندینگ معده، بدست می‌آید. اقدامات درمانی لازم برای کنترل چاقی، در سؤالی جداگانه خواهند آمد.

سؤال ۱ ـ ۱۱ : چاقی چه تأثیری بر سیستم اعصاب انسان می‌گذارد؟

چاقی، همانطورکه در قسمت عوارض قلبی- عروقی عنوان شد، می‌تواند زمینه‌ساز مناسبی برای سکته‌های مغزی باشد. سکته‌های مغزی معمولاً منجر به اختلالات ماندگار عصبی مثل بی‌حسی یا بی‌حرکتی یک اندام یا نیمی از بدن می‌شوند. یکی از عوارض عصبی شایع در افراد و بخصوص در خانم‌های چاق، افزایش بی‌دلیل فشار داخل جمجمه می‌باشد که در لغت‌شناسی پزشکی به آن IIH[۲] گفته می‌شود. نام دیگر IIH ، تومور کاذب مغزی می‌باشد.

این بیماری باعث بوجود آمدن یکسری علامت در فرد می‌شود که عبارتند از:

* سردرد

* اختلالات بینایی

* احساس صدا در جمجمه

* فلج عصب زوج ۶ مغزی

اگر چه این بیماری معمولاً در افراد دارای BMI بالا دیده می‌شود، اما می‌تواند وقتی که تنها وزن فرد ۱۰ درصد از حالت معمولی بیشتر است، هم مشاهده شود. کاهش وزن در بسیاری از مواقع باعث از بین رفتن سردرد و سایر علائم عصبی در فرد می‌شود.

شناخت و شیوع بالای این بیماری باعث می‌شود که پزشکان در برخورد با بیمار چاقِ شکایت‌کننده از سردرد، به فکر آن بوده و اقدامات لازم برای تشخیص را انجام دهند. تشخیص بیماری بر اساس اثبات افزایش فشار داخل جمجمه و با کمک معاینۀ ته چشم، انجام CT اسکن و… امکان‌پذیر است.

سؤال ۱ ـ ۱۲ : چاقی، چگونه باعث اختلالات چشمی می‌شود؟

آب مروارید یا همان کاتاراکت که به علت کدر شدن لنز داخل چشم بوجود می‌آید، از تظاهرات و عوارض چشمی، افراد چاق می‌باشد.

گفته می‌شود افرادی که دارای چاقی شکمی (بالا تنه) هستند، نسبت به افرادی که چاقی آن‌ها در باسن، ران‌ها و… (پایین تنه) وجود دارد، بیشتر مبتلا به آب‌ مروارید می‌شوند، از آنجایی‌که افرادِ دارایِ چاقی بالاتنه حالت مقاومت به انسولین دارند، حدس زده می‌شود که مقاومت به انسولین، سهم به‌سزایی در ایجاد آب‌مروارید داشته باشد.

سؤال ۱ ـ ۱۳ : چاقی باعث بوجود آمدن چه بیماریهای در دستگاه گوارش فرد می‌شود؟

چهار بیماری اصلی گوارشی در بیماران چاق عبارتند از:

* بیماری برگشت معده به مری

* ایجاد سنگ‌های صفراوی

* ورم لوزالمعده (پانکراتیت)

* بیماریهای کبدی

بیماری برگشت معده به مری: من این بیماری را در کتابی جداگانه و به‌طور کامل توضیح داده‌ام بنابراین از خوانندگان محترم، تقاضا می‌کنم، برای آگاهی کامل از مکانیزم ایجاد، علل ایجادکننده و نحوۀ برخورد تشخیصی – درمانی با آن، به کتاب شماره ۱۲ از سری کتاب‌های «بیماریها به زبان ساده» با عنوان «سوزش سردل یا بیماری برگشت معده به مری» مراجعه نمایند. رابطۀ مستقیم بین چاقی و ایجاد بیماری برگشت معده به مری قطعی نیست، زیرا علی‌رغم وجود نکات مثبت بین این دو حالت، مطالعاتی نیز وجود دارند که چندان به این رابطۀ مستقیم اعتقاد ندارند.

سنگ‌های صفراوی: مطالعات نشان داده‌اند که رابطۀ مستقیمی بین چاقی و تشکیل سنگ‌های صفراوی وجود دارد. بر اساس این مطالعات خطر ایجاد سنگ‌های صفراوی در طول یکسال برای خانم‌هایی با شاخص بالاتر از ۳۰، حدود ۱  درصد و برای خانم‌هایی با شاخص بالاتر از ۴۵، حدود ۲ درصد می‌باشد.

از طرف دیگر، خطر ایجاد سنگ‌های صفراوی در طول دورۀ کاهش وزن نیز افزایش می‌یابد که بر اساس آنچه در چند سطر بالاتر عنوان شد، کمی عجیب به نظر می‌رسد. خطر تشکیل سنگ بخصوص وقتی تشدید می‌شود که کاهش وزن با سرعت بالا انجام شود. مکانیزم ایجاد سنگ در طی دورۀ کاهش وزن بر ۳ اصل استوار است که عبارتند از:

*  فوق اشباع شدن صفرا از کلسترول

* افزایش هسته‌سازی از کریستال‌های کلسترول در مایع صفراوی

* کاهش انقباض کیسۀ صفرا به علت کاهش مصرف غذاهای چرب

قبل از تکمیل بحث مربوط به رابطۀ چاقی و تشکیل ایجاد سنگ‌های صفراوی، با توجه به شیوع این سنگ‌ها و عوارض مربوط به آن اجازه دهید، چند سطر راجع به آن‌ها صحبت کنیم.

صفرا به‌طور طبیعی به میزان ۶۰۰ میلی‌لیتر در طول شبانه‌روز توسط کبد ساخته شده و به سمت کیسۀ صفرا حرکت می‌کند.

مواد اصلی تشکیل‌دهندۀ صفرا عبارتند از آب، املاح (الکترولیت‌ها)، نمک‌های صفراوی، کلسترول، فسفولیپیدها، بیلی‌روبین و…

کیسۀ صفرا باعث تغلیظ و ذخیره شدن صفرا می‌شود، طوری که حدود ۹۰ درصد از آب و املاح موجود در صفرا، مجدداً توسط سلول‌های موجود در جدار کیسۀ صفرا، بازجذب می‌شود.

وقتی که غذا (بخصوص غذای چرب) می‌خوریم، پیغام آن توسط یک ماده آزاد شده از دوازدهه در خون، به کیسۀ صفرا رسیده و با انقباض آن، باعث تخلیه صفرا و ورود آن به دوازدهه برای هضم غذا می‌شود.

تغییراتی که در ترکیب مایع صفراوی و به علل مختلف بوجود می‌آید، زمینه‌ساز تشکیل سنگ‌های صفراوی می‌باشد.

در یک تقسیم‌بندی کلی، سنگ‌های صفراوی را به دو نوع کلسترولی و رنگدانه‌ای تقسیم می‌کنند. نوع رنگدانه‌ای خود، مجدداً به دو نوع رنگدانه‌ای سیاه‌رنگ و رنگدانه‌ای قهوه‌ای‌رنگ تقسیم می‌شود. سنگ‌های کلسترولی حدود ۷۵ درصد و سنگ‌های رنگدانه‌ای (بیشتر سیاه) حدود ۲۵ درصد سنگ‌های صفراوی را تشکیل می‌دهند.

سنگ‌های کلسترولی معمولاً خالص بوده و بزرگ هستند (قطر بیشتر از ۵/۲ سانتی‌متر دارند.) متعدد بودن و صاف بودن از خصوصیات دیگر سنگ‌های صفراوی نوع کلسترولی می‌باشند.

خصوصیات سنگ‌های رنگدانه‌ای عبارتند از:

* حدود ۲۵ درصد آن‌ها از کلسترول تشکیل شده است (پس خالص نیستند)

* معمولاً متعدد و نامنظم هستند.

* حاوی بیلی‌روبین و نمک‌های کلسیمی می‌باشند.

* این سنگ‌ها معمولاً در بیماران مبتلا به وضعیت‌های مزمن همولیز (از بین رفتن و مرگ گلبول‌های قرمز به علت تخریب پیش از موعد در طحال، عروق خونی و…) از جمله بیماران مبتلا به تالاسمی، کم‌خونی داسی‌شکل، بیماری اسفروسیتوز مشاهده می‌شوند.

* بیماران مبتلا به سیروز کبدی و همچنین افراد مسن، از کسان دیگری هستند که کیسۀ صفرای آن‌ها تمایل به ایجاد و تشکیل سنگ‌های صفراوی نوع رنگدانه‌ای دارد. عفونت مجاری صفراوی به‌علاوه انقباض مزمن و تکرارشونده اسفنکتر (دریچۀ اُدی) «Oddi» در اثر مصرف مواد مخدر و همچنین تنگی راه‌های صفراوی که همگی می‌توانند باعث انسداد و تنگی مجاری صفراوی شوند، از علل اصلی تشکیل سنگ‌های صفراوی نوع رنگدانه قهوه‌ای در آسیا می‌باشند.

در شکل ۱-۳  زیر نمایی از کبد، کیسۀ صفرا و مجاری صفراوی نشان داده شده است.

شکل ۱-۳ : نمایی از کبد، مجاری صفراوی و کیسۀ صفرا

اما در مورد سنگ‌های صفراوی نوع کلسترولی:

همانطور که در چند سطر قبل عنوان شد، این نوع از سنگ‌های صفراوی، حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد آن‌ها را تشکیل می‌دهند.

حدود ۱۷ عامل را در ایجاد این نوع از سنگ‌های صفراوی، دخیل می‌دانند که عبارتند از:

  1. ارث: در بعضی از نژادها، ۸۰ درصد خانم‌ها به سنگ صفراوی مبتلا می‌شوند.
  2. سن: خطر تشکیل سنگ، با افزایش سن، زیاد می‌شود.
  3. جنس: خطر تشکیل سنگ‌های صفراوی در خانم‌ها ۲ تا ۳ برابر آقایان است.
  4. بارداری: هورمون‌های جنسی افزایش‌یابنده در طی بارداری مثل استروژن، پروژسترون، زمینه‌ را برای تشکیل بیشتر سنگ‌ها فراهم می‌کنند.
  5. مصرف هورمون‌ها مثل استروژن موجود در قرص‌های ضد بارداری.
  6. دیابت: چاقی و ترشح بیش از معمول کلسترول در صفرا، زمینه‌ساز تشکیل بیشتر سنگ در بیماران دیابتی می‌باشد.
  7. چاقی: به علت افزایش کلسترول موجود در صفرای بیماران چاق، خطر تشکیل سنگ افزایش می‌یابد.

۸ . کاهش وزن ناگهانی: به هنگام کاهش وزن و بخصوص با سرعت بالای آن، مقدار زیادی کلسترول از بافت‌های بدن آزاد شده و توسط کبد در کیسۀ صفرا وارد می‌شود. این کار، زمینه را برای تشکیل سنگ‌های کلسترولی با مکانیزم، اشباع زیاد، فراهم می‌کند.

علاوه بر آن در هنگام رژیم گرفتن برای کاهش وزن، از غذاهای چرب کمتر استفاده می‌کنیم. بنابراین، کیسۀ صفرا کمتر منقبض شده، صفرا در آن می‌ماند و همانند یک مرداب، کلسترول در آن ته‌نشین شده، زمینه‌های تشکیل سنگ بیشتر فراهم می‌شود.

سنگهای کلسترولی
کاهش هیدروکسیلاز کلسترول
ایجاد هسته برای

تشکیل سنگ

کیسۀ صفرا
اشباع صفرا با

کلسترول

افزایش ترشح

کلسترول

کاهش املاح صفراوی

نمایی شماتیک از مکانیزم ایجاد سنگ‌های صفراوی کلسترولی

  1. چربی زیاد خون: ‌بعضی از بیماران مبتلا به اختلالات چربی خون، در خطر تشکیل سنگ‌های صفراوی کلسترولی هستند.
  2. اختلال کارکرد لوزالمعده: در این حالت، فرد دچار سوءجذب برای نمک‌های صفراوی می‌شود که نتیجۀ آن کاهش ذخیره این مواد و تمایل بیشتر برای سنگ‌های کلسترولی است.
  3. بیماریهای روده‌ای مثل کسانی که قسمتی از رودۀ کوچک خود را برداشته‌اند.
  4. داروها: بعضی از داروهایی که در درمان اختلالات چربی کاربرد دارند می‌توانند خطر تشکیل سنگ‌های صفراوی را افزایش دهند. از داروهای اصلی این گروه می‌توان ژمفیبروزیل و کلوفیبرات را نام برد. بر اساس آنچه که عنوان شد اگر یک بیمار مبتلا به افزایش تری‌گلیسرید خون باشد، و از طرف دیگر سابقۀ سنگ‌های صفراوی را داشته باشد، نمی‌توان برای کاهش چربی او از ژمفیبروزیل یا کلوفیبرات استفاده کرد.
  5. رژیم غذایی: رژیم‌هایی که دارای ارزش کالری زیادی باشند یا رژیم‌هایی که حاوی اسیدهای چرب غیراشباع دارای زنجیره‌های بلند باشند، زمینه را برای تشکیل سنگ‌های صفراوی فراهم می‌کنند.
  6. فاکتورهای ژنتیکی: مشاهده شده است که بستگان درجۀ اول بیماران مبتلا به سنگ‌های صفراوی، در خطر بالاتری نسبت به افراد معمولی برای تولید سنگ هستند.
  7. آسیب‌های نخاعی: این بیماران به علت اختلال در حرکت کیسۀ صفرا که ناشی از قطع و آسیب عصبی است، تمایل بیشتری برای تولید سنگ دارند.
  8. تغذیه کامل از طریق رگ
  9. واگوتومی: واگ عصبی است که جزء اعصاب دوازده‌گانه مغزی بوده، کار آن کمک به ترشحات و حرکات دستگاه گوارش از جمله، مری، معده، دوازدهه و کیسۀ صفرا می‌باشد. در بیمارانی که مبتلا به زخم‌های مقاوم در معده یا دوازدهه هستند، گاهی از قطع تنۀ عصب واگ، برای کمک به ترمیم زخم و جلوگیری از تکرار آن استفاده می‌کنند.

قطع این عصب، همانند اتفاقی که می‌تواند برای بیماران نخاعی بوجود آید، زمینه‌ساز تشکیل سنگ‌های کلسترولی می‌باشد.

بنابر آنچه که در زمینه‌های ۱۷ گانه عنوان شد، هر عاملی که بتواند غلظت کلسترول در صفرا را زیاد کند، یا هر عاملی که بتواند قدرت انقباضی کیسۀ صفرا را کاهش دهد، می‌تواند زمینه‌ساز تشکیل سنگ‌های صفراوی از نوع کلسترولی باشد.

* ورم لوزالمعده (پانکراتیت)

علاوه بر بیماری برگشت معده به مری و تولید سنگ‌های صفراوی، ورم لوزالمعده یا پانکراتیت از عوارض گوارشی دیگر در افراد چاق می‌باشد.

این بیماری که خود را با دل‌درد شدید و آزاردهنده در سر دل نشان می‌دهد به علل مختلف بوجود می‌آید یکی از علل اصلی آن، سنگ‌های صفراوی می‌باشد. سنگ‌های صفراوی پس از تشکیل و حرکت از کیسۀ صفرا، به سمت مجاری صفراوی و در نهایت دوازدهه، گاهی در محل دریچه یا اسفنکتر اُدی «Oddi» گیر می‌افتد که نتیجۀ آن با مکانیزم‌های مختلف، تورم لوزالمعده یا پانکراتیت می‌باشد.

