ولنتاین
آبان ۱۸, ۱۳۹۹
ایدز
آبان ۱۸, ۱۳۹۹

سوء‌هاضمه و درد سر دل

سوء‌هاضمه و درد سر دل

به‌ زبان‌ ساده‌

 

 

هر سؤالی‌ که‌ راجع‌ به‌ علل‌، علائم‌ و نشانه‌ها، تشخیص‌ و درمان‌

بیماری‌ فشار خون‌

در ذهن‌ شما وجود دارد پاسخش‌ را در این‌ کتاب‌ خواهید یافت‌

 

 

تألیف‌:

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

(متخصص داخلی نمونه در سال ۱۳۸۵)

 

 

 

 

دفتر تهران‌: تلفاکس‌ ۷۷۶۵۰۱۵۹ – همراه‌ ۰۹۱۲۲۵۴۵۶۰۰

Web: Kerdegari.com    Email: Info@Kerdegari.com

 

سوء‌هاضمه و درد سر دل

به‌ زبان‌ ساده‌

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

چاپ‌ اول‌: ۱۳۸۵

تیراژ: ۵۰۰۰ نسخه‌

صفحه‌آرایی‌: راحله‌ محمودآبادی‌

مدیر تولید: غلامرضا کردگاری‌

لیتوگرافی: فرایند گویا

چاپ‌: رفاه ¨ صحافی: معین

شابک‌ ۱۰ رقمی : ۳-۰۶-۲۷۳۶-۹۶۴

شابک‌ ۱۳ رقمی : ۵-۰۶-۲۷۳۶-۹۶۴-۹۷۸


 

این کتاب

تقدیم می‌گردد به

پدرخانم گرامیم

آقای دکتر ضرغام معزّز لسکو

انسان والایی

که وجودش مایه مباهات من است.

 

 

فهرست‌

 

…………………… مقدمه‌…………………………………………………………………………… ۹

فصل‌ ۱ :  سوءهاضمه

سؤال‌ ۱ ـ ۱ : سوءهاضمه‌ چیست‌؟…………………………………………………….. ۱۱

سؤال‌ ۱ ـ ۲ : علل‌ سوءهاضمه‌ کدامند؟……………………………………………… ۱۲

سؤال‌ ۱ ـ ۳ : چگونه علت سوءهاضمه‌ تشخیص‌ داده می‌شود؟……………. ۱۴

سؤال‌ ۱ ـ ۴ : درمان‌ سوءهاضمه‌ چیست‌؟…………………………………………… ۱۵

فصل‌ ۲ :  گاستریت (ورم معده)

سؤال‌ ۲ ـ ۱ : معده‌ و دوازدهه چگونه‌ آسیب‌ می‌بینند؟………………………… ۱۷

سؤال‌ ۲ ـ ۲ : گاستریت‌ (ورم‌ معده‌) چیست‌؟……………………………………… ۱۹

سؤال‌ ۲ ـ ۳ : گاستریت‌ (ورم‌ معده)‌ چه‌ علائمی‌ دارد؟……………………….. ۱۹

سؤال‌ ۲ ـ ۴ : علل‌ گاستریت‌ کدامند؟…………………………………………………. ۲۰

سؤال‌ ۲ ـ ۵ : منظور از گاستریت‌ حاد چیست‌؟…………………………………… ۲۰

سؤال‌ ۲ ـ ۶ : گاستریت‌ حاد چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟………………… ۲۱

سؤال‌ ۲ ـ ۷ : علت‌ گاستریت‌ حاد چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟……….. ۲۲

سؤال‌ ۲ ـ ۸ : گاستریت‌ حاد چگونه‌ درمان‌ می‌شود؟…………………………… ۲۳

فصل‌ ۳ :  زخم خوش‌خیم معده

سؤال‌ ۳ ـ ۱ : زخم‌معده‌ چه‌ علائمی دارد؟………………………………………….. ۲۵

سؤال‌ ۳ ـ ۲ : زخم‌ معده‌ چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟……………………… ۲۶

سؤال‌ ۳ ـ ۳ : نحوه‌ برخورد پزشک‌ با زخم‌ معده‌ چگونه است؟…………… ۲۷

سؤال‌ ۳ ـ ۴ : علائم ایجادکننده زخم خوش‌خیم معده کدامند؟……………. ۲۹

سؤال‌ ۳ ـ ۵ : زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ در چه‌ بیمارانی‌ بیشتر دیده‌ می‌شود؟ ۲۹

سؤال‌ ۳ ـ ۶ : زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ چگونه‌ درمان‌ می‌شود؟………………… ۳۰