بیماریهای کبدی:

کبد چرب که مطمئناً به بهانه‌های مختلف، اسم آن را زیاد شنیده‌اید، از شایعترین بیماریهای گوارشی در جریان چاقی می‌باشد.

برای آگاهی بیشتر در مورد کبد چرب می‌توانید به کتاب «هپاتیت» یعنی چهاردهمین کتاب از «سری کتاب‌های بیماریها به زبان ساده» مراجعه فرمایید امّا اینجا به‌طور خلاصه عنوان می‌شود که کبد چرب یک بیماری شایع است و به علل مختلف بوجود می‌آید.

در یک تقسیم‌بندی کلی، کبد چرب را به دو نوع الکلی و غیرالکلی تقسیم می‌کنند. کبد چرب غیرالکلی به علل مختلف بوجود می‌آید که اصلی‌ترین علل آن عبارتند از: چاقی، دیابت، داروها و… .

این عارضه خود را به صورت:

* بزرگی و گاه دردناک بودن کبد

* افزایش آنزیم‌های کبدی

* فیبروز کبدی و سرانجام

* سیروز کبدی            نشان می‌دهد.

برابر با آمار، در صورت عدم درمان مناسب، حدود ۲ درصد این بیماران به سمت سیروز کبدی (نارسایی کبدی) پیش خواهند رفت. بیماران مبتلا به کبد چرب غیرالکلی معمولاً به کاهش وزن، ورزش مناسب و مصرف ویتامین E توصیه می‌شوند.

با کاهش تدریجی حدود ۱۰ درصد از وزن، اختلالات سونوگرافی و همچنین اختلالات آزمایشگاهی (شامل افزایش آنزیم‌های کبدی…) رو به بهبودی می‌روند.

به خاطر داشته باشیم که کاهش وزن سریع در حالاتی مثل استفاده از اقدامات جراحی یا مصرف رژیم‌های حاوی کالری و انرژی خیلی کم، اگر چه باعث کاهش چربی کبدی می‌شوند اما می‌توانند التهاب کبدی و عارضۀ ناشی از آن را سرعت بخشند.

سؤال ۱ ـ ۱۴ : کاهش وزن در افراد چاق، چه کمکی به سلامتی آن‌ها می‌کند؟

همانطور که از مطالعه مطالب قبلی برمی‌آید، اگر چه چاقی می‌تواند عوارض متعدد برای فرد ایجاد کند، کاهش وزن دقیق و علمی هم می‌تواند منجر به بهبود بسیاری از مشکلات بالینی برای فرد شود.

تعدادی از مهمترین بیماریهایی که می‌توانند با کنترل چاقی بهبود یابند عبارتند از:

  1. دیابت نوع ۲
  2. اختلالات چربی
  3. بیماری فشار خون بالا
  4. بیماریهای عروق قلبی یا همان عروق کرونر
  5. بیماریهای ریوی
  6. اختلالات ادراری مثل بی‌اختیاری ادرار
  7. اختلالات باروری

۸ . تأثیر درمان چاقی بر کاهش مرگ‌ومیر

سؤال ۱ ـ ۱۵ : کنترل چاقی چه تأثیری بر جلوگیری از دیابت یا درمان آن دارد؟

مطالعات نشان داده‌اند که حتی کاهش به میزان ۵ درصد در وزن یک فرد چاق، می‌تواند غلظت قند ناشتا، درصد C۱HbA و سطح انسولین در خون را کاهش دهد. این سلسله از اقدامات باعث می‌شود که به راحتی بتوانیم از مقدار قرص‌های ضد دیابت یا انسولین مورد مصرف بیمار کم کنیم. کاهش وزن باعث می‌شود حتی آن‌هایی که چاق بوده ولی دیابتی نیستند اما در خطر بروز دیابت قرار دارند، از میزان این خطر کاسته شود.

طی مطالعه‌ای که در کشور سوئد برای افراد چاق صورت گرفت، نشان داده شد که افرادی با چاقی شدید و شاخص توده بدنی حدود ۴۱، وقتی تحت عمل جراحی قرار گرفته و حدود ۱۶ درصد وزن خود را از دست دادند، نسبت به افرادی که عمل جراحی انجام نداده و کاهش وزن مناسب نداشتند، ۵ برابر کمتر دچار دیابت شدند.

مطالعه‌ای دیگر در کشور فنلاند نشان داد، حتی اگر وزن یک فرد در حدود ۵ درصد کاهش یابد، خطر ابتلا به دیابت در سه سال آینده، حدود ۶۰ درصد کاهش می‌یابد.

بخاطر داشته باشیم که کاهش وزن در افراد دیابتی، خیلی مشکل‌تر از افراد غیردیابتی است بنابراین بیماران چاق باید قبل از آنکه به دیابت مبتلا شوند، فکری به حال کاهش وزن خود بکنند.

سؤال ۱ ـ ۱۶ : کنترل چاقی چگونه می‌تواند در درمان اختلالات چربی مؤثر باشد؟

کاهش وزن باعث می‌شود که کلسترول کل، کلسترول بد و تری‌گلیسرید کاهش‌یافته، از طرف دیگر کلسترول خوب یا همان کلسترول موجود در HDL افزایش یابد. وقتی برای کاهش وزن، تحت درمان یک برنامه مدون قرار می‌گیریم، معمولاً بیشترین استفاده از کاهش وزن برای بهبود اختلالات چربی در ۴ تا ۸ هفتۀ ابتدایی برنامه درمانی اتفاق می‌افتد.

نمایی شماتیک از لیپوپروتئین LDL

به خاطر داشته باشید که اگر از دو نوع برنامه کاهش وزن (رعایت رژیم غذایی + ورزش) استفاده کنید، کاهش سطح کلسترول بد یا همان کلسترول موجود در LDL خیلی بیشتر از موقعی کاهش می‌یابد که بخواهیم تنها از یک شیوه درمانی برای کاهش وزن مثلاً ورزش یا رعایت رژیم غذایی به تنهایی استفاده کنیم.

نمایی شماتیک از لیپوپروتئین HDL

سؤال ۱ ـ ۱۷ : درمان چاقی، چه کمکی به کنترل فشار خون بالا می‌کند؟

تاکنون مطالعات متعددی در مورد تأثیر کاهش وزن بر کنترل فشار خون انجام شده است که در زیر به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود. در یک مطالعه که بر روی حدود ۱۲۰۰ فرد چاق انجام شد، این افراد در طی یک دورۀ ۳ ساله تحت نظر گرفته شدند. این افراد تحت رژیم غذایی برای کاهش وزن قرار گرفتند.

بین آن‌هایی که توانستند برای ۶ ماه پروژه را ادامه دهند، و طی ۶ ماه ابتدای برنامه‌ریزی، کاهش وزن مناسب پیدا کردند، رابطۀ مستقیمی بین کاهش وزن و کنترل فشار خون ثابت شد. ادامه مطالعه نشان داد، آن‌هایی که پس از مدتی نتوانستند برنامه را تا آخر ادامه داده و مجدداً به وزن قبلی خود برگشتند، فشار خون آن‌ها، مجدداً بالا رفت و به سطح قبل از کاهش وزن رسید.

در مطالعه‌ای دیگر که افراد چاق با فشار خون نرمال برای مدت ۱۲ تا ۱۵ سال تحت نظر قرار گرفتند، تأثیر کاهش وزن بر کاهش خطر بروز فشار خون بالا ثابت شد.

در این مطالعه نشان داده شد افرادی که طی این سال‌ها، کاهش وزنی بین ۵ تا ۱۰ کیلوگرم داشتند، این شانس را پیدا کردند که نسبت به افراد دیگر، حدود ۵ درصد از خطر احتمال ابتلا به فشار خون بالا کاسته شود. از طرف دیگر، آن‌هایی که بیشتر از ۱۰ کیلوگرم کاهش وزن پیدا کرده بودند، این کاهش خطر فشار خون به حدود ۲۶ درصد افزایش یافت. نتیجه‌گیری ساده اینکه: اگر وزن بالا داریم و چاق هستیم، در صورت کاهش وزن به میزان بیشتر از ۱۰ کیلوگرم، ۲۵ درصد از خطر ابتلا به فشار خون بالا در ما کاسته می‌شود.

سؤال ۱ ـ ۱۸ : درمان چاقی، چه تأثیری در بهبود بیماریهای عروق قلبی دارد؟

وقتی فرد چاق است، حجم خون در گردش او هم افزایش می‌یابد که نتیجۀ آن آمدن فشار بیش از حد بر قلب می‌باشد. از طرف دیگر همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد افزایش وزن منجر به افزایش فشار خون شده که نتیجۀ آن وارد شدن فشار مضاعف بر قلب می‌باشد.

در پاسخ به نقش کاهش وزن بر درمان اختلالات چربی نیز مشاهده کردید که بین کاهش وزن و کاهش کلسترول بد، و همچنین افزایش کلسترول خوب رابطۀ خطی و مستقیم وجود دارد. بر اساس آنچه که عنوان شد، به راحتی می‌توان تأثیر کاهش وزن بر جلوگیری و همچنین درمان اختلالات عروق قلبی را متوجه شد. افراد چاق مبتلا به بیماری عروق قلبی یا همان بیماریهای ایسکمیک قلبی که از درد قفسۀ سینه یا تنگی‌نفس فعالیتی شاکی هستند، با کاهش وزن به راحتی متوجه بهبود دردهای قفسۀ سینه و تنگی‌نفس خود، خواهند شد. علاوه بر تأثیر کاهش وزن بر بهبود علائم ناشی از بیماریهای عروق قلبی، تأثیر این اقدام بر جلوگیری از بروز سکته‌های مغزی نیز مشخص شده است.

دو شریان اصلی تغذیه‌کنندۀ مغز، که در دو طرف گردن قرار دارند، کاروتید نامیده می‌شوند.

کاروتید در هر طرف گردن به دو شاخۀ داخلی و خارجی تقسیم می‌شود که شاخۀ داخلی یا همان کاروتید داخلی، مغز و کاروتید خارجی پوست و قسمت‌های خارجی مغز هر طرف را خونرسانی می‌کند.

ایجاد تنگی و تصلب شرائین در شریان‌های کاروتید دوطرفه، یکی از علل اصلی سکته‌های مغزی نوع غیرخونریزی‌دهنده می‌باشند.

خارج کردن

پلاک چربی

حرکت طبیعی خون
جریان خون طبیعی

 

کاهش‌جریان‌خون

 

شریان کاروتید

 

پلاک چربی
شریان کاروتید

داخلی

شریان کاروتید در گردن

در این شکل نمایی شماتیک از تنگی شریان کاروتید، قبل و بعد از جراحی نشان داده شده است

در مطالعه‌ای که این شریان، طی یک دوره ۴ ساله و در افراد چاق، تحت نظر قرار گرفته شد، نشان داده شد افراد چاقی که با استفاده از درمان جراحی معده، کاهش وزن مناسب داشته‌اند، حدود ۳ برابر کمتر از افراد چاق دچار تصلب شرائین در شریان کاروتید شده‌اند.

نتیجه‌گیری ساده: کاهش وزن باعث می‌شود که نه تنها، علائم ناشی از بیماریهای عروق قلبی مثل درد قفسه سینه و تنگی نفس بهبود یابند بلکه فایده دیگر کاهش وزن بر جلوگیری از سکته‌های مغزی کاملاً مشخص شده می‌باشد.

سؤال ۱ ـ ۱۹ : درمان چاقی چه تأثیری بر بهبودی بیماریهای ریوی می‌گذارد؟

همانطور که در یکی از سؤال‌های پیشین مشاهده کردید، چاقی می‌تواند تأٍثیرات متعددی بر حجم‌های ریوی، کارکرد عضلات تنفسی و بر باز بودن راه‌های هوایی فوقانی و تحتانی ریوی بگذارد.

اگر فرد چاقی را می‌شناسید که از خروپف کردن، بیدار شدن متوالی در شب، چرت زدن و خوابیدن‌های ناگهانی در جلسات، همچنین خواب‌آلودگی در طول روز شاکی است، با اطمینان می‌توانید به او بگویید که با کاهش وزن بسیاری از شکایت‌های او با درجات مختلف بهبودی خواهند یافت.

سؤال ۱ ـ ۲۰ : کنترل وزن و کم کردن آن چه تأثیری بر سیستم ادراری – تناسلی دارد؟

اگر خانم چاقی را می‌شناسید که از بی‌اختیاری ادرار بخصوص هنگام بالا رفتن از پله‌ها یا سرفه کردن شاکی است، می‌توانید به او بگویید که کاهش وزن به میزان مناسب، مشکل او را حل کرده یا حداقل کاهش می‌دهد. برای مشاهدۀ این تأثیر لازم است که فرد حداقل ۲۰ درصد از وزن خود را کم کند یعنی یک خانم ۹۰ کیلویی به وزنی حدود ۷۲ کیلوگرم برسد.

البته بی‌اختیاری ادرار بخصوص در حالت‌هایی مثل سرفه کردن یا بالا رفتن از پله‌ها علل متعددی دارد که گاهی بدون ارتباط با وزن و حتی در خانم‌های لاغر نیز بوجود می‌آید. این خانم‌ها با مراجعه به پزشکان متخصص زنان و زایمان یا پزشکان متخصص اورولوژی (جراحان کلیه و مجاری ادرار) می‌توانند برای درمان مشکل خود، راهنمایی بگیرند.

یک مطالعه که برای تأثیر کاهش وزن بر مرتب شدن عادت دورۀ ماهیانه انجام شد، نشان داد، کاهش وزن مناسب می‌تواند باعث مرتب شدن این مشکل در بین حدود ۷۰ درصد زنان چاق شکایت‌کننده از نامرتب بودن پریود شود.

سؤال ۱ ـ ۲۱ : محیط و ژن چه تأثیری در افزایش وزن و چاقی فرد دارند؟

سایز بدن انسان تحت تأثیر ژن از یک طرف و محیط از طرف دیگر می‌باشد. منظور از محیط میزان انرژی و غذای وارد شده به بدن، از طرف دیگر، میزان فعالیت و همچنین انرژی مصرف شده توسط انسان است.

طی سال‌های گذشته، چاقی به یکی از مشکلات مهم جوامع بشری تبدیل شده است.

گفته می‌شود تأثیر ژنتیک و ارث بر اندازه و سایز بدن چیزی حدود ۴۰ درصد است و ۶۰ درصد بقیه توسط محیط تحت تأثیر قرار می‌گیرد. طی سال‌های گذشته، اضافه شدن به فروشندگان غذاهای آماده و به اصطلاح فست‌فودها از یک طرف و کاهش فعالیت‌های فیزیکی مثل ورزش، پیاده‌روی و… از طرف دیگر، جمعیت انسانی را به سوی افرادی با سایز بالا کشانده است.

بر اساس آنچه عنوان شد مکانیزم افزایش وزن و چاقی را می‌توان در سه محور خلاصه کرد که عبارتند از:

۱-  بالانس مثبت انرژی
۲- ژنتیک « ۱- اختلالات تک‌ژنی

۲- اختلالات چند ژنی

۳- محیط

سؤال ۱ ـ ۲۲ : چاقی در دوران کودکی یا چاق بودن والدین چه تأثیری بر چاقی فرد در آینده دارد؟

مطالعات متعدد نشان داده‌اند هر دو عامل ذکر شده یعنی چاق بودن در دوران کودکی و همچنین چاق بودن والدین، تأثیر مستقیمی در چاقی فرد دارند. اجازه دهید با ذکر یک مثال این رابطه را به‌طور روشن‌تر توضیح دهم. اگر یک فرد در سن بین ۱ تا ۲ سالگی چاق باشد، اما هیچکدام از والدین او چاق نباشند، در سنین بین ۲۱ تا ۲۹ سالگی، با احتمال حدود ۸ درصد دچار چاقی خواهد شد. اما اگر یک فرد در سنین بین ۱۰ تا ۱۴ سالگی چاق بوده و حداقل دارای پدر یا مادر چاق باشد، با احتمال حدود ۸۰ درصد، در سال‌های دهه سوم زندگی (۲۰ تا ۳۰ سالگی) از چاقی رنج خواهد برد.

اگر یک نوجوان در سنین ۱۴ – ۱۰ سالگی چاق باشد و حداقل یکی از والدینش چاق باشند، با احتمال ۸۰ درصد در سن ۲۵ سالگی چاق خواهد بود.

مطالعۀ دیگری نشان داده است که اگر فردی در سنین ۱ تا ۲ سالگی چاق باشد اما دارای پدر و مادر معمولی یا لاغر باشد، این چاقی دوران کودکی او تأثیری در افزایش وزن میانسالی او نخواهد داشت، اما اگر کسی در ۶ سالگی چاق باشد، با احتمال حدود ۵۰ درصد، در دوران میانسالی چاق خواهد بود.

بر اساس آنچه بیان شد، هر چه چاقی دوران کودکی و نوجوانی در سال‌های بالاتری اتفاق بیفتد، احتمال چاق شدن در سال‌های آینده، بیشتر خواهد بود.

آنچه گفته شد در مورد ارتباط چاقی دوران کودکی با دوران میانسالی و پیری بود. از طرف دیگر نشان داده شده است که چاقی دوران شیرخواری در اثر افزایش تعداد سلول‌های حاوی چربی است اما چاقی دوران میانسالی و پیری در اثر افزایش تجمع چربی در سلول‌های چربی است نه در اثر افزایش تعداد سلول‌های چربی. بنابراین اگر کسی در دوران کودکی چاق شود و این چاقی در سنین میانسالی باقی بماند، خیلی سخت‌تر به درمان جواب می‌دهد تا آن‌هایی که مثلاً در اثر پرخوری یا کم تحرکی در سنین میانسالی چاق شده‌اند. افرادی که در سنین بالای ۲۰ سال چاق می‌شوند، خیلی خوب به اقدامات درمانی پاسخ می‌دهند تا آن‌هایی که از ابتدا چاق بوده‌اند.

سؤال ۱ ـ ۲۳ : اختلالات ژنتیکی چه تأثیری در افزایش یا کاهش وزن یک فرد دارند؟

در پاسخ به سؤالات قبلی و توضیح مکانیزم ایجاد افزایش وزن از بالانس مثبت انرژی برای چاقی که تحت تأثیر انرژی وارد شده و انرژی مصرف شده قرار دارد صحبت کردیم. اما شما افراد زیادی را می‌شناسید که می‌گویند: به خدا من اگر آب هم بخورم، چاق می‌شوم یا برعکس افراد لاغری را می‌شناسید که می‌گویند: من خیلی خوب غذا می‌خورم، بهترین و مقوی‌ترین غذاها را هم می‌خورم، فعالیت آنچنانی هم ندارم ولی نمی‌دانم چرا اینقدر لاغر و مردنی هستم؟ پاسخ به این سؤال در درک اختلالات ژنتیکی نهفته است.

منظور از اختلالات ژنتیکی، آسیب‌هایی هستند که طی انتقال کروموزوم‌ها یا به ارث می‌رسند و یا در اثر جهش ژنتیکی، تغییراتی در فرد ایجاد می‌کنند. تاکنون سندرم‌ها و بیماریهای مختلفی شناسایی شده‌اند که بر اساس اختلالات ژنتیکی فرد دچار چاقی یا لاغری موضعی و شدید می‌شود. کتاب‌های مرجع، اختلالات ژنتیکی منجر به چاق شدن را به صورت‌های مختلف طبقه‌بندی کرده‌اند، در یکی از این طبقه‌بندی‌ها، اختلالات ژنتیکی به گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند.

  1. اختلالات تک‌ژنی
  2. اختلالاتی که طبق قانون مندل منتقل می‌شوند.
  3. اختلالاتی که به علت جابجایی کروموزوم‌ها بوجود می‌آیند.
  4. اختلالاتی که ناشی از همکاری چند ژن برای ایجاد چاقی هستند.

در یکی از شایعترین گروه‌های اختلال ژنتیکی یعنی جابجایی کروموزوم‌ها یک بیماری با نام سندرم پرادر- ویلی[۳]  قرار دارد.

در این بیماری فرد دچار مجموعه‌ای از خصوصیات است که عبارتند از: چاقی، عقب‌ماندگی ذهنی، قامت کوتاه و اختلال در غدد جنسی. این بیماری، شایعترین نوع چاقی مرضی است که در هر ۲۵ هزار تولد، یک مورد اتفاق می‌افتد.

بیمار دیگری مشاهده شد که قسمت‌هایی از کروموزوم‌های شماره ۱ و ۶ او با هم جابجا شده بودند. این فرد که یک دختر بود، در سن ۵/۵ سالگی، وزنی حدود ۴۷ کیلوگرم داشت.

تغذیه و اختلالات ناشی از آن (چاقی – لاغری)، جزئی از اختلالات و بیماریهای غدد داخلی هستند.

کارکرد بسیاری از غدد داخلی بدن، تحت تأثیر سیستم‌های خودتنظیمی هستند و هر اختلالی در هر کجای این سیستم خود تنظیم‌کننده بوجود بیاید، باعث ایجاد نارسایی در کارکرد غدۀ مربوطه می‌شود.

فهم سیستم‌های خود تنظیمی غدد داخلی باعث شده است که علم پزشکی، استفاده‌های فراوانی برای کنترل کارکرد غدد داخلی انجام دهد اجازه دهید چند مثال بزنم.

مثال اول:

برای بارداری در خانم‌ها، لازم است غده هیپوتالاموس بر هیپوفیز و غده هیپوفیز بر تخمدان‌ها اثر کرده تا یک تخمک آزاد شود.

از طرف دیگر هورمون‌های آزاد شده از تخمدان باعث تأثیر بر هیپوتالاموس شده و آن را مهار می‌کند.

دانشمندان با شناخت چرخه فعالیت این غدد، از آن استفاده کرده، با وارد کردن استروژن و پروژسترون (قرص‌های جلوگیری) باعث مهار هیپوتالاموس شده، که نتیجۀ آن اختلال در کارکرد هیپوتالاموس، هیپوفیز و تخمدان می‌باشد. نتیجه این اختلال عدم آزاد شدن تخمک می‌باشد. وقتی تخمکی نباشد، لقاحی هم نیست و وقتی لقاحی نباشد، جنینی هم نخواهد بود.

مثال دوم:

خانمی به پزشک مراجعه می‌کند و از بزرگ شدن یکنواخت غده تیروئید (گواتر) شکایت می‌کند. پزشک با انجام آزمایش متوجه می‌شود که علت بزرگ شدن تیروئید، کم‌کاری خفیف آن است که باعث تحریک آزاد شدن TSH از هیپوفیز شده است.

به چرخۀ زیر دقت کنید.

چرخه نشان می‌دهد که غده هیپوتالاموس، یک هورمون به اسم TRH ترشح می‌کند. این هورمون به غدۀ هیپوفیز اثر کرده و تولید TSH را تحریک می‌کند. TSH آزاد شده از هیپوفیز بر غده تیروئید اثر کرده و تولید هورمون‌های T۴ وT۳ را تحریک می‌کند. اگر T۴ وT۳ به مقدار کافی تولید شوند، عقب‌گرد کرده و با تأثیر منفی (فیدبک منفی) بر هیپوتالاموس، مانع ترشح TRH می‌شوند و… .

اگر در هر قسمت از چرخه‌های ذکر شده (چه غدد جنسی، چه غده تیروئید و چه سایر غدد) اختلالی ایجاد شود، موجب بیماری در سیستم مربوطه خواهد شد.

هدف از ارائه توضیحات ذکر شده، این بود که بگوییم، چرخۀ تغذیه در انسان نیز، تابعی از همین سیستم‌های موجود در سایر اختلالات غددی می‌باشد. در بدن ما سیستم‌هایی وجود دارد که خوردن ما را کنترل می‌کنند و هرگاه اختلالی در این سیستم‌ها بوجود بیاید، نتیجه‌ای جزء اختلالات شدید تغذیه و عوارض حاصل از آن مثل چاقی یا لاغری نخواهد داشت.

سؤال ۱ ـ ۲۴ : چه سیستم‌هایی برای کنترل گرسنگی یا سیری انسان و همچنین ‌تمایل برای خوردن یا نخوردن غذا وجود دارند؟

در طی مطالب قبلی، دائماً تکرار کرده‌ایم که برای لاغر شدن از یک طرف باید کم بخورید و از طرف دیگر بیشتر فعالیت کنید.

بسیاری از افراد چاق قادر به کنترل خوردن خود نیستند که نتیجۀ آن همچنان زیاد خوردن و همچنین چاق ماندن است.

مرکز کنترل گرسنگی و سیری بدن انسان در هیپوتالاموس قرار دارد.

این مرکز تحت تأثیر قسمت‌های مختلفی از بدن قرار دارد که در ادامه بحث به آن‌ها می‌پردازیم.

  1. احساسات ما، از جمله قسمت‌های اولیه تأثیرگذارنده بر مرکز اشتها می‌باشند. بسیاری از افراد، در حین یا بعد از موقعیت‌های استرس‌زا (مثل مرگ یکی از نزدیکان یا انواع اختلالات خلقی و اضطرابی) دچار مقدار زیادی اضافه‌ی وزن می‌شوند و به نظر می‌رسد که خوردن برای بعضی از افراد، وسیله‌ای جهت رهایی از استرس و افسردگی است.
  2. در دهان ما، کنتورهایی وجود دارند که میزان کالری وارد شده به بدن را بر اساس نوع غذا محاسبه کرده و خیلی قبل‌تر از آنکه، غذا وارد معده شده و آن را متسع کند، دستور قطع مصرف غذا را به مغز و هیپوتالاموس می‌دهند.

اگر فردی گرسنه باشد، شاید بتواند مقدار زیادی برنج را میل کند. اما همین شخص در عین گرسنگی، تعداد اندکی از شیرینی‌های خامه‌ای قرار گرفته در برابر خود را خواهد خورد. وقتی مقداری غذای چرب و شیرین می‌خورید، اگر چه نیاز بدنتان واقعاً به بیشتر از این مقدار باشد باز هم احساس سیری می‌کنید. مطالعات البته نشان داده‌اند که مهار مرکز گرسنگی به وسیله تحریک گیرنده‌ها و کنتورهای موجود در دهان تنها برای مدت ۲۰ تا ۴۰ دقیقه اثر می‌کنند و پس از این مدت، اگر شخص غذای کافی نخورد یا به اندازۀ لازم معده‌اش متسع نشود، مجدداً احساس گرسنگی خواهد کرد.

  1. پر شدن معده و دوازدهه که باعث اتساع آن می‌شود، یکی دیگر از راه‌های تأثیرگذارنده بر مرکز گرسنگی برای مهار آن است. زمانی که دستگاه گوارش به خصوص معده و دوازدهه متسع می‌شوند، از طریق عصبی به نام عصب واگ دستورات مهاری به مرکز تغذیه ارسال شده و تمایل به غذا را کم می‌کند. پزشکان علم تغذیه از این سیستم مهاری استفاده کرده و به بیماران توصیه می‌کنند تا معدۀ خود را با مواد غذایی عاری از انرژی و کالری یعنی فیبرهای مختلف مثل کاهو و کلم یا سایر سبزیجات پر کنند.
  2. وقتی مقداری چربی وارد دوازدهه می‌شود، هورمونی به نام کوله‌سیستوکینین از آن آزاد شده که کار اصلیش، تحریک کیسۀ صفرا برای ترشح املاح و اسیدهای صفراوی می‌باشد تا چربی خورده شده را هضم کنند. کار دیگر کوله‌سیستوکینین این است که به هیپوتالاموسِ مغز رفته و می‌گوید:

دوازدهه سلام رساندند، فرمودند، غذا به اندازۀ کافی وارد شده، لطفاً خوردن غذا را متوقف کنید. انسولین و گلوکاگون دو هورمون دیگری هستند که در پاسخ به اتساع معده از لوزالمعده ترشح شده و سلام معده را برای توقف خوردن غذا به هیپوتالاموس می‌رسانند.

  1. وقتی چند ساعت از خوردن غذا گذشت، غذای خورده شده، پس از هضم و جذب وارد گردش خون شده، باعث افزایش سطح قند، چربی و پروتئین در خون خواهد شد. افزایش سطح قند، چربی و پروتئین خون، به صورت پیام‌هایی عمل می‌کنند که نتیجۀ آن مهار گرسنگی و عدم تمایل به خوردن غذا در هیپوتالاموس است.
  2. یکی از مهمترین مکانیزم‌های تنظیم‌کننده برای میزان گرسنگی و غذای وارد شده به بدن، تأثیر چربی‌های ذخیره شده در بدن می‌باشد.

من افراد چاقی را می‌شناسم که می‌گویند:

به خدا، من به اندازۀ یک بچه هم غذا نمی‌خورم ولی باز هم وزنم کم نمی‌شود. بسیاری از این افراد راست می‌گویند که کم غذا می‌خورند، اما همین افراد به اندازه غذا و انرژی وارد بدن شده، فعالیت کرده، انرژی را می‌سوزانند بنابراین در وزن قبلی خود (چاقی) که خیلی وقت قبل به آن رسیده‌اند، باقی می‌مانند.

سلول‌های چربی انسان، ماده‌ای از خود ترشح می‌کنند که لپتین[۴] نام دارد. این هورمون به هیپوتالاموس رفته و آن را از میزان چربی ذخیره شده در سلول‌های چربی باخبر می‌کند. هر چه مقدار چربی ذخیره شده در سلول‌ها بیشتر باشد، مقدار بیشتری لپتین وارد خون شده و پیام‌های بیشتری برای کاهش خوردن غذا به هیپوتالاموس می‌فرستند.

وقتی لپتین به سلول‌های هیپوتالاموس می‌رسد، در زده، سلام کرده و سلول‌ها را وادار به کارهای زیر می‌کند.