سؤال‌ ۳ ـ ۷ : داروهای‌ خانواده‌ رانی‌تیدین‌ چگونه‌ عمل‌ می‌کنند؟………… ۳۱

سؤال‌ ۳ ـ ۸ : داروهای‌ خانواده‌ امپرازول‌ چگونه‌ عمل‌ می‌کنند؟…………… ۳۳

سؤال‌ ۳ ـ ۹ : امپرازول‌ را باید چه‌ موقع‌ و برای‌ چه‌ مدت‌ استفاده کرد؟.. ۳۴

سؤال‌ ۳ ـ ۱۰ : آیا در درمان‌ زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ به آنتی‌بیوتیک نیاز داریم؟            ۳۵

سؤال‌ ۳ ـ ۱۱ : آیا می‌شود به همه بیماران مبتلا به زخم خوش‌خیم معده آنتی‌بیوتیک داد؟         ۳۶

سؤال‌ ۳ ـ ۱۲ : شربت‌های‌ آنتی‌اسید (خنثی‌کننده‌ اسید) چه‌ نقشی‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ دارند؟    ۳۶

سؤال‌ ۳ ـ ۱۳ : سوکرالفات‌ چه‌ نقشی‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ دارد؟………… ۳۷

سؤال‌ ۳ ـ ۱۴ : نقش‌ بیسموت‌ در درمان‌ زخم‌ خو‌ش‌خیم معده‌ چیست‌؟.. ۳۷

سؤال‌ ۳ ـ ۱۵ : آیا در درمان زخم معده به همه داروهای ذکر شده در سؤالات قبلی نیازمندیم؟  ۳۸

فصل‌ ۴ :  زخم دوازدهه (اثنی‌عشر)

سؤال‌ ۴ ـ ۱ : دوازدهه‌ در کجا قرار دارد؟………………………………………….. ۴۱

سؤال‌ ۴ ـ ۲ : نقش‌ دوازدهه‌ در کمک‌ به‌ هضم‌ غذا چیست‌؟……………….. ۴۲

سؤال‌ ۴ ـ ۳ : چرا دوازدهه‌ دچار زخم‌های‌ ناشی‌ از افزایش اسید‌ می‌شود؟ ۴۳

سؤال‌ ۴ ـ ۴ : زخم‌ دوازدهه‌ چه‌ علائمی‌ دارد؟……………………………………. ۴۳

سؤال‌ ۴ ـ ۵ : زخم‌ دوازدهه‌ چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟………………… ۴۴

سؤال‌ ۴ ـ ۶ : آیا برای تشخیص زخم دوازدهه لازم است از آندوسکوپی یا رادیوگرافی استفاده کنیم؟     ۴۵

سؤال‌ ۴ ـ ۷ : در درمان‌ زخم‌ دوازدهه‌ از چه‌ داروهایی‌ استفاده‌ می‌شود و دوره‌ درمان‌ چقدر است‌؟         ۴۵

سؤال‌ ۴ ـ ۸ : درمان‌ نگهدارنده‌ در زخم‌ دوازدهه‌ چیست‌ و برای‌ چه‌ بیمارانی‌ به‌ کار می‌رود؟    ۴۶

سؤال‌ ۴ ـ ۹ : منظور از زخم‌ دوازدهه مقاوم‌ چیست‌؟………………………….. ۴۷

سؤال‌ ۴ ـ ۱۰ : در برخورد با زخم‌ مقاوم‌ باید چه‌ اقداماتی‌ انجام‌ داد‌؟…. ۴۸

سؤال‌ ۴ ـ ۱۱ : بیماری‌ زولینجر ـ الیسون‌ چیست‌؟………………………………. ۴۸

سؤال‌ ۴ ـ ۱۲ : منظور از دخالت‌ جراحی‌ برای‌ درمان‌ زخم‌های‌ معده‌ و دوازدهه‌ چیست‌؟          ۵۰

سؤال‌ ۴ ـ ۱۳ : برای درمان جراحی زخم دوازدهه مقاوم به درمان از چه نوع جراحی‌هایی استفاده می‌شود؟           ۵۰

سؤال‌ ۴ ـ ۱۴ : درمان‌ جراحی‌ چه‌ عوارضی‌‌ دارد؟………………………………. ۵۱

سؤال‌ ۴ ـ ۱۵ : چه غذاها یا میوه‌هایی برای زخم‌ معده‌ مضر و کدامیک مفید هستند؟   ۵۲

فصل‌ ۵ :  باکتری هلیکوباکتر و نقش آن در ایجاد زخم‌های معده و دوازدهه

سؤال‌ ۵ ـ ۱ : رابطه‌ باکتری‌ هلیکوباکتر‌ و زخم‌های‌ معده‌ ـ دوازدهه‌ دارای‌ چه‌ تاریخچه‌ای‌ است‌؟           ۵۵

سؤال‌ ۵ ـ ۲ : کدام بیماری‌ها توسط این باکتری بوجود می‌آیند؟…………. ۵۶

سؤال‌ ۵ ـ ۳ : چه کسانی بیشتر به این باکتری آلوده می‌شوند؟…………….. ۵۶

سؤال‌ ۵ ـ ۴ : راه‌های‌ انتقال‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری کدامند؟…………… ۵۷