  1. کاهش تولید محرک‌های اشتها در هیپوتالاموس.
  2. افزایش تولید مادربزرگ کورتون‌ها که نتیجۀ آن کاهش دریافت غذا است.
  3. دستور برای افزایش کارکرد سیستم سمپاتیک که نتیجۀ آن افزایش سوخت‌وساز و مصرف انرژی بدن می‌باشد (افراد چاق خیلی سریع عرق می‌کنند)
  4. دستور برای کاهش تولید انسولین در لوزالمعده

ساختمان مولکولی لپتین

بر اساس آنچه گفته شد می‌توان به این نتیجه رسید که لپتین یک واسطۀ مهم از سلول‌های چربی برای هیپوتالاموس است تا بگوید که انرژی به اندازۀ کافی ذخیره شده و دیگر نیازی به دریافت غذا نیست. برای اثبات این امر دانشمندان با ایجاد جهش‌های ژنتیکی در موش، توانایی سلول‌های چربی برای تولید لپتین را از بین بردند و مشاهده کردند که این موش‌ها دچار پرخوری مشخص و چاقی مرضی شدند.

اینجا یک سؤال پیش می‌آید و آن، این است که با توجه به توضیحات عنوان شده، افراد چاق باید واقعاً کم بخورند، پس چرا ما در اطراف خود انسان‌هایی چاق زیادی را می‌بینیم که قادر به کنترل خود نبوده و در هر وعدۀ غذایی مقدار فراوانی غذا و انرژی را وارد معدۀ خود می‌کنند.

دانشمندان برای این مسئله توجیهایی دارند که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

* بعضی از افراد چاق به علت اختلالات متعدد از جمله مشکلات ژنتیکی در سلول‌های چربی خود، قادر به تولید لپتین کافی نیستند.

* بعضی از افراد چاق لپتین کافی در خون دارند، اما گیرنده‌های هیپوتالاموس پاسخ کافی به آن نمی‌دهند یا در اصطلاح پزشکی نسبت به آن مقاوم هستند.

* بعضی از افراد چاق، علی‌رغم سطح  مناسب لپتین با توجه به عادات غذایی و همچنین عوامل فرهنگی، اجتماعی نمی‌توانند به‌طور مناسب، رفتار تغذیه‌ای خود را کنترل کنند.

مطمئناً، شما خوانندۀ گرامی در پایان پاسخ به این پرسش با خود خواهید گفت که: مسئله تغذیه، اشتها، چاقی یا لاغری به آن سادگی هم که فکر می‌کردم نیست!

من اما به شما می‌گویم که اگر، به درک درست و صحیح از مکانیزم ایجاد چاقی برسید و عوامل دخالت‌کننده در سیستم کنترل اشتها را بشناسید می‌توانید با رعایت دستورات لازم در تعیین تعداد و نوع وعده‌های غذایی همچنین آگاهی از نقش فعالیت‌های عضلانی در افزایش سوزاندن انرژی ذخیره شده به صورت چربی و چاقی، به راحتی وزن خود را کنترل کرده به وزن ایده‌آل برسید. باید مکانیزم‌ها را بفهمید و آن‌ها را باور کنید.

سؤال ۱ ـ ۲۵ : چگونه می‌توان درصد چربی بدن را محاسبه کرده و بر اساس آن چاقی را تعریف کرد؟

BMI

برای تعیین درصد چربی بدن ابتدا باید شاخص تودۀ بدنی یا BMI را محاسبه کرده و سپس آن را در فرمول زیر قرار داد.

درصد چربی بدن    ۴/۵ – (جنس) ۸/۱۰ + (سن) ۲۳/۰ +       × ۲/۱=

در این فرمول به جای لغت جنس اگر شخص زن است باید عدد صفر و اگر مرد است عدد ۱ را قرار داد.

پس از محاسبه فرمول ذکر شده باید آن را با جدول زیر مقایسه کرد.

جنسیت درصد چربی تعریف
مرد بیشتر از ۲۵ درصد چاق
بین ۲۱ و ۲۵ درصد حد وسط
زن بیشتر از ۳۳ درصد چاق
بین ۳۱ و ۳۳ درصد حد وسط

برای فهم بهترِ تعریف چاقی بر اساس درصد چربی، اجازه دهید یک مثال بزنم. یک خانم ۳۰ ساله با قد ۶۲/۱ و وزن ۸۰ کیلوگرم به پزشک مراجعه کرده است.

* شاخص تودۀ بدنی او چقدر است؟

* چند درصد وزن بدن او را چربی تشکیل می‌دهد؟

* بر اساس معیار درصد چربی بدن او چاق است یا حدوسط یا…

= شاخص توده بدن وزن = ۸۰ = ۸۰ ≈ ۳۰/۴
۲(قد) ۲(۶۲/۱) ۲/۶۲

درصد چربی بدن در زن = ( ۲۳/۰) + (۴/۳۰ × ۲/۱×۴/۵ = (۰ × ۸/۱۰) + (۳۰

۴/۵ – ۰ + ۹/۶ + ۴۸/۳۶ = //

۳۸ ≈ ۹۸/۳۷ = ۴/۵ – ۳۸/۴۳ = //

بر اساس این محاسبه، ۳۸ درصد وزن فرد از چربی تشکیل شده است و اگر به جدول مراجعه کنید، این درصد با تعریف چاقی برابر است.

سؤال ۱ ـ ۲۶ : اندازه دور کمر چه تأثیری بر تعریف چاقی در یک فرد و چه رابطه‌ای با سلامتی او در آینده دارد؟

در تعریف و طبقه‌بندی چاقی، معمولاً آن را به دو نوع تقسیم می‌کنند.

بعضی از افراد مبتلا به چاقی احشایی و شکمی هستند (چربی‌ها در شکم و زیر پوست شکم او جمع شده‌اند) و بعضی از افراد مبتلا به چاقی اندامی. این افراد چربی زیادی را در زیر پوست باسن و ران‌های خود ذخیره دارند. برابر مطالعات انجام شده، چاقی شکمی خیلی بیشتر از چاقی اندامی، باخطر اختلالات متعدد قلبی- عروقی همراه است.

وقتی دور کمر یک مرد به بیشتر از ۹۴ و دور کمر یک زن به بیشتر از ۸۰ سانتی‌متر برسد، زنگ خطر برای سلامتی او به صدا درمی‌آید و خطرات قلبی – عروقی ناشی از افزایش وزن شروع می‌شوند.

اگر دور کمر مرد به بیشتر از ۱۰۲ و دور کمر زن به بیشتر از ۸۸ سانتی‌متر برسد نشان‌دهنده افزایش فوق‌العاده خطرات قلبی – عروقی خواهد بود.

اندازۀ دور کمر یکی از معیارهای اصلی برای تعریف چاقی است.

سؤال ۱ ـ ۲۷ : چه عواملی در ایجاد چاقی دخالت دارند؟

چاقی به عنوان یک اختلال آزاردهنده که می‌تواند باعث عوارض روحی- جسمی متعدد شود، وابسته به یک فاکتور نیست بلکه عوامل متعددی دست‌به‌دست هم داده تا باعث چاقی در یک فرد شوند.

آگاهی نسبت به عوامل متعدد دخالت‌کننده در چاقی باعث می‌شود تا یک پزشک بتواند برای رسیدن به علت و درمان چاقی در یک بیمار قدم‌های لازم را بردارد.

فاکتورهای دخالت‌کننده در چاقی عبارتند از:

  1. فاکتورهای مربوط به سوخت‌وساز
  2. فاکتورهای ژنتیک
  3. سطح فعالیت فیزیکی و ورزشی در یک فرد
  4. رفتار تغذیه‌ای
  5. فاکتورهای مربوط به غدد داخلی
  6. فاکتورهای مربوط به سن، جنس و نژاد
  7. فاکتورهای اجتماعی، فرهنگی
  8. وضعیت اقتصادی
  9. فاکتورهای روحی – عصبی
  10. قطع سیگار و… .

سؤال ۱ ـ ۲۸ : چاقی را چگونه می‌توان تقسیم‌بندی کرد یا چه عواملی باعث ایجاد چاقی در یک فرد می‌شوند؟

در یک تقسیم‌بندی، چاقی را بر اساس شدت (خفیف، متوسط، شدید، خیلی شدید و…) تقسیم می‌کنند و در یک تقسیم‌بندی مهمتر که به تشخیص علت و درمان چاقی کمک می‌کند، تقسیم‌بندی آن بر اساس علت چاقی است.

در این نوع تقسیم‌بندی، چاقی را به دو نوع اولیه و ثانویه تقسیم‌بندی می‌کنند. منظور از چاقی اولیه، نوعی است که پس از انجام اقدامات تشخیصی علتی برای آن پیدا نمی‌شود و منظور از چاقی ثانویه نوعی است که انجام اقدامات تشخیصی باعث رسیدن به علتی برای چاقی در یک فرد می‌شود. این نوع تقسیم‌بندی را می‌توان برای بسیاری از بیماریها و اختلالات جسمی انجام داد. فشار خون یکی از این بیماریها است.

به‌طور متوسط از هر ۱۰۰ نفری که مبتلا به فشار خون بالا می‌شوند، در ۱۰ نفر علتی برای این بیماری پیدا می‌شود. مثلاً پزشک پس از انجام سونوگرافی و آزمایشات متعدد متوجه می‌شود که علت فشار خون در این بیمار نارسایی کلیه، تنگی شریان کلیه و یا… می‌باشد.

در مورد چاقی نیز همین قاعده وجود دارد به این معنی که در برخورد با بیمار شکایت‌کننده از چاقی (چه کودک و چه بزرگسال) پزشک ابتدا لیستی از علل چاقی را در نظر گرفته و اقدامات تشخیصی لازم را انجام می‌دهد. اگر علتی برای چاقی پیدا شد می‌گوییم فرد مبتلا به چاقی ثانویه است و اگر علتی پیدا نکردیم به آن چاقی اولیه می‌گوییم.

لازم به ذکر است که این نوع تقسیم‌بندی بر اساس میزان علم و اطلاعات امروزی بشر است، شاید چند سال بعد، بتوان با انجام یکسری آزمایشات و بررسی‌ها، برای هر فرد چاق، یک علت خاص را پیدا کرد.

به‌طور خلاصه، عللی که می‌توانند باعث چاقی شوند به شرح زیر است:

  1. کم‌کاری غدۀ تیروئید
  2. بیماری تخمدان پلی‌کیستیک
  3. تولید بیش از حد انسولین توسط توموری به نام انسولینوما
  4. سندرم کوشینگ (زیادی کورتون در بدن چه از خارج وارد شود و چه تولید بیش از حد داخلی داشته باشیم)
  5. چاقی هیپوتالاسمی
  6. کم‌کاری غدد جنسی
  7. کمبود هورمون رشد

۸ . مصرف قرص‌های جلوگیری در خانم‌ها

  1. اختلالات خوردن مثل پرخوری عصبی
  2. بیماریهای ژنتیکی مثل سندرم پرادر- ویلی، سندرم آلشتروم و…

۱۱ . مصرف بعضی از داروها مثل کلروپرومازین، پرفنازین، والپورات سدیم، کارمازپین، آمی‌تریپتیلین، نورتریپتیلین، دوکسپین، لیتیوم، پردنیزولون، مژسترول سدیم، سیپروهپتادین و…

بر اساس آنچه عنوان شد، وقتی یک فرد چاق به پزشک برای پیگیری و درمان مراجعه می‌کند، او ابتدا لیستی از بیماریها و اختلالات جسمی که می‌توانند منجر به چاقی شوند را در نظر گرفته (از جمله حالات یازده‌گانه ذکر شده) و برای بیمار اقدامات تشخیصی لازم را انجام می‌دهد. در این حالت اگر علتی برای چاقی پیدا شد، تصمیم به درمان آن علت می‌گیرد و اگر علتی برای آن پیدا نشد، به عنوان چاقی اولیه، سعی در درمان آن می‌کند.

سؤال ۱ ـ ۲۹ : معمولاً برای بررسی و پیگیری یک فرد چاق چه آزمایشاتی درخواست می‌شود؟

آزمایشات اولیه و لازم در برخورد با بیمار شکایت‌کننده از چاقی عبارتند از:

  1. ارزیابی وضعیت چربی‌های بیمار: به خاطر داشته باشیم که این آزمایشات می‌توانند طبیعی باشند یا بر اختلالاتی مثل افزایش تری‌گلیسرید، افزایش کلسترول کل، افزایش کلسترول بد (کلسترول موجود در LDL)، همچنین کاهش کلسترول خوب (کلسترول موجود در HDL) دلالت داشته باشند.
  2. ارزیابی کارکرد کبد: کارکرد کبدی می‌تواند نرمال باشد یا می‌تواند نشانه‌های دال بر آسیب کبدی از جمله کبد چرب مثل بالا بودن آنزیم‌های کبدی و افزایش بیلی‌روبین خون وجود داشته باشد.
  3. بررسی کارکرد تیروئید: معمولاً کارکرد تیروئید در افراد چاق نرمال است اما اگر ایرادی وجود داشته باشد، این ایراد می‌تواند نشان‌دهندۀ کم‌کاری اولیه تیروئید باشد. ذکر این نکته ضروری است که کم‌کاری تیروئید خیلی به ندرت چاقی متوسط یا شدید ایجاد می‌کند و در بیشتر مواقع کم‌کاری تیروئید حداکثر می‌تواند منجر به چاقی خفیف بشود.
  4. ارزیابی بیمار از نظر وضعیت کورتون‌های بدن: اگر در یک بیمار چاق به سندرم کوشینگ (زیادی کورتون در بدن) مشکوک شویم، با انجام یکسری آزمایشات ساده به راحتی می‌توانیم، آن را اثبات یا رد کنیم.
  5. اندازه‌گیری میزان قند و انسولین بدن: انسولین و چاقی می‌توانند بر هم اثر داشته باشند. چاقی می‌تواند باعث ایجاد مقاومت نسبت به انسولین در بافت‌های محیطی شود و از طرف دیگر زیادی ترشح انسولین مثلاً در تومور انسولینوما، باعث چاقی شدید خواهد شد.

سؤال ۱ ـ ۳۰ : اساس درمان چاقی چیست؟

مطالعه‌کنندگان کتاب‌های من می‌دانند که هر وقت صحبت از درمان یک بیماری می‌شود (به خاطر داشته باشیم که چاقی یک بیماری است) من ابتدا لیستی از همۀ اقدامات موجود برای درمان آن بیماری را ذکر کرده و سپس بر اساس شدت بیماری و مجموعۀ عوامل دخالت‌کننده در درمانِ بیماریِ مذکور، یک یا چند درمان را پیشنهاد کرده و در پیگیری درمان، در صورت عدم پاسخ مناسب، درمان بعدی را انتخاب و اضافه می‌کنم.

آنچه که عنوان شد، ابداع یا اختراع من در درمان بیماری‌ها نیست در همۀ کتاب‌های مرجع نیز وقتی صحبت از درمان یک بیماری یا حالت خاص می‌شود همین‌گونه برخورد می‌شود.

برای فهم بهتر می‌توانید به کتاب‌های مختلف من و بحث درمان بیماریهای آورده شده در کتاب مراجعه کنید. اجازه بدهید با آوردن مثالی این مقدمه برای درمان چاقی را تکمیل کنم.

وقتی صحبت از درمان دیابت می‌شود می‌گوییم راه‌های زیادی برای درمان وجود دارد که عبارتند از:

  1. کاهش وزن
  2. رعایت رژیم غذایی
  3. ورزش مناسب
  4. پرهیز از استرس و عوامل استرس‌زا
  5. استفاده از انواع قرص‌های خوراکی ضد دیابت
  6. استفاده از انواع روش‌های تزریق انسولین و همچنین انتخاب انواع انسولین
  7. پیوند قسمتی از لوزالمعده و… .