سؤال‌ ۵ ـ ۵ : باکتری هلیکوباکتر چگونه باعث زخم‌ معده می‌شود؟…….. ۵۷

سؤال‌ ۵ ـ ۶ : باکتری هلیکوباکتر چگونه باعث زخم‌ دوازدهه‌ می‌شود؟… ۵۸

سؤال‌ ۵ ـ ۷ : دوره نهفته یا کمون در این باکتری چقدر است؟……………. ۵۹

سؤال‌ ۵ ـ ۸ : چند درصد افرادی‌ که‌ ‌باکتری‌ هلیکوباکتر در معده آن‌ها زندگی می‌کند، علامتدار می‌شوند؟            ۵۹

سؤال‌ ۵ ـ ۹ : آیا لازم است همه اعضای خانواده آزمایش بدهند؟……….. ۶۰

سؤال‌ ۵ ـ ۱۰ : باکتری‌ هلیکوباکتر چگونه تشخیص داده می‌شود؟……….. ۶۰

سؤال‌ ۵ ـ ۱۱ : باکتری‌ هلیکوباکتر‌ چگونه‌ ریشه‌کن‌ می‌شود؟………………. ۶۲

سؤال‌ ۵ ـ ۱۲ : آیا لازم‌ است‌ از ریشه‌کن‌ شدن‌ باکتری‌ مطمئن‌ شویم‌؟…. ۶۳

 

 

 

 

 

مقدمه‌

 

درد سر دل‌ به‌ همراه‌ مشکلاتی همچون :

۱) بعد از غذا حالت‌ تهوع‌ پیدا می‌کنم‌.

۲) بعد از غذا احساس‌ ورم‌ و سنگینی‌ سر دل‌ دارم‌.

۳) خیلی‌ زود سیر می‌شوم‌،

از جمله‌ علائمی‌ هستند که‌ بسیاری‌ از مردم‌ آن‌ را تجربه‌ کرده‌ همچنین شکایات‌ اصلی‌ در بیمارانی‌ به شمار می‌روند که‌ به‌ خاطر مشکلات‌ گوارشی‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کنند.

درد سر دل‌ به‌ همراه‌ علائم دیگری‌ که‌ عنوان‌ شد، علل‌ متعددی‌ دارند، اما دو علت‌ اصلی‌ آن‌ها گاستریت‌ (التهاب‌ معده) همچنین‌ بیماری‌های‌ ناشی‌ از تأثیر اسیدوپپسین ترشح شده از معده بر دستگاه‌ گوارش‌ فوقانی‌ می‌باشند.

در کتابی‌ که پیش روی شما قرار دارد سعی کرده‌ام تا این‌ دو بیماری‌ را به‌ ساده‌ترین‌ شکل‌ ممکن‌ توضیح‌ دهم‌، امیدوارم‌ با مطالعه‌ این‌ کتاب‌ آگاهی‌ عمومی ‌بیماران‌ و اعضاء خانواده‌ آن‌ها نسبت‌ به‌ دو بیماری‌ شایع‌ گوارش‌ افزایش‌ یابد. برای‌ تکمیل‌ مطالعات‌ راجع‌ به‌ بیماری‌های‌ شایع‌ دستگاه گوارش‌، توجه‌ خوانندگان‌ عزیز را به‌ مطالعه‌ چند کتاب‌ دیگر اینجانب‌ در مورد اختلالات شایع گوارشی یعنی‌:

۱ ـ سوزش‌ سر دل‌ یا بیماری‌ برگشت‌ معده‌ به‌ مری‌

۲ ـ سرطان‌های‌ شایع‌ دستگاه‌ گوارش‌

۳ ـ کولیت‌ عصبی‌ ـ کولیت‌ زخمی‌

۴ ـ یبوست‌ ـ اسهال‌

جلب‌ می‌کنم‌.

در آماده‌سازی‌ و انتشار این‌ کتاب‌ از کمک‌های‌ بی‌دریغ‌ جناب‌ آقای‌ مهندس‌ غلامرضا کردگاری‌ مدیرعامل‌ محترم‌ انتشارات‌ کردگاری‌، همچنین‌ همسر مهربانشان‌ سرکار خانم‌ راحله‌ محمودآبادی‌ برادرزاده‌ عزیزم‌ یاری‌ گرفته‌ام‌، آرزوی‌ موفقیتشان‌ را دارم‌.

در پایان‌ از خوانندگان‌ محترم‌ این‌ کتاب‌ خواهشمندم‌ نظریات‌ و سؤالات‌ خود را با آدرس‌ اینجانب‌ در میان‌ بگذارند تا بتوانم‌ در چاپ‌های‌ بعدی‌ از آن‌ها استفاده‌ کنم‌. آرزوی‌ من‌ بهبود سطح‌ اطلاعات‌ عمومی‌ بیماران‌ و شناخت‌ بهتر آن‌ها از بیماریشان‌ است‌ تا بتوانند با سلاح بزرگ دانایی به نبرد با بیماری خود رفته و زندگی سالمتری داشته باشند.

دکتر احمد محمودآبادی‌

 

 

آدرس‌ مطب‌ : مشهد ـ خیابان‌ احمدآباد ـ بین‌ عارف‌ و پرستار ـ طبقه‌ فوقانی‌ داروخانه‌ شبانه‌روزی‌ احمدآباد ـ طبقه‌ سوم‌ ـ دکتر محمودآبادی ـ تلفن‌ ۸۴۰۵۰۵۵

 

 

 

 

فصل‌ اول‌

سوءهاضمه‌

سؤال‌ ۱ ـ ۱ : سوءهاضمه‌ چیست‌؟

سوءهاضمه‌ که‌ معنی‌ لغوی‌ آن‌ هضم‌ نامناسب‌ غذا است‌، به‌ مجموعه‌ علائمی‌ گفته‌ می‌شود که‌ بیمار در دستگاه‌ گوارش‌ فوقانی‌خود، از آن‌ها رنج‌ می‌برد. شکایاتی‌ را که‌ به‌ عنوان‌ سوءهاضمه‌ می‌شناسیم‌ بسیار زیاد هستند در اینجا به‌ بعضی‌ از آن‌ها، اشاره ‌می‌کنیم‌.

۱ ـ درد سر دل‌

۲ـ سوزش‌ سر دل‌

۳ـ ترش‌ کردن‌

۴ ـ بی‌اشتهائی

۵ ـ سیری‌ زودرس‌

۶ ـ آروغ‌ و بادگلوی بیش از حد

۷ ـ احساس‌ ماندن‌ غذا در سر دل‌

۸ ـ تهوع‌ و استفراغ‌ پس‌ از غذا خوردن‌

۹ ـ سنگینی‌ و ورم‌ سر دل‌ پس‌ از غذا خوردن‌

۱۰ ـ …

ممکن‌ است‌ همه‌ این‌ علائم‌ در یک‌ فرد پیدا نشود، اما بیمارانی‌ که‌ به‌ خاطر مشکلات‌ گوارشی‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کنند بسیاری ‌از این‌ علائم‌ را در صورت‌ پرسش‌ و جستجوی‌ بیشتر عنوان‌ خواهند کرد.

شکل ۱ـ۱ بیماری را نشان می‌دهد که از سوءهاضمه و درد سر دل شاکی است.

شکل ۱ـ۱ : بیماری با سوءهاضمه و درد سر دل

سؤال‌ ۱ ـ ۲ : علل‌ سوءهاضمه‌ کدامند؟

در قسمت‌ فوقانی‌ شکم‌ و بالاتر از ناف‌ احشائی‌ هستند که‌ هرگونه‌ اختلال‌ در آن‌ها منجر به‌ یکسری‌ تظاهرات‌ بالینی‌ می‌شود. مجموعه‌ این‌ علائم‌ را سوءهاضمه‌ می‌نامند. جدول‌ ۱ـ۱ به‌ تعدادی از علل ایجادکننده سوءهاضمه اشاره می‌کند.

۱ ـ علل عصبی

(روحی)  «

علل‌ عصبی‌ یا علل‌ روحی‌ که‌ در اصطلاح‌ پزشکی‌ به‌ آن‌ها علل‌ کارکردی‌ می‌گویند. نام‌ دیگر این‌ گروه‌ از علل ‌سوءهاضمه‌، سوءهاضمه‌ غیرزخمی‌ (N.U.D)  می‌باشد.
۲ ـ علل جسمی