وقتی قرار است دیابت در یک فرد کنترل شود، ابتدا با توجه به شدت دیابت و شدت عوارض ایجاد شده ناشی از دیابت برای فرد، همچنین در نظر گرفتن سایر فاکتورها مثل نوع دیابت، سن بیمار، سطح اجتماعی و اقتصادی فرد، وزن بیمار و… یک یا چند روش درمانی را شروع کرده، بیماری را پیگیری می‌کنیم. در ادامه درمان، با توجه به میزان پاسخ بدن فرد به درمان و همچنین میزان پذیرش فرد برای انتخاب درمان جدید، سعی در پیمودن راه‌های جنبی برای رسیدن به قله درمانی خواهیم کرد.

به عنوان مثال اگر بیمار ما یک کودک، با ابتلاء به دیابت نوع یک باشد بدیهی است که از همان ابتدای کار برای درمان بیمار به سراغ استفاده از انسولین می‌رویم اما اگر بیمار ما یک مرد ۵۰ سالۀ چاق مبتلا به دیابت خفیف نوع ۲ باشد، ابتدا سعی می‌کنیم با توصیه به رعایت رژیم غذایی، ورزش کردن و کاهش وزن، قند او را به حالت ایده‌آل برسانیم. اگر با این تمهیدات موفق نشدیم،قدم‌های بعدی یعنی استفاده از داروهای خوراکی ضد دیابت و… را مدنظر قرار می‌دهیم.

با این مقدمۀ طولانی اجازه دهید مجموعۀ اقدامات درمانی ذکر شده برای کاهش وزن و کنترل چاقی را با هم مرور کنیم. درمان چاقی و کاهش وزن در ۵ محور اصلی طبقه‌‌بندی می‌شوند که این محورهای اصلی هر کدام به چند محور فرعی تقسیم می‌شوند.

  1. رعایت رژیم غذایی و ایجاد بالانس منفی انرژی
  2. ورزش و فعالیت فیزیکی
  3. تنظیم و تغییر عادات و رفتار غذایی
  4. استفاده از داروها برای کاهش وزن
  5. اقدامات جراحی برای کاهش وزن

سؤال ۱ ـ ۳۱ : منظور از ایجاد بالانس منفی انرژی برای کاهش وزن چیست؟

اجازه بدهید برای فهم بهتر این موضوع مثال بزنم.

بدن انسان را می‌توان به یک اتاق تشبیه کرد که دارای ۲ درب می‌باشد. عده‌ای از یک درب وارد شده و عده‌ای از درب دیگر خارج می‌شوند. اگر ساکنان اولیه اتاق را ۵ نفر بدانیم، برای آنکه تعداد این افراد ثابت بماند و کم یا زیاد نشود، باید تعداد کسانی که در یک ساعت وارد اتاق می‌شوند با تعداد کسانی که از آن خارج می‌شوند برابر باشد. به عنوان مثال اگر در هر ساعت ۳ نفر وارد شده و از طرف دیگر ۳ نفر خارج شوند، تعداد ساکنان اتاق همواره ۵ نفر اولیه خواهند بود. از طرف دیگر اگر تعداد کسانی که در هر ساعت وارد اتاق می‌شوند ۳ نفر باشند اما تعداد کسانی که خارج می‌شوند ۲ نفر باشند بعد از ۱۵ ساعت، تعداد ساکنان اتاق ۲۰ نفر خواهند شد. در این حالت گفته می‌شود که رفت‌وآمد به اتاق دارای بالانس مثبت است یعنی همواره در حال اضافه شدن است. اما اگر تعداد کسانی که در هر ساعت وارد اتاق می‌شوند ۲ نفر باشد و تعداد کسانی که خارج می‌شوند ۳ نفر باشد، پس از ۵ ساعت، اتاق خالی خواهد شد در این صورت می‌گوییم رفت‌وآمد به اتاق، دارای بالانس منفی است. بدن انسان را به راحتی می‌توان به این اتاق تشبیه کرد.

منظور از ساکنان اولیه، وزن اکنون ما است که ترکیبی از چربی‌ها، قندها، پروتئین‌ها و مواد مختلف دیگر مثل املاح، ویتامین‌ها و… می‌باشد.

منظور از افرادی که وارد اتاق می‌شوند، میزان تغذیه و کالری وارد شده به بدن است. از طرف دیگر منظور از افرادی که به بیرون اتاق می‌روند، میزان کالری است که در حالات مختلف مثل فعالیت‌های روزانه، ورزش و… مصرف کرده یا صرف کنش‌ها و واکنش‌های سلول‌های بدن می‌شود.

در یک مثال ساده، اگر میزان غذا یا انرژی که وارد بدن می‌کنیم، بیشتر از انرژی مورد نیاز برای سوخت‌وساز بدنمان باشد، باقی‌ماندۀ آن به‌صورت چربی ذخیره شده و ما چاق می‌شویم. از طرف دیگر اگر میزان غذا و انرژی وارد شده، کمتر از میزان انرژی مصرف شده باشد، بدن مجبور است چربی‌های ذخیرۀ خود را بسوزاند. این چربی‌ها در زیر پوست و بخصوص در نواحی مثل شکم، باسن و… قرار دارند. برای فهم بهتر این بالانس اجازه دهید به چند آمار نگاه کنیم.

مطالعات نشان داده‌اند که حتی درصد کمی از انرژی اضافی وارد شده به بدن در درازمدت می‌تواند منجر به افزایش وزن شود، به عبارت دیگر قطره‌قطره جمع گردد، وانگهی دریا شود.

اگر در روز، فقط ۵ درصد بیشتر از آنچه لازم است، کالری وارد بدن کنیم، در عرض یکسال، حدود ۵ کیلوگرم اضافه وزن خواهیم داشت. اگر برای مدت ۳۰ سال، هر روز تنها ۸ کیلو کالری، انرژی اضافه وارد بدن کنیم (هر یک گرم چربی حدود ۸ کیلو کالری انرژی دارد)، پس از این مدت حدود ۱۰ کیلوگرم اضافه وزن خواهیم داشت.

سؤال ۱ ـ ۳۲ : چگونه می‌توان برای کاهش وزن برنامه‌ریزی کرد؟

یک برنامۀ موفق برای کاهش وزن از سه فاز یا مرحله تشکیل می‌شود که عبارتند از:

  1. مرحله اولیه
  2. مرحله حد وسط یا مرحله انجام برنامه دقیق برای کاهش وزن
  3. مرحله نهایی یا مرحلۀ ماندن در وزن ایده‌آل. این مرحله باید برای همه عمر یا حداقل ۲ سال اول بعد از رسیدن به وزن ایده‌آل ادامه یابد. در طی اقداماتی که برای کاهش وزن انجام می‌دهیم باید به نکات متعددی توجه داشته باشیم که تعدادی از آن‌ها عبارتند از:
  4. کاهش وزن قابل قبول در برنامه‌های علمی تهیه شده برای کاهش وزن حدود ۹۰۰ گرم تا ۵/۱ کیلوگرم در هر هفته می‌باشد. این تفاوت در انتظار برای کاهش وزن به فاکتورهای متعدد از جمله وزن اولیه، قد فرد، وضعیت اقتصادی، اجتماعی و… بستگی دارد.
  5. مانند همۀ بیماریهای مزمن (دیابت، فشار خون بالا و…)، درمان چاقی نیازمند رابطۀ مناسب و دائمی بینِ بیمار و پزشک می‌باشد.
  6. نتایج حاصل از کاهش وزن گاهی دلتنگ‌کننده و نگران‌کننده است. به‌طور متوسط افرادی که در برنامۀ کاهش وزن شرکت می‌کنند، حدود ۱۰ درصد وزن خود را از دست می‌دهند و البته به‌طور معمول پس از یکسال، دو سوم وزن از دست‌داده شده، مجدداً برمی‌گردد و در اغلب موارد طی ۵ سال آینده، وزن به حالت اولیه برگشت می‌کند.
  7. معمولاً رابطۀ مستقیمی بین میزان چاقی و درصد چربی بدن وجود دارد. مطالعات نشان داده‌اند که کاهش وزن حدود ۱۰ درصد در افرادی که چاق هستند اما شاخص تودۀ بدنی کمتر از ۴۰ دارند، حداکثر فایده را برای کاهش عوارض ناشی از چاقی مثل فشار خون بالا، دیابت و… با خود همراه دارد و کاهش وزن بیشتر از این‌که معمولاً به منظور حفظ زیبایی بدن، دنبال می‌شود، نه تنها غیرواقع بینانه است، بلکه می‌تواند، عوارضی را هم بوجود بیاورد. بر اساس آنچه عنوان شد، امروزه، هدف اصلی در درمان پزشکی و غیرجراحی چاقی، کاهش حدود ۱۰ درصد از وزن است و نه بیشتر.
  8. هدف از درمان چاقی در کودکان این است که وزن آن‌ها را در محدودۀ منفی استاندارد قد و وزن قرار دهیم.
  9. اساس درمان چاقی در کودکان عبارتند از:

* تنظیم غذای خورده شده

* تشویق به انجام فعالیت فیزیکی و ورزشی مناسب

* کاهش زمان‌هایی که کودک بی‌حرکت در یک نقطه می‌نشیند مثل کاهش زمان نگاه کردن به تلویزیون

* تنظیم رفتار خوراکی آن‌ها مثل عادت به خوردن چیپس، پفک و…

* به ندرت باید از دارودرمانی در کاهش وزن کودکان استفاده کرد. امروزه تنها داروی توصیه شده برای کاهش وزن در کودکان ارلیستات است.

سؤال ۱ ـ ۳۳ : منظور از برنامه‌های غذایی برای کاهش وزن چیست؟

برای کاهش وزن می‌توان از برنامه‌های غذایی متعدد استفاده کرد. در ادامه مطلب چند نوع رژیم غذایی، همراه با ارزیابی میزان تأثیر آن‌ها بر کاهش وزن آورده می‌شود.

* رژیم غذایی حاوی کالری خیلی کم[۵](VLCD) :

منظور از این رژیم غذایی، مجموعۀ غذاهایی هستند که در طول یک روز خورده شده و کمتر از ۸۰۰ کیلوکالری تولید می‌کنند.

این نوع رژیم غذایی درصورتی‌که دقیق مورد استفاده قرار گیرد، به‌طور متوسط در هر هفته حدود ۵/۱ تا ۵/۲ کیلوگرم از وزن فرد را کم می‌کند. کاهش وزن با این روش حداکثر حدود ۲۰ کیلوگرم خواهد بود که در عرض ۳ ماه بدست می‌آید. مطالعات نشان داده‌اند که دریافت کمتر از ۸۰۰ کیلوکالری در روز هیچ تأثیری بر تشدید کاهش وزن نخواهد داشت. وقتی که قرار است این نوع رژیم غذایی برای بچه‌ها، دوران بلوغ و یا افراد مسن به کار برود، باید با احتیاط کامل برخورد کرد.

استفاده از این نوع رژیم غذایی در حاملگی ممنوع است. این نوع رژیم غذایی را نمی‌توان برای طولانی‌مدت و بیشتر از ۳ تا ۶ ماه ادامه داد. چند هفته پس از شروع رژیم غذایی، فرد قادر به ادامۀ آن نخواهد بود.

پس از این مدت، اگر فرد وارد شدن انرژی به بدن را آزاد بگذارد و از رژیم‌های دیگر حاوی کالری کم استفاده نکند، خیلی زود، به وزن اولیه برگشت کرده و یا حتی از آن بیشتر خواهد شد.

عوارض اصلی این نوع رژیم غذایی عبارتند از: ریزش مو، نازک شدن پوست، کاهش درجه حرارت بدن، ایجاد سنگ‌های صفراوی و اختلالات صفراوی. این نکته قابل تکرار است که استفاده از رژیم‌های غذایی حاوی کالری خیلی کم (VLCDS) تنها برای یک دورۀ کوتاه بوده و مثلاً در حالاتی که فرد قرار است ۲ تا ۳ ماه دیگر تحت عمل جراحی معده برای کاهش وزن قرار گیرد و اکنون دارای شاخص توده بدنی بیشتر از ۵۰ می‌باشد، کاربرد دارد. برای آگاهی از ارزش غذاها برحسب کالری، به جدول انتهای کتاب مراجعه کنید.

رژیم‌های غذایی که به‌طور معمول در درمان چاقی و برای درازمدت می‌توان از آن‌ها استفاده کرد عبارتند از:

  1. رژیم غذایی کم کالری (Low calorie diets)
  2. رژیم غذایی دارای چربی کم (Low fat diets)
  3. رژیم غذایی دارای کربوهیدرات کم (Low Carbohydrate diets)
  4. رژیم غذایی با سطح مساوی از سه نوع اصلی غذا (Mid Level diets) یعنی ترکیب مساوی از قند – چربی و پروتئین‌ها

* رژیم غذایی کم‌کالری: در این نوع از رژیم غذایی، فرد به‌طور متوسط حدود ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ کیلوکالری وارد بدن خود می‌کند که به‌طور متوسط باعث کاهش وزن حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ گرم در هر هفته می‌شود. با این روش تغذیه، به‌طور متوسط حدود ۶ تا ۸ کیلوگرم از وزن فرد کاهش می‌یابد.

در هر نوع رژیم غذایی کم‌کالری، فرد برای آنکه توده بدون چربی بدن را از دست ندهد باید به ازای هر کیلوگرم از وزن بدن، بیشتر از ۱ گرم پروتئین با ارزش غذایی بالا مثل تخم‌مرغ دریافت کند.

عوارض عمدۀ دریافت رژیم غذایی کم‌کالری عبارتند از: کمبود انواع ویتامین‌ها، تولید اسیدهای کتونی، اختلال در املاح بدن و تولید سنگ‌های صفراوی.

این نوع رژیم غذایی هم مانند رژیم غذایی حاوی کالری خیلی کم، برای کوتاه‌مدت کاربرد داشته، نقش آن در درمان بلندمدت و نگه‌دارندۀ چاقی اثبات نشده است.

* رژیم غذایی حاوی چربی کم: که نام دیگر آن رژیم غذایی با کالری نرمال می‌باشد استفاده از غذاهایی است که مجموعاً بیشتر از ۱۲۰۰ کیلوکالری، انرژی تولید می‌کنند. در این نوع رژیم غذایی فرد به‌طور متوسط حدود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ کیلوکالری کمتر از حد معمول وارد بدن می‌کند.

در این برنامه غذایی باید ترکیب خوراکی‌ها به شرح زیر باشد:

* دریافت پروتئین به میزان ۸/۰ تا ۵/۱ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن (البته نباید بیشتر از ۱۰۰ گرم در شبانه‌روز باشد.)

* ۱۰ تا ۳۰ درصد کل کالری موردنیاز باید از چربی‌ها تأمین شود.

* فرد باید مساوی یا بیشتر از ۵۰ گرم کربوهیدرات وارد بدن کند.

* حجم آب دریافتی باید بیشتر از ۱ لیتر در شبانه‌روز باشد.