(ارگانیک) «

۱ ـ بیماری‌های‌

مری‌ «

۱ ـ بیماری‌ رفلاکس‌ یا برگشت‌ محتویات‌ معده‌ به‌ مری‌

۲ ـ گرفتگی‌ و اسپاسم‌ مری‌

۲ ـ بیماری‌های‌

معده «

۱ـ گاستریت‌ یا

ورم‌ معده‌ به‌ «

علل‌ مختلف‌

۱ ـ مصرف‌ الکل‌

۲ ـ مصرف‌ بعضی‌ از مسکن‌ها

۳ ـ برگشت‌ صفرا از دوازدهه به‌ معده‌

‌۴ ـ عفونت‌ با میکروب‌ هلیکوباکتر ـ پیلوری‌

‌۵ ـ عفونت‌ با سایر میکروب‌ها

۶ ـ علل‌ متفرقه‌

۲ـ زخم‌‌معده« ۱ـ خوش‌خیم

۲ـ ‌بدخیم

۳ ـ بیماری‌های‌

دوازدهه «

۱- زخم‌ دوازدهه

۲- التهاب‌ دوازدهه

۴ ـ بیماری‌های‌

لوزالمعده‌ ‌«

۱ـ ورم‌ لوزالمعده‌« ۱ـ حاد

۲ـ‌ مزمن‌

۲ـ سرطان‌ لوزالمعده‌
۵ ـ بیماری‌های‌

کبد و «

کیسه‌ صفرا

۱ـ هپاتیت‌

۲ـ تورم سنگ‌های‌ کیسه‌ صفرا

جدول‌ ۱ـ۱ : علل‌ سوءهاضمه‌

سؤال‌ ۱ ـ ۳ : وقتی‌ یک‌ بیمار با شکایت‌ از علائمی‌ که‌ آن‌ها را سوءهاضمه‌ نامیدیم‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کند، پزشک‌ چگونه‌ علت‌ اصلی‌ را تشخیص‌ می‌دهد؟

علل‌ عصبی‌ یا کارکردی‌ حدود ۶۰ درصد موارد را شامل‌ می‌شوند. به‌ عبارت‌ دیگر از هر ۱۰ نفری‌ که‌ با شکایت‌ از سوءهاضمه‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کنند، ۶ نفر هیچ‌ بیماری‌ جسمی‌ واضحی‌ ندارند. بلکه‌ بیشتر از مشکلات‌ روحی‌ مثل‌ افسردگی‌ و اضطراب‌ رنج ‌می‌برند. علی‌رغم‌ توضیح‌ داده‌ شده‌، تشخیص‌ مشکلات‌ روحی‌ همیشه‌ آخرین‌ فکر است‌.

پزشک‌ بر اساس‌ سؤال‌هایی‌ که‌ از بیمار می‌پرسد و بر اساس‌ فاکتورهای‌ بیمار مثل‌ سن‌، جنس‌، همچنین‌ وضعیت‌ روحی‌ او که ‌طی‌ مصاحبه‌ به‌ آن‌ می‌رسد تشخیص‌ اولیه‌ بیمار را حدس‌ می‌زند و بر اساس‌ مجموعه‌ای‌ از اطلاعات‌ که‌ بدست‌ می‌آورد، تصمیم ‌می‌گیرد برای‌ بیمار دارو تجویز کند یا اینکه‌ او را به‌ انجام‌ اقدامات‌ تشخیصی‌ مثل‌ سونوگرافی‌، رادیوگرافی‌ و آندوسکوپی‌ تشویق‌ کند.

به‌ عنوان‌ مثال‌ وقتی‌ بیمار او خانم‌ جوانی‌ است‌ که‌ خُلق‌ پایینی‌ دارد و هیچ‌ علامتی‌ غیر از بی‌اشتهایی‌ و احساس‌ تهوع‌ پس‌ از غذاخوردن‌ ندارد به‌ فکر علل‌ عصبی‌ یا روحی‌ برای‌ مشکلات‌ بیمارش‌ می‌افتد، اما وقتی‌ بیمار او مرد ۷۰ ساله‌ای‌ است‌ که‌ از درد سر دل ‌به‌ علاوه‌ بی‌اشتهایی‌ و کاهش‌ وزن‌ رنج‌ می‌برد، می‌خواهد مطمئن‌ شود که‌ بیمارش‌ مشکل‌ جدی‌ مثل‌ زخم‌ بدخیم‌ معده‌ نداشته‌ باشد.

سؤال‌ ۱ ـ ۴ : درمان‌ سوءهاضمه‌ چیست‌؟

درمان‌ سوءهاضمه‌ به‌ علت‌ آن‌ بستگی‌ دارد و پزشک‌ پس‌ از ویزیت‌ بیمار همچنین انجام‌ اقدامات‌ تشخیصی‌ (در صورت‌ لزوم‌) سعی‌ در درمان‌ بیمار دارد. اگر علت‌ خاصی‌ برای‌ مشکلات‌ بیمار پیدا نکرد، سعی‌ می‌کند با استفاده‌ از داروهایی‌ که‌ علائم‌ بیمار را برطرف‌ می‌کنند او را درمان‌ کند. به‌ این‌ نوع از درمان،‌ علامت‌ درمانی‌ می‌گویند و درمان‌ رایج‌ برای‌ بسیاری‌ از مشکلات‌ بیمار است که‌ دلیلی‌ برای‌ آن‌ها وجود ندارد.

 

 

 

 

فصل‌ دوم‌

گاستریت (ورم معده) ‌

سؤال‌ ۲ ـ ۱ : معده‌ و دوازدهه چگونه‌ آسیب‌ می‌بینند؟

غذا پس‌ از بلع‌ و عبور از مری‌ وارد معده‌ می‌شود. معده‌ علاوه‌ بر این‌که‌ جایگاهی‌ اولیه‌ برای‌ ورود غذا است‌، با ترشح‌ اسید و ماده‌ای‌ به‌ اسم‌ پپسین‌ که‌ یک‌ آنزیم‌ است‌، در هضم‌ غذا همکاری‌ می‌کند. غذای‌ هضم‌ شده‌ در معده‌، از دریچه‌ای‌ به‌ نام‌ پیلور عبور کرده‌ و وارد ابتدای‌ روده‌ کوچک‌ می‌شود که‌ به‌ آن‌ دوازدهه‌ یا اثنی‌عشر گفته‌ می‌شود. ادامه‌ هضم‌ و آماده‌ شدن‌ غذا برای‌ جذب‌ در ابتدای ‌روده‌ کوچک‌ و به‌ کمک‌ مواد ترشح‌ شده‌ از کبد (که‌ آن‌ها را املاح‌ صفراوی‌ می‌نامیم‌) همچنین‌ ترشحات‌ لوزالمعده‌ تکمیل‌ می‌شود.

معده‌ و دوازدهه با کمک‌، مکانیزم‌های‌ دفاعی‌، از خود در برابر مواد آزاردهنده‌ مثل‌ اسید، پپسین‌، الکل‌، قرص‌های‌ مسکن ‌خانواده‌ بروفن‌، استرس‌های‌ شدید روحی‌ و جسمی‌ حمایت‌ می‌کنند. گاهی‌ مکانیزم‌های‌ دفاعی‌ کافی‌ نبوده‌، مخاط معده‌ و دوازدهه آسیب‌ می‌بینند، به‌ مجموعه‌ بیماری‌هایی‌ که‌ در اثر آسیب‌ مکانیزم‌های‌ دفاعی‌ در معده‌ و دوازدهه بوجود می‌آیند بیماری ‌زخم‌ پپتیک‌ گفته‌ می‌شود. در بیماری‌ زخم‌ پپتیک‌، علی‌رغم‌ اسم‌ آن‌ همواره‌ زخم‌ وجود ندارد، بلکه‌ آسیب‌ وارد شده‌ می‌تواند بدون ‌نشانه‌ خاص‌ و یا التهاب‌ و تورم‌ معده‌ باشد، در انتهای‌ این‌ طیف‌ از بیماری‌ها زخم‌ وجود دارد که‌ می‌تواند سطحی‌ (شکل ۱ـ۲) یا به‌‌صورت‌ یک‌ زخم‌ عمیق‌ و بزرگ‌ باشد. (شکل ۱ـ۳)

شکل ۱ـ۲

شکل ۱ـ۳

سؤال‌ ۲ ـ ۲ : گاستریت‌ (ورم‌ معده‌) چیست‌؟

بیماران‌ بسیاری‌ وجود دارند که‌ وقتی‌ بر روی‌ صندلی‌ ویزیت‌ می‌نشینند در جواب‌ سؤال‌ پزشک که‌ مشکل‌ شما چیست‌؟ می‌گویند:

« ورم‌ معده‌ دارم‌ »

وقتی‌ بیشتر از آن‌ها سؤال‌ می‌کنیم‌، متوجه‌ می‌شویم‌ که‌ منظور آن‌ها از ورم‌ معده،‌ تورم‌ و سنگینی‌ سر دل‌ پس‌ از غذا خوردن‌ است‌. پس‌ به‌‌عنوان‌ یک‌ برداشت‌ٍٍٍٍٍٍِِِ اشتباه‌، بیماران‌ ورم‌ و سنگینی‌ سر دل‌ را، از آنجایی‌ که‌ معده‌ در این‌ مکان قرار دارد، ورم‌ معده‌ می‌نامند.

از دیدگاه‌ یک‌ پزشک‌ ورم‌ معده‌ این‌ نیست‌. ورم‌ معده‌ یک‌ بیماری‌ است‌ که‌ در آن‌، طی‌ مکانیزم‌های‌ مختلف‌، سطح‌ مخاطی‌ معده ‌دچار التهاب‌ شده‌ و گاستریت‌ یا التهاب‌ معده‌ را بوجود آورده‌ است‌.

سؤال‌ ۲ ـ ۳ : بیمار مبتلا به‌ گاستریت‌ یا ورم‌ معده‌ چه‌ علائمی‌ دارد؟

بیماران‌ مبتلا به‌ گاستریت‌ با شکایات‌ مختلف‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کنند اما علائم‌ اصلی‌ عبارتند از:

۱ ـ درد سر دل‌ مخصوصاً پس‌ از خوردن‌ غذا

۲ ـ بی‌اشتهایی‌

۳ ـ تهوع‌، گاهی‌ استفراغ‌

۴ ـ سیری‌ زودرس‌

۵ ـ …

سؤال‌ ۲ ـ ۴ : علل‌ گاستریت‌ کدامند؟

گاستریت‌ را به‌ دو نوع‌ حاد و مزمن‌ تقسیم‌بندی‌ می‌کنند. جدول‌ ۲ـ۱ تقریباً نمای‌ کاملی‌ از علل‌ گاستریت‌ را نشان‌ می‌دهد.