یک فرد چاق وقتی قرار است تحت رژیم غذایی برای درمان چاقی خود قرار گیرد، بر اساس وزن، سن، وضعیت سلامتی و فاکتورهای مختلف دیگر، به دریافت یکی از انواع رژیم‌های غذایی توصیه می‌شود. در حین درمان، این امکان وجود دارد که پزشک نوع رژیم غذایی خود را عوض کند. انتخاب نوع غذاها و دستورات لازم برای هریک از رژیم‌های غذایی گیج‌کننده و خارج از دلایل نوشتن این کتاب است. هدف از اشاره به انواع رژیم‌های غذایی برای کنترل چاقی این بود که بیمار بداند از چه برنامه‌ها و بر اساس چه مکانیزمی، تحت درمان با یک رژیم غذایی خاص قرار می‌گیرد. هر بیمار پس از مراجعه به پزشک و ثبت وضعیت اقتصادی اجتماعی خود، همچنین میزان اضافه وزن، تحت درمان با یکی از انواع رژیم‌های غذایی قرار گرفته و بر اساس برنامۀ غذایی که از پزشک خود دریافت می‌کند، افزایش وزن خود را کنترل کرده، در جاده‌های سلامتی، به سوی زندگی عاری از بیماری قدم برمی‌دارد.

سؤال ۱ ـ ۳۴ : از چه داروهایی می‌توان برای کاهش وزن استفاده کرد؟

وقتی که یک فرد برای کاهش وزن برنامه‌ریزی می‌کند و با انجام اقداماتی مثل رعایت رژیم غذایی، سوزاندن چربی‌های اضافی از طریق فعالیت فیزیکی و ورزشی، قادر به کاهش وزن نیست، می‌تواند از دارو برای کاهش وزن خود استفاده کند.

داروهایی که برای کاهش وزن استفاده می‌شوند در ۳ گروه اصلی قرار دارند یا به عبارت دیگر با سه مکانیزم عمل می‌کنند.

این سه مکانیزم عبارتند از:

  1. داروهایی که باعث کاهش اشتها می‌شوند.
  2. داروهایی که جذب مواد غذایی و چربی‌ها را در دستگاه گوارش مختل می‌کنند.
  3. داروهایی که باعث افزایش سوخت‌وساز بدن شده و از این طریق به کاهش وزن کمک می‌کنند.

در گذشته داروهای زیادی برای کاهش وزن مورد استفاده قرار می‌گرفتند که بسیاری از آن‌ها، به‌خاطر عوارض متعدد ایجاد شده از چرخۀ دارویی برای درمان چاقی حذف شده‌اند. داروهایی مثل آمفتامین (اکنون به علت ایجاد عادت و اعتیاد مورد استفاده قرار نمی‌گیرد)، هورمون‌های تیروئیدی مثل لووتیروکسین (به خاطر ایجاد پرکاری تیروئید و عوارض متعدد ناشی از آن از چرخه دارویی برای درمان چاقی حذف شده است)، دی‌فن‌فلورامین (به‌خاطر ایجاد عوارض قلبی، مصرف نمی‌شود)، از جمله داروهایی هستند که اکنون جایی در درمان دارویی چاقی ندارند. در ادامه مطلب اجازه دهید تعدادی از داروهایی که برای درمان چاقی استفاده می‌شوند، به‌طور مختصر توضیح دهیم.

  1. فلوکستین: این دارو، در گروه داروهای ضد افسردگی قرار دارد و در بعضی از بیماران به خاطر کاهش اشتها می‌تواند به درمان چاقی کمک کند. اکنون این دارو به صورت کپسول‌های ۱۰ و ۲۰ میلی‌گرمی در بازار وجود دارد و مقدار معمول آن ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم بعد از صبحانه و یا نهار می‌باشد. درصد کمی از بیماران به‌خاطر استفاده از فلوکستین به‌طور برعکس، دچار افزایش وزن می‌شوند.
  2. متیل فنیدات: یکی از نام‌های تجاری این دارو ریتالین می‌باشد که در اصل برای درمان اختلالات بیش‌فعالی کودکان مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو می‌تواند با صلاحدید پزشک در حالاتی مثل کمک به درمان افسردگی و چاقی مورد استفاده قرار گیرد.
  3. سیبوترامین: این دارو که یکی از نام‌های تجاری آن Reductil می‌باشد، یک داروی مهارکننده مرکزی اشتها می‌باشد، سیبوترامین این کار را با مهار بازجذب موادی مثل نورآدرنالین، سروتونین و دوپامین در مغز انجام می‌دهد. مصرف این دارو می‌تواند حدود ۱۰ درصد از وزن را کم کند.

سیبوترامین، دارویی که با مهار مرکز اشتها، برای درمان چاقی،
مورد استفاده قرار می‌گیرد.

  1. اورلیستات: این دارو با نام‌های تجاری مختلف از جمله (Xenical) در بازار دارویی ایران وجود دارد. با مهار کردن فعالیت یک نوع آنزیم از آنزیم‌های لوزالمعده به نام لیپاز، مانع از جذب چربی‌های خورده می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف این دارو در عرض ۲ سال، حدود ۱۰ درصد از وزن افراد چاق را کاهش می‌دهد.

مقدار توصیه شده برای بالغین از این دارو، برابر است با ۱۲۰ میلی‌گرم سه بار در روز (بخصوص وقتی که فرد از غذای چرب استفاده می‌کند) که باید همراه با هر وعدۀ غذایی و یا تا یک ساعت پس از غذا، میل شود. از آنجایی‌که به علت اختلال در جذب چربی‌ها، جذب ویتامین‌های محلول در چربی یعنی ویتامین‌های K، A، D و E مختل می‌شود، بیمار باید این ویتامین‌ها را که به‌صورت مولتی‌ویتامین، در بازار وجود دارند، روزی یک عدد، ۲ ساعت قبل از غذا یا ۱ ساعت بعد از آن مصرف کند. مصرف این دارو با عوارضی همراه است که مهمترین آن‌ها عبارتند از:

* کمبود ویتامین‌های محلول در چربی

* تداخلات دارویی، مثل افزایش اثر استاتین‌ها (لووستاتین، سیموستاتین و آتوروستاتین)، کاهش سطح سیکلوسپورین در بیماران پیوندی، افزایش اثر داروهای ضد دیابت مثل گلی‌بن‌کلامید و احتمال افت قند خون.

* افزایش احتمال ایجاد سنگ‌های کلیوی نوع اگزالات کلسیم.

این دارو در موارد زیر نباید استفاده شود:

* حساسیت به دارو

* کلستاز (اختلال کبدی به‌صورت اشکال در مجاری صفراوی و افزایش بیلی‌روبین خون)

* افرادی که به هر دلیل از سوءجذب مزمن رنج می‌برند.

  1. افدرین و کافئین: این داروها با افزایش سوخت‌وساز بدن مأموریت خود را انجام می‌دهند. طپش قلب و افزایش فشار خون از عوارض اصلی این داروها به‌شمار می‌آیند.

این داروها حدود ۴۰ درصد از تأثیر خود را به واسطه افزایش سوخت‌وساز و ۶۰ درصد بقیه را با مکانیزم کاهش اشتها انجام می‌دهند.

  1. بوپروپیون: این دارو که جزو داروهای ضد افسردگی به شمار می‌رود طی سال‌های اخیر دو کارکرد دیگر نیز پیدا کرده است که اولین آن کمک به ترک سیگار و دومی کمک به کاهش وزن می‌باشد. این دارو به‌صورت قرص‌های ۵۰ و ۱۰۰ میلی‌گرمی، همچنین به‌صورت قرص‌های ۱۵۰ میلی‌گرمی آهسته رهش، در بازار دارویی ایران وجود دارد. برای درمان افسردگی و برای کمک به ترک سیگار، یا کمک به درمان چاقی می‌توان به میزان ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌گرم (دو بار در روز) و یا ۱۵۰ میلی‌گرم (یک بار در روز) از قرص‌های آهسته رهش استفاده کرد.
  2. توپیرامات: این دارو که در اصل به عنوان یک داروی کمکی برای درمان و جلوگیری از صرع کاربرد دارد، توسط عده‌ای از پزشکان برای کاهش وزن مورد استفاده قرار می‌گیرد. مصرف این دارو می‌تواند حدود ۱۶ درصد از وزن فرد را کاهش دهد.

اگر چه ۱۶ درصد رقم بالا و جالب توجهی است اما بخاطر عوارضی که می‌تواند به دنبال استفاده از آن بوجود آید، کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و یا استفاده از آن با تمهیدات خاصی از جمله عدم رانندگی… همراه است.

عوارض اصلی توپیرامات عبارتند از: خواب‌آلودگی، گزگز و مورمور بدن، اختلال حافظه و گیجی. لازم به ذکر است که مقدار استفاده شده برای درمان چاقی باید خیلی کمتر از مقداری باشد که برای کنترل یا درمان صرع استفاده می‌شود. مقدار تقریبی مورد استفاده برای درمان چاقی ۲۵ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در روز است که در ۲ تا ۳ روز تقسیم می‌شود. مقادیر بالاتر از ۲۰۰ میلی‌گرمی در درمان چاقی، خیلی کم توسط فرد تحمل می‌شود. این دارو به صورت قرص‌های ۲۵ و ۱۰۰ میلی‌گرمی در بازار دارویی ایران وجود دارد.

۸ . مت‌فورمین: این دارو که به‌صورت قرص‌های سفید و درشت ۵۰۰ میلی‌گرمی، در بازار دارویی ایران وجود دارد، در اصل برای درمان دیابت نوع ۲ مورد استفاده قرار می‌گیرد.

با توجه به تغییراتی که در اشتها ایجاد می‌کند، از این دارو در درمان چاقی استفاده می‌شود. یکی دیگر از استفاده‌های این دارو که به‌صورت خیلی معمول کاربرد دارد، تجویز آن در خانم‌های مبتلا به تخمدان‌های پلی‌کیستیک (تخمدان‌های تنبل) می‌باشد.

برای رسیدن به تأثیرات این دارو در کاهش وزن، باید به میزان ۵۰۰ میلی‌گرم، ۲ تا ۳ بار در روز و برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گیرد.

در پایان مبحث داروهای مورد استفاده برای چاقی، لازم است نکته‌ای را توضیح دهم.

هر کدام از داروهای ذکر شده، چه آن‌ها که مستقیماً برای کاهش وزن ساخته شده‌اند و چه آن‌ها که کاهش وزن جزئی از خصوصیات متعددشان است، دارای عوارض متعدد و گاه خطرناک می‌باشند.

یکی از بیماران من دختر خانم جوانی بود که به توصیه یکی از دوستانش، قرص مت‌فورمین بدون اجازه یا نظر پزشک برای کاهش وزن استفاده کرده از پله‌های مدرسه به‌علت افت شدید قند خون سقوط کرده، دچار پارگی ابرو شده بود. استفاده از هر دارو، باید تحت نظر پزشک و به صلاحدید او، با توجه به در نظر گرفتن همه عوارض یک دارو باشد. گاه استفاده از یک دارو ساده به نظر می‌رسد اما برای یک شخص خاص با توجه به سن، جنس، بیماریهای زمینه‌ای و یا سایر داروهای معرفی، می‌تواند خطرناک بوده، تهدیدکنندۀ حیات باشد. آنچه به عنوان اطلاعات دارویی در اینجا آورده شد، برای این است که اگر به پزشک برای مشورت در مورد کاهش وزن مراجعه کردید و ایشان یکی از داروها را تجویز کرد، از مکانیزم اثر و عوارض آن اطلاعات اولیه‌ای داشته باشید.

سؤال ۱ ـ ۳۵ : کدام دسته از بیماران چاق، برای کمک گرفتن از جراحی (در درمان چاقی) انتخاب می‌شوند؟

امروزه، روش‌های جراحی متعددی برای درمان چاقی مورد استفاده قرار می‌گیرند. از آنجایی‌که، هر کدام از این اقدامات جراحی می‌تواند با عوارض متعددی همراه باشد، لازم است که بیمار پس از مطالعه دقیق و در نظر گرفتن همه شرایط، برای جراحی انتخاب شود.

در مطالب قبلی عنوان شد که یکی از انواع تقسیم‌بندی چاقی، طبقه‌بندی آن، بر اساس شاخص تودۀ بدنی یا BMI می‌باشد. بر این اساس، همانطور که در ذهن دارید بیماران به گروه‌های مختلف تقسیم می‌شوند. یکی از این گروه‌ها، افرادی هستند که شاخص تودۀ بدنی بالاتر از ۴۰ دارند یعنی اگر وزن آن‌ها را به قد به توان ۲ تقسیم کنیم، عدد بدست آمده بالاتر از ۴۰ خواهد بود.

مطالب مربوط به شاخص تودۀ بدنی به این جهت عنوان شد که بگوییم معمولاً بیمارانی برای اقدامات جراحی در درمان چاقی، انتخاب می‌شوند که شاخص تودۀ بدنی بالاتر از ۴۰ داشته باشند.

این بیماران اگر به همۀ اقدامات قبلی از جمله رعایت رژیم غذایی، ورزشی، تغییر و تصحیح عادات بد غذایی و… جواب ندهند، کاندید درمان جراحی هستند.

گفته می‌شود افرادی که شاخص تودۀ بدنی بین ۳۵ و ۴۰ دارند اما از طرف دیگر دارای چند عارضه ناشی از چاقی باشند، می‌توانند کاندید جراحی باشند.

منظور از عوارض ناشی از چاقی، حالاتی مثل دیابت تیپ ۲، فشار خون بالا، نارسایی قلبی، ورم پاها، نارسایی تنفسی، اختلالات چربی، اختلالات خواب و… می‌باشند.

سؤال ۱ـ ۳۶ : انتخاب جراحی برای درمان چاقی، چه فایده‌هایی برای فرد دارد؟

استفاده از درمان جراحی، علاوه بر نقشی که در بهبود کیفیت زندگی ایجاد می‌کند، با درمان و کنترل بسیاری از عوارض جدی، به بهبود کمیت زندگی نیز کمک خواهد کرد.

اختلالاتی که پس از انجام جراحی در درمان چاقی، از بین رفته یا خیلی راحت‌تر کنترل می‌شوند عبارتند از:

l دیابت نوع ۲ l افزایش فشار داخل جمجمه
l فشار خون بالا l اختلالات خواب
l نارسایی قلبی l کاهش خطر اعمال جراحی دیگر
l ورم یا ادم محیطی l آرتروز
l نارسایی تنفسی l ایجاد لخته در رگ‌ها
l آسم l بی‌اختیاری ادرار
l اختلالات چربی l نازایی
l بیماری برگشت معده به مری l انفارکتوس قلبی
l بدخیمی‌ها l سکته مغزی
l انواع فتق‌ها l انواع واریس‌ها

سؤال ۱ ـ ۳۷ : برای درمان چاقی، از طریق اقدامات جراحی چند نوع اقدام جراحی امکان‌پذیر است؟

وقتی که یک بیمار، پس از مطالعه متعدد و مشاورۀ نزدیک با پزشک برای جراحی کاندید شد، نوبت به انتخابِ نوع عمل جراحی می‌رسد. جراحی‌های مختلفی برای درمان چاقی وجود دارند که عمده‌ترین آن‌ها عبارتند از:

  1. گاستروپلاستی افقی (Horizontal gastroplasty)
خط بخیه
باز گذاشتن فضایی برای عبور غذا

 

Horizontal gastroplasty

  1. دور زدن معده توسط عمل رو. اِن. وای (Roux-en-y gastric bypass)
  2. بای‌پس مجرای مشترک صفرا و لوزالمعده (Biliopancreatic bypass)
  3. استفاده از باند سیلیکون دور معده (Silicon gastric banding)
  4. باند قابل جابجایی معده (Adjustable gastric banding)
رودۀ کوچک
باقیماندۀ معده
باند قابل جابجایی معده
عبور غذا
دیافراگم
مری

باند قابل جابجایی معده

  1. بای‌پس (ایجاد پل ارتباطی) بین ژژونوم (قسمتی از رودۀ کوچک) با ایلئوم (قسمتی دیگر از رودۀ کوچک)
  2. اقداماتی که قبلاً بیشتر مورد استفاده قرار می‌گرفتند اما مروزه به‌خاطر نتایج ضعیفتری که نسبت به سایر اقدامات دارند، کمتر مورد توجه هستند.

این اقدامات عبارتند از:

* سیم‌کشی آروارده

*  گذاشتن بالون در معده

*  پیچیدن یا بستن معده

* واگوتومی: این روش البته در ابتدا می‌تواند با کاهش وزن همراه باشد اما در سال‌های بعد، فرد به وزن قدیمی خود برمی‌گردد. البته عده‌ای معتقدند که اگر واگوتومی با دور زدن معده (بای‌پس) همراه باشد، می‌تواند باعث کاهش وزنی حدود ۲۰ درصد شود.

بالون

قرار دادن بالون در معده

۸ . سایر اقداماتی که به عنوان عمل جراحی محسوب شده و برای کمک به درمان چاقی مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارتند از:

* خارج کردن چربی دور احشاء شکمی

* خارج کردن امنتوم

* لیپوساکشن چربی‌های زیر پوست

با توجه به آنکه احتمال دارد ترجمه انواع اقدامات جراحی برای خوانندگان کتاب خیلی دلپذیر و قابل فهم نباشد، شکل بعضی از این اقدامات، در کتاب آورده می‌شود.

لازم به ذکر است که انتخاب نوع جراحی به مسائل متعدد از جمله درصد چاقی، نوع چاقی، سن و جنسیت بیمار، وضعیت روحی او، میزان همکاری با پزشک برای جلوگیری از عوارض بعد از عمل و علل متعدد دیگر بستگی دارد.

سؤال ۱ ـ ۳۸ : بر اساس آمار، استفاده از اقدامات جراحی، منجر به چه نتایجی در درمان چاقی می‌شود؟

برای درک بهتر در مورد نتایج حاصل از جراحی به چند مطالعۀ آماری اشاره می‌شود.

  1. در مطالعه‌ای که دکتر اشلی در سال ۱۹۹۳ بر روی ۱۱۴ بیمار تحت عمل جراحی قرار گرفته با روش گاستروپلاستی عمودی انجام داد، نشان داده شده که ۶۰ درصد از بیماران، طی یکسال پس از عمل، حدود ۵۰ درصد اضافۀ وزن خود را از دست دادند. کمترین کاهش وزن، به بیماری مربوط می‌شد که ۲۵ درصد اضافه وزن خود را از دست داده بود. شاخص تودۀ بدنی متوسط بیماران از عدد ۴۴ در طول یکسال پس از عمل به ۳۲ رسید.
  2. مطالعه‌ای که دکتر flickinger، در سال ۱۹۸۴ بر روی ۲۱۰ بیمار انجام داد (بیماران عمل رو. اِن. وای انجام داده بودند) بیانگر، کاهش وزن حدود ۵۱ کیلوگرم در عرض ۱۸ ماه بود. این میزان از کاهش وزن طی یک پیگیری ۳ ساله همچنان پابرجا بود. از بین این ۲۱۰ بیمار، ۴ نفر به علت عوارض ایجاد شده، مجبور به جراحی مجدد شدند.
  3. مطالعه دکتر Sugerman در سال ۱۹۹۲ نشان داد که بیماران بای‌پس شدۀ معده حدود دو سوم وزن اضافۀ خود را در یک پیگیری ۲ ساله از دست دادند. این مطالعه همچنین نشان داد که ۵۰ درصد از اضافه وزن آن‌ها، طی یک پیگیری ۹ ساله، همچنان کاهش داشت.
  4. یک مطالعه خیلی بزرگ نشان داد، آن‌هایی که از بای‌پس معده استفاده می‌کنند، نسبت به آن‌هایی‌که از جراحی‌های محدودکنندۀ معده (انواع گاستروپلاستی) استفاده می‌کنند، خیلی بهتر، دچار کاهش وزن می‌شوند.

در این مطالعه که بر روی ۳۲۹ بیمار استفاده‌کننده از عمل محدودکنندۀ معده (گاستروپلاستی) و ۶۲۳ بیمار استفاده‌کننده از عمل   رو. اِن. وای صورت گرفت، نشان داده شد که در یک پیگیری ۷ ساله، گروه اول حدود ۴۵ درصد و گروه دوم حدود ۶۵ درصد از اضافه وزن خود را از دست دادند.

سؤال ۱ ـ ۳۹ : استفاده از اقدامات جراحی، برای کاهش وزن با چه عوارضی برای فرد همراه است؟

هیچ اقدام درمانی (حتی استفاده از آسپرین) بدون عارضه نیست، استفاده از اقدامات جراحی برای درمان کاهش وزن، علی‌رغم همه نتایج مطلوبی که در کاهش وزن کسب می‌کند، می‌تواند با عوارض متعددی همراه باشد این عوارض عبارتند از:

  1. باز شدن محل بخیه‌ها در روی پوست
  2. ایجاد تنگی در سوراخ‌های ایجاد شده توسط باندینگ و یا گاستروپلاستی
  3. ایجاد زخم یا خراش در معده
  4. اسهال پس از عمل جراحی
  5. ایجاد سوءجذب در بیمار
  6. سندرم دَمپینگ: در این حالت که به علت وارد شدن ناگهانی مقدار زیادی کربوهیدرات به فضای قابل جذب (قسمتی از رودۀ کوچک) بوجود می‌آید، فرد به‌علت افزایش ترشح انسولین و افت شدید قند دچار عوارضی مثل تعریق، بی‌حسی ‌و بی‌حالی، طپش قلب، سرگیجه و… می‌شود.
  7. التهاب پریتوتن (پرده پوشاننده جدار داخلی شکم و احشاء)

۸ . استفراغ زیاد

  1. افزایش میزان PH خون (آلکالوز)
  2. کمبود ویتامین
  3. سوء‌جذب آهن و ویتامین ۱۲B
  4. عدم تحمل نسبت به لبنیات
  5. اختلالات خلقی و اضطرابی
  6. ریزش موها
  7. ایجاد فتق‌های شکمی
  8. دردهای شکمی
  9. اجبار برای انجام جراحی مجدد

با توجه به عوارض متعددی که برای انجام عمل جراحی در درمان  چاقی‌ عنوان‌ شد شاید اگر کسی در نوبت عمل باشد، پشیمان شود و عطای آن را به لغایش ببخشد اما:

استفاده از جراحی برای درمان چاقی یک معامله است. ما در طول روز و در طول زندگیمان، یکسره در حال معامله کردن هستیم. همیشه چیزی می‌دهیم و چیزی می‌گیریم، معنوی یا مادی، فرقی نمی‌کند.

حتی وقتی که چیزی به دیگران می‌بخشیم، معامله می‌کنیم. زیرا در ازای این بخشش، نگاه مهربانی را می‌خریم.

پزشک جراح تمام جوانب را در نظر می‌گیرد، به همۀ مسائل فکر می‌کند، احتمال ایجاد عوارض و البته خوبی‌های ناشی از عمل را با بیمار درمیان می‌گذارد. عوارض ناشی از چاقیِ موضعی را در یک کفۀ ترازو گذاشته و عوارض ناشی از عمل جراحی را در کفۀ دیگر. اگر کفه عوارض ناشی از چاقی بیشتر بود، جراحی را توصیه می‌کند.

جراحی عوارض متعددی دارد اما چاقی شدید و بیش از حد، عوارض مهمتری را با خود برای بیمار به ارمغان می‌آورد.

برای جلوگیری از عوارض عمل، به بیماران پیشنهاد می‌شود، جراحانی را برای عمل انتخاب کنند که در این کار تخصص دارند و به اصطلاح شبانه‌روز، با این بیماران و عوارض بیماری، سروکله می‌زنند.

اگر پزشک جراح و نوع عمل جراحی به خوبی انتخاب شود، خطرات ناشی از جراحی، خیلی کم خواهند شد.

در پایان این بحث ذکر یک نکته دیگر الزامی است و آن این است که عوارض ذکر شده در مورد همه انواع جراحی یکسان نیست، بعضی از عوارض در بعضی از اعمال جراحی اصلاً وجود ندارند و در بعضی دیگر بیش از حد مشاهده می‌شوند. بنابراین در هر نوع عمل جراحی نباید منتظر همۀ عوارض ذکر شده بود.

 

 

 

 

فصل‌ دوم

درمانِ لاغری

سؤال ۲ ـ ۱ : چرا لاغر هستم؟

همانطور که در فصل اول و در تقسیم‌بندی میزان وزن بر اساس شاخص تودۀ بدنی مشاهده کردید، افرادی با شاخص تودۀ بدنی بین ۱۴ تا ۵/۱۸ لاغر و کمتر از ۱۴، خیلی لاغر نامیده می‌شوند.

بر اساس آنچه که عنوان شد، لطفاً ابتدا با تقسیم کردن وزن خود بر قد به توان ۲ شاخص تودۀ بدنی را محاسبه کرده و سپس با ضرب کردن عدد ۲۲ در قد به توان ۲، وزن ایده‌آل خود را محاسبه کنید.

اجازه دهید مثال بزنم.

یک خانم ۲۰ ساله با قد ۷۵/۱ متر و وزن ۳۷ کیلوگرم به علت کمی وزن به پزشک مراجعه می‌کند. ابتدا شاخص توده بدنی و سپس وزن ایده‌آل او را محاسبه کنید.

 

= شاخص توده بدن وزن = ۳۷ = ۳۷ = ۱۲
۲(قد) ۲(۷۵/۱) ۰۶/۳

همانطور که اشاره شد برای پیدا کردن وزن ایده‌آل یک فرد باید عدد ۲۲ را در ۲(قد) ضرب کنیم. بر این اساس، وزن ایده‌آل بیمار ما باید حدود ۵/۶۷ باشد. یعنی وزن این خانم حدود ۳۰ کیلوگرم از وزن ایده‌آل کمتر است.

۲(قد) × ۲۲ = وزن ایده‌آل= ۰۶/۳ × ۲۲ = ۵/۶۷

حالا که روش محاسبه رسیدن به وزن ایده‌آل را متوجه شدید، اجازه دهید در مورد پاسخ به سؤال صحبت کنیم.

لاغری همانند چاقی یک بیماری است و همانند بسیاری از بیماریها به دو نوع اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود.

منظور از لاغری اولیه، حالتی است که علی‌رغم انجام همه اقدامات تشخیصی (شرح حال، معاینۀ بالینی و انجام اقدامات پاراکلینیکی مثل آزمایش، عکس…) علتی برای آن پیدا نمی‌شود. اگر در بررسی بیمار به علتی برای لاغری پی بردیم می‌گوییم، لاغری فرد ثانویه است.

از آنجایی‌که برای درمان یک بیماری، بهترین کار، درمان علت زمینه‌ای آن می‌باشد، پزشکان در برخورد با بیماری که از لاغری و کاهش وزن شکایت دارد، سعی می‌کنند علتی برای آن پیدا کنند.

علل اصلی لاغری یا کاهش وزن در جدول۲-۱ نشان داده شده است.

 ۱- بیماریها و عدم

دریافت کالری «

مناسب

۱- سل  ۲- آسم، برونشیت مزمن  ۳- ذات‌الریه

۴- بیماریهای قلبی – عروقی  ۵- التهاب کلیه‌ها

۶- انواع بیماریهای عفونی مثل حصبه، تب مالت

۷- انواع بدخیمی‌ها  ۸- سوء مصرف مواد

۹- بیماریهای التهابی روده  ۱۰- اختلال کارکرد لوزالمعده  ۱۱- تنگدستی و فقر  ۱۲- قحطی و خشکسالی  ۱۳- شکنجه

۲- عادات بد غذایی

و تغذیۀ ناکافی «

۱- اختلالات روحی (افسردگی و اضطراب)
۲- عادات بد غذایی « – جا انداختن وعده‌های غذایی

– وعده‌های اندک غذایی

– عادت به گر‌سنگی

۳- اختلال در جذب

غذا و سوخت‌وساز«

بدن

۱- دیابت  ۲- یبوست   ۳- اسهال مزمن  ۴- پرکاری تیروئید  ۵- انگل‌های روده‌ای   ۶- بیماریهای کبدی

۷- سوءهاضمه طولانی‌مدت  ۸- فعالیت و ورزش بیش از حد

جدول ۲-۱ : علل اصلی کاهش وزن یا لاغری

سؤال ۲ ـ ۲ : لاغری چه مشکلاتی برای فرد ایجاد می‌کند؟

علاوه بر مسائل مربوط به تناسب اندام و زیبایی، لاغری می‌تواند مشکلات متعددی برای فرد ایجاد کند که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

* اختلالات روحی (افسردگی، اضطراب، وسواس و…)

* خستگی‌پذیری و عدم ناتوانی در انجام فعالیت‌های روزانه

* اختلال در انجام فعالیت‌های ورزشی

* کاهش مقاومت بدن نسبت به عفونت‌ها

* قطع عادت ماهیانه در خانم‌ها

* نازایی

* پوکی استخوان

من در طول دوران طبابتم با بیماران لاغر زیادی سروکار داشته‌ام.

* مردانی که از شدت لاغری و از ترس عدم جواب مناسب، جرأت رفتن به خواستگاری نداشتند.

* زنانی که به‌خاطر کاهش وزن (خنده‌دار اما آزاردهنده) در معرض تهدید به طلاق قرار داشتند.

* مادرانی که با شنیدن جملۀ «چرا دخترتان اینقدر لاغر است»، از عصبانیت در حد انفجار بودند و… .

مشکلات متعدد بوجود آمده برای فرد لاغر باعث می‌شود تا او بدنبال راهی جهت افزایش وزن حداقلی برای خود باشد.

سؤال ۲ ـ ۳ : چگونه می‌توان بر لاغری غلبه کرد؟

همانطورکه در پاسخ به سؤال اول عنوان شد، گاهی در بررسی بیمار شکایت‌کننده از لاغری به یک علت خاص برخورد می‌کنیم. بدیهی است که در چنین حالاتی، درمان لاغری عبارت است از: درمان بیماری زمینه‌ای + جبران کالری از دست رفته.

فرض کنید در بیماری که از لاغری شاکی است متوجه پرکاری تیروئید می‌شویم، درمان لاغری در این بیمار، کنترل پرکاری تیروئید است + توصیه به مصرف غذاهای مناسب برای جبران مواد و انرژی از دست رفته طی دوران بیماری. پس، درمان لاغری، وقتی علتی برای آن مشخص شود، کار خیلی سختی نیست. مشکل هنگامی پدید می‌آید که فردی از لاغری شاکی است اما در بررسی‌های کامل به عمل آمده، متوجه بیماری خاصی در او نمی‌شویم.

برای درمان و افزایش وزن در چنین بیمارانی باید مجدداً به دنبال مثالی رفت که در پاسخ به پرسش ۱-۳۱، زده شد.