 

۱ـ گاستریت‌

حاد  «

۱ ـ مصرف‌ الکل‌
۲ ـ عفونت با سایر میکروب‌ها
۳ ـ عفونت‌ با باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌
۴ ـ مصرف‌ قرص‌های‌ مسکن‌ مثل‌ بروفن‌، دیکلوفناک‌ سدیم‌ و…
۵ ـ استرس‌های‌

شدید مثل‌  «

۱ ـ بیماری‌ سخت‌ و بستری‌ در ICU

۲ ـ تصادفات‌ و ضربه‌ به‌ جمجمه‌

۲ـ گاستریت‌

مزمن  «‌

۱ ـ اختصاصی  ‌ « ۱ـ ناشی‌ از عفونت‌ با باکتری‌ هلیکوباکتر ـ پیلوری‌

۲ـ ناشی‌ از بیماری‌ خودایمنی‌

۲ـ غیراختصاصی‌‌« ۱ـ گاستریت‌

گرانولوماتوز«

‌۱ـ ناشی‌ از سل‌

۲ـ ناشی‌ از سارکوئیدوز

۳ـ ناشی‌ از بیماری‌‌‌کرون‌

۲ـ گاستریت‌ لنفوسیتیک‌
۳ـ گاستریت‌ ائوزینوفیلیک‌
۴ـ گاستریت‌ صفراوی‌
۵ ـ …

جدول‌ ۲ـ۱ : علل‌ گاستریت‌

سؤال‌ ۲ ـ ۵ : منظور از گاستریت‌ حاد چیست‌؟

گاستریت‌ حاد، یک‌ بیماری‌ است‌ که‌ طی‌ ساعت‌ها یا روزهای‌ اخیر و به‌ علت‌ آسیب‌ دیدنِ دفاع‌ مخاطی‌ معده‌، ناشی‌ از عوامل ‌مختلف‌ بوجود آمده‌ است‌. بیماران‌ با درد فوق‌العاده‌ شدید، درحالی‌که‌ از شدت‌ درد در سر دل‌ ناله‌ کرده‌ و به‌ جلو خم‌ شده‌اند، وارد مطب‌ پزشک‌ یا اورژانس‌ می‌شوند. وقتی‌ بر روی‌ تخت‌ دراز می‌کشند تا پزشک‌ آن‌ها را معاینه‌ کند، از شدت‌ درد، مانع‌ لمس‌ سر دل‌ توسط پزشک‌ می‌شوند، بیمار طی‌ چند ساعت‌ یا چند روز گذشته، کاملاً بی‌اشتها بوده‌ و چند بار تهوع‌ یا استفراغ‌ داشته‌ است‌. دردش‌ با خوردن‌ غذا بخصوص‌ مواد حاوی‌ اسید مثل‌ آب‌لیمو، سرکه‌ و… تشدید می‌شده‌ است‌. بیمار گاهی‌ از دفع‌ مدفوع‌ سیاه‌ و قیری‌رنگ‌ طی‌ ۱ تا ۲ روز گذشته‌ به علت خونریزی معده شاکی‌ می‌باشد. بیمارانی‌ که‌ به‌ علت‌ بیماری‌های‌ سخت‌ مثل‌ عفونت‌‌ شدید تنفسی‌ یا در اثر ضربه‌های‌ مغزی‌ در  ICUبستری‌ هستند، در صورت‌ وجود دستگاه‌ اختلال‌ هوشیاری‌ هیچکدام‌ از شکایات‌ ذکر شده‌ را ندارند و پرستاران‌ یا پزشکان‌ شاغل‌ در بخش‌ مراقبت‌های‌ ویژه‌ با استفاده از علائمی مثل‌ افت‌ فشار خون‌ یا کم‌ خونی‌ حاد و شدید، همچنین‌ دفع‌ مدفوع‌ سیاه‌رنگ‌، متوجه‌ این‌ بیمار می‌شوند.

سؤال‌ ۲ ـ ۶ : گاستریت‌ حاد چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟

وقتی‌ بیمار با علائم‌ ذکر شده‌ در پاسخ‌ به‌ سؤال‌ قبلی‌، مراجعه‌ می‌کند، علاوه‌ بر گاستریت‌ یا التهاب‌ معده‌ بر اساس‌ سن‌ و جنس‌ بیمار، پزشک‌ به‌ بیماری‌های‌ دیگری‌ مثل‌ زخم‌ معده‌، زخم‌ دوازدهه، ورم‌ حاد لوزالمعده‌، ورم‌ کیسه‌ صفرا و حتی‌ مشکلات‌ قلبی‌ از جمله‌ سکته‌ حاد قلبی‌ فکر می‌کند. با توجه‌ به‌ سؤالاتی‌ که‌ از بیمار پرسیده‌ می‌شود، یک‌ اقدام‌ تشخیصی‌، موردنظر قرار گرفته‌ و انجام‌ می‌شود. در صورت اطمینان‌ از عدم‌ وجود بیماری‌هایی‌ مثل‌ سکته‌ حاد قلبی‌، آندوسکوپی‌ دستگاه‌ گوارش‌ فوقانی‌ یک‌ اقدام‌ مطمئن‌ برای‌ تشخیص‌ علت‌ مشکلات‌ بیمار است‌. بیمار مورد آندوسکوپی‌ قرار گرفته‌ و تشخیص‌ قطعی‌ می‌شود. چه‌ بسا پس‌ از آندوسکوپی‌، تشخیص‌ بیمار از گاستریت‌ به‌ زخم‌ دوازدهه، زخم‌ معده‌ و یا… تغییر یابد.

سؤال‌ ۲ـ ۷ : علت‌ گاستریت‌ حاد چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟

یک‌بار دیگر علل‌ گاستریت‌ حاد را با هم‌ مرور کنیم‌، مصرف‌ الکل‌، مصرف‌ داروهای‌ مسکن‌ غیر کورتونی‌ مثل‌ بروفن‌ و…، عفونت‌ با میکروب‌ هلیکوباکتر و البته‌ استرس‌های‌ شدید، علل‌ اصلی‌ گاستریت‌ حاد هستند، تشخیص‌ علت‌ گاستریت‌ حاد در بیماران‌ بد حال‌ و بستری‌ در بخش‌ مراقبت‌های‌ ویژه‌ چندان‌ مشکل‌ نیست‌.

تکلیف‌ آن‌هایی‌ که‌ شرح‌ حال‌ مصرف‌ مقادیر زیاد الکل‌ را طی‌ روزهای‌ اخیر ذکر می‌کنند همچنین‌ آن‌هایی‌ که‌ به‌ خاطر دردهای‌ شدید مفصلی‌ یا سردردهای‌ شدید و مقاوم‌ مقادیر زیادی‌ مسکن‌ غیرکورتونی‌ مثل‌ بروفن‌ و… مصرف‌ کرده‌اند، نیز تا حدود زیادی ‌روشن‌ است‌. مشکل‌ وقتی‌ است‌ که‌ بیمار جزء دسته‌های‌ ذکر شده‌ نباشد.

در این‌ حالت‌ پزشک‌ باید تکلیف‌ بیمار را از نظر عفونت‌ با باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ روشن‌ کند. برای‌ بیماری‌ که‌ مورد آندوسکوپی‌ قرار گرفته‌ می‌توان‌ با استفاده‌ از پنس‌ نمونه‌برداری‌، عفونت‌ هلیکوباکترپیلوری‌ را رد یا اثبات‌ کرد. در این‌ حالت‌ دو راه ‌وجود دارد.

۱ـ نمونه‌ برداشته‌ شده‌ توسط پنس‌ از قسمت‌های‌ مختلف‌ معده‌ در شیشه‌ حاوی‌ اوره‌ اضافه‌ می‌شود و اگر باکتری‌ در نمونه‌ معده ‌موجود باشد، به‌ علت‌ داشتن‌ آنزیم‌ اوره‌آز، از اوره‌، آمونیاک‌ و بیکربنات‌ می‌سازد که‌ بیکربنات ‌  PHمحیط را تغییر داده‌ و این‌ تغییر رنگ‌ باعث‌ اثبات‌ عفونت‌ می‌شود.

۲ ـ نمونه‌ برداشته‌ شده‌، برای‌ بررسی‌ از نظر بافت‌شناسی‌ به‌ آزمایشگاه‌ فرستاده‌ شده‌ و در صورت‌ مثبت‌ بودن‌، باکتری‌ها در زیر میکروسکوپ‌ مشاهده‌ می‌شوند.

سایر راه‌های‌ غیرتهاجمی‌ و آسان‌ تشخیص‌ این‌ باکتری‌ عبارتند از:

۳ ـ تست‌ تنفسی‌ اوره‌آز (هلیکوباکتر به‌ علت‌ اهمیت‌ زیاد در فصل‌ جداگانه‌ای‌ توضیح‌ داده‌ خواهد شد.)

۴ ـ آزمایش‌ بر روی‌ سرم‌ بیمار

۵ ـ ارزیابی‌ مدفوع‌ بیمار از نظر آنتی‌ژن‌ باکتری‌.

سؤال‌ ۲ ـ ۸ : گاستریت‌ حاد چگونه‌ درمان‌ می‌شود؟

اقدامات‌ لازم‌ برای‌ درمان‌ گاستریت‌ حاد در دو گروه‌ طبقه‌بندی‌ می‌شوند.

۱ ـ از بین‌ بردن‌ و درمان‌ بیماری‌