همان مثالِ اتاق و ساکنین آن، لطفاً به آن پرسش برگردید و یک‌بار دیگر مثال را مطالعه کنید.

برای پر شدن اتاق یا در واقع برای افزایش وزن و درمان لاغری چاره‌ای نداریم جز آنکه، اجازه دهیم در هر ساعت ۳ نفر به اتاق وارد شده و ۲ نفر خارج شوند.

رساندن کالری مناسب همراه با دریافت مواد ضروری مثل انواع املاح و ویتامین‌ها البته به وسیله تنوع غذایی یعنی استفاده مرتب از لبنیات، گوشت، نان، برنج، سبزیجات، میوه‌جات و… بهترین اقدام برای درمان لاغری می‌باشد.

برای چاق شدن، راهی غیر از خوردن نداریم

رساندن کالری کافی اگر همراه با فعالیت ورزشی مناسب نباشد منجر به تجمع چربی شده اما دریافت غذا و کالری مناسب در کنار فعالیت ورزشی مناسب، زمینه را برای افزایش تودۀ عضلانی فراهم می‌کند. نتیجه‌ای که علاوه بر افزایش وزن، می‌تواند منجر به زیبایی اندام شود، برای رسیدن از لاغری به وزن ایده‌آل، بهترین کار عمل کردن به توصیه‌های متعددی است که پزشکان علم تغذیه برای بیماران خود تجویز می‌کنند.

اجازه دهید تعدادی از این توصیه‌ها را برای حسن‌ختام این کتاب بیاورم.

* اگر فرصت آن را دارید، به جای ۳ بار در روز ۴ تا ۵ بار، غذا بخورید.

* غذایی که مملو از پروتئین، چربی و کربوهیدرات باشد، معمولاً غذای توصیه شده است. شیر، گوشت، تخم‌مرغ، آجیل فراوان، سیب‌زمینی سرخ شده از غذاهای مناسب هستند که باید غذاهایی مثل انواع دسر، مربا، ژله، ذرت آب‌پز شده را به دنبال آن‌ها مصرف کرد.

* تا می‌توانید برای بهبود وضعیت روحی خود بکوشید. خلق خوب و مناسب، اجابت مزاج مرتب، مصرف فراوان مایعات، ورزش مناسب و مصرف متناوب میوه، باعث افزایش اشتها و افزایش وزن می‌شود.

* از مصرف الکل، نوشابه‌های گازدار، چای و قهوه پرهیز کنید، مصرف این مواد باعث کاهش اشتها و کاهش وزن می‌شود.

اگر علاوه بر لاغری از نفخ زیاد همراه با دفع گاز شاکی هستید  برای هضم مناسب غذا آن را به خوبی بجوید و از ترکیب خانگی زیر، یک قاشق نیم ساعت پس از هر وعدۀ غذایی استفاده کنید. برای ساختن ترکیب ذکر شده، به ترتیب زیر عمل کنید.

۵ تا ۶ تکه کوچک از چوب دارچین را پودر کرده، در یک لیوان آب بجوشانید و سپس اندکی از فلفل نرم شده به آن اضافه کنید، برای از بین بردنِ، طعم تندِ آن می‌توانید از اضافه کردن مقداری عسل استفاده کنید.

* غذاهای چرب مثل کره و روغن را در ابتدای غذا نخورید زیرا باعث از بین رفتن اشتها می‌شوند.

* سالاد را پیش از غذا استفاده نکنید. اگر چه بعضی آن را اشتهاآور می‌دانند اما در بسیاری از افراد با پر کردن معده (بدون آنکه ارزش غذایی مناسب داشته باشند) جلوی اشتها و مصرف غذای پرکالری گرفته می‌شود.

* برای افزایش وزن، وقتی دلیلی برای آن وجود ندارد، واقع‌بین باشید به نیم تا یک کیلوگرم اضافه شدن در ماه رضایت بدهید. ۱ کیلوگرم اضافه شدن در هر ماه، اضافه‌وزنی معادل ۱۲ کیلوگرم را در انتهای سال برای شما همراه دارد. هر روز خود را نکشید و هر روز برای خود استرس درست نکنید. یکی از دلایل اصلی عدم افزایش وزن در افراد لاغر و یا کاهش وزن در افراد چاق، ناامید شدن آن‌ها است. فرد لاغر شروع به پرخوری می‌کند و پس از یک هفته وقتی خود را وزن کرده، افزایش وزنی در حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ گرم پیدا می‌کند ناامید شده و با تکرار این جمله در ذهن خود که پرخوری هم فایده ندارد، دست از مبارزه برای افزایش وزن برمی‌دارد. جمله‌ای که در چنین مواقعی باید به زبان آورد این است که: قطره قطره جمع گردد، وانگهی دریا شود. باید به پرخوری عادت کنید یا به زبان دیگر، پرخوری را برای خود به صورت عادت درآورید. اضافه کردن یک قطعه نان به صبحانه، نوشیدن آب میوه به جای نوشابه‌های گازدار در انتهای وعدۀ غذایی، اضافه کردن چند قاشق برنج، ماکارونی یا چند قطعه سیب‌زمینی به وعده‌های غذایی، قطراتی هستند که دریا درست می‌کنند.

اگر چه ورزش کردن، باعث سوزاندن کالری می‌شود، اما گنجاندن یک ورزش مناسب در فعالیت‌های روزانه، باعث قوی شدن استخوان‌های شما و پرحجم شدنِ عضلات می‌شود. برای خوردن منتظر وقت خاصی نباشید، وقتی شام خورده و در برابر تلویزیون نشسته‌اید، درحالی‌که یک روزنامه یا کتاب را مطالعه می‌کنید، از خوراکی‌های حاوی کالری زیاد مثل چیپس، مغز بادام، مغز گردو، فندق و… استفاده کنید.

فعالیت ورزشی مثل پیاده‌روی همراه با فعالیت‌هایی که قدرت عضلانی را زیاد می‌کند مثل کار کردن با وزنه، شنا رفتن و… برای ۳۰ دقیقه در روز که ۵ بار در هفته تکرار شود، کمک فراوانی به بهبود وضعیت جسمی شما می‌کند.

فعالیت ورزشی از یک طرف باعث افزایش اشتها شده و کسالت شما را از بین می‌برد، از طرف دیگر باعث می‌شود تا غذای خورده شده صرف ساخته شدن عضلات و زیبایی اندام شود.

* اگر تصمیم به غذا خوردن گرفتید اما اشتهایی در خود احساس نمی‌کردید، لزومی به خوردن غذای پرحجم نیست. این نکته را بدانید که هر ۱۰۰ گرم مغز بادام، مغز گردو، فندق… حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ کیلوکالری انرژی در بدن تولید می‌کند.

* طالبی یکی از مؤثرترین مواد غذایی برای درمان لاغری به شمار می‌رود. اگر طالبی به خوبی تهیه و آماده شود، باعث افزایش وزن سریع در فرد لاغر خواهد شد. در این روش طالبی باید ۳ بار در روز مصرف شود برای شروع مصرف، تنها ۳ کیلوگرم از طالبی در روز برای ۳ روز استفاده می‌شود.

سپس در هر روز یک کیلوگرم به آن اضافه کرده تا جایی که برای از بین بردن گرسنگی کافی باشد. باید به خاطر داشت که لازم است، از میوه تازه و شیرین برای این کار استفاده شود. استفاده برای مدت ۴۰ روز از این نوع ماده غذایی، شما را متوجه اعجاز آن در افزایش وزن خواهد کرد.

* شیر انبه یکی دیگر از غذاهای ایده‌آل برای افزایش وزن به شمار می‌رود. این رژیم غذایی باید ۳ بار در روز، یعنی صبح، عصر و آخر شب مورد استفاده قرار گیرد، ۲ انبه با اندازۀ متوسط ابتدا خورده شده و سپس یک لیوان شیر، به دنبال آن مصرف می‌شود. انبه سرشار از قند است اما پروتئین کمی دارد. از طرف دیگر، شیر مملو از پروتئین ولی فاقد قند کافی می‌باشد. این دو مادۀ غذایی، کمبودهای یکدیگر را جبران می‌کنند. مصرف یک ماهۀ این رژیم غذایی باعث بوجود آمدن احساس سلامتی و افزایش وزن می‌شود.

انبه، غذایی مملو از قند و مناسب برای افزایش وزن است.

* مطالعات نشان داده‌اند که مصرف فراوان شیر، یکی دیگر از راه‌های مناسب برای افزایش وزن است. در شروع این رژیم غذایی، فرد باید برای مدت ۳ روز و فقط با استفاده از آب ولرم و آب لیمو ترش تغذیه کرده تا دستگاه گوارش خود را پاک کند. به دنبال آن باید هر ۲ ساعت، ۱ لیوان شیر مصرف کند که این کار باید از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب ادامه یابد. روز دوم هر یک ساعت و نیم و روز سوم هر ۱ ساعت این کار را انجام دهد.

* پس از این ۳ روز، فرد باید، طوری خود را عادت دهد که بتواند هر نیم ساعت ۱ لیوان شیر بخورد. اگر کسی بتواند، این رژیم غذایی را رعایت کند، به طرز قابل توجهی دچار افزایش وزن خواهد شد. این رژیم غذایی یکی از بهترین اقدامات ممکن برای افزایش وزن سریع است. بخصوص وقتی که فرد قرار است برای رفتن به خواستگاری آماده شود و رقیب سرسختی را شانه به شانه خود احساس می‌کند.

* انجیر یکی از میوه‌هایی است که به خاطر داشتن قند بیش از حد، غذایی مناسب برای افزایش وزن به حساب می‌آید. تعداد ۳ انجیر خشک که در آب خیسانده شده است باید دو بار در روز مصرف گردد.

انجیر به خاطر داشتن قند فراوان، از غذاهای مناسب
برای افزایش وزن است.

* کشمش یک غذای مناسب برای کسانی است که در حسرت افزایش وزن بسر می‌برند. ۳۰ گرم در روز از این غذا، رژیمی مناسب برای کمک به افزایش وزن است.

* استرس داشتن و در حالت انقباضی بسر بردن عضلات، بخصوص در افراد عصبی و لاغر، یکی از راههای سوختن و مصرف شدن بیهودۀ انرژی است. استفاده از مواد غذایی (املاح، فلزات، ویتامین‌ها) که باعث شل شدن عضلات می‌شوند یکی از راه‌های جلوگیری از مصرف بیهوده انرژی می‌باشد.

* اگر چه همۀ ویتامین‌ها و مواد معدنی برای آرامش اعصاب و عضلات ضروری هستند اما مهمترین آن‌ها عبارتند از ویتامین D، ۶B، کلسیم و منیزیم. بهترین منابع برای ویتامین D، شیر، روغن کبد ماهی و قرار گرفتن در معرض نور آفتاب می‌باشد. کلسیم توسط مصرف شیر و ماست تأمین می‌شود. منیزیم در سبزیجات حاوی برگ‌های سبز مثل اسفناج، جعفری، شلغم، تربچه و چغندر به وفور یافت می‌شود. این سبزیجات به‌صورت سالاد و پس از هر وعدۀ غذایی قابل مصرف هستند.

* برای آنکه در هر هفته، وزنی معادل نیم کیلوگرم به وزنتان اضافه شود، لازم است که روزانه، حدود ۵۰۰ کیلوکالری بیشتر از میزان موردنیازتان مصرف کنید.

برای آگاهی بیشتر در مورد ارزش غذایی مواد برحسب کیلوکالری، لازم است سری به جدول ۲-۱ بزنید تا متوجه شوید که برای رساندن این میزان از کالری اضافی در روز به بدن، چه خوراکی‌هایی و با چه میزان می‌توانید استفاده کنید.

نوع ماده غذایی انرژی حاصل از مصرف ۱۰۰ گرم بر حسب کیلوکالری نوع ماده غذایی انرژی حاصل از مصرف ۱۰۰ گرم بر حسب کیلوکالری نوع ماده غذایی انرژی حاصل از مصرف ۱۰۰ گرم بر حسب کیلوکالری
۱ عدد موز ۱۰۰ روغن نباتی ۹۰۰ مغز گردو ۷۰۰
۱ شیشه نوشابه معمولی ۱۰۰ روغن حیوانی ۸۹۰ مغز بادام ۶۶۰
خرما ۱۰۰ کره ۷۳۰ آجیل درهم ۶۵۰
سیب‌زمینی ۸۰ یک عدد پیتزا ۷۰۰ بادام هندی ۶۱۰
سیب ۶۵ پنیر ۴۰۰ بادام زمینی ۶۰۰
پرتقال ۵۰ فندق ۶۰۰    
هویج ۴۵ برنج پخته شده یک کفگیر ۲۵۰ شکلات ۵۷۰
توت‌فرنگی ۴۰ نان ۳۰۰ پسته ۳۴۰
اسفناج ۲۵ گوشت گاو ۲۹۰ تخمه آفتابگردان ۳۰۰
گوجه‌فرنگی ۲۵ یک سیخ کباب کوبیده ۲۷۰ برگه زردآلو ۲۷۰

جدول ۱-۲ : ارزش غذایی خوراکی‌ها بر حسب کیلوکالری
به ازای هر ۱۰۰ گرم

* آنچه به عنوان توصیه‌های، تغذیه‌ای در این کتاب عنوان شد، کلیاتی را دربرمی‌گیرند که هر فرد لازم است برای افزایش یا کاهش وزن از آن‌ها باخبر باشد. هدف از نوشتن چنین کتابی این نیست که یک فرد تنها بر اساس اطلاعات موجود در آن، برای کاهش یا افزایش وزن، به تنهایی اقدام کرده یا برنامه‌ریزی کند.

هدف من این بود که بیماران به اهمیت افزایش وزن یا کاهش وزن پی برده، برای مداوای آن تصمیم‌گیری کنند.

امروزه، خوشبختانه به خاطر پیشرفت تکنولوژی و علم، در هر ساعت از شبانه‌روز می‌توان از آخرین اطلاعات و اکتشافات علمی در مورد جهان هستی و از جمله علم پزشکی آگاهی یافت.

فرد آشنا به زبان انگلیسی که آگاهی اندکی در مورد کامپیوتر و اینترنت داشته باشد، به راحتی می‌تواند با نوشتن لغتی به نام Obesity (چاقی) بر صفحه کلید و فشردن یک دکمه، امکان مطالعه و مشاهدۀ چندین هزار تا چندین میلیون مقاله و عکس را پیدا کند.

سایت‌های متعددی نیز در زبان فارسی برای مطالعۀ مطالب مربوط به چاقی یا لاغری وجود دارند.

از طرف دیگر، پزشکان متخصص تغذیه با استفاده از تجربیات بالینی، قادر به برنامه‌ریزی و درمان افراد می‌باشند.

امیدوارم با نوشتن این کتاب و رساندن اطلاعات مختصر در مورد علل، عوارض و راه‌های درمان اختلالات وزن (چاقی- لاغری)، گوشه‌ای از دین خود را به مردم میهن عزیزم ادا کرده باشم.

از خداوند بزرگ، سلامتی و تندرستی همه مردم این سرزمین پاک و اهورایی را خواستارم.

  1. BMI = Body mass index
  2. IIH = Idiopathic Intracranial Hypertension افزایش بدون علت فشار داخل جمجمه
  3. Prader – willi syndrome
  4. Leptin
  5. Very Low – Calorie Diets

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پنج × یک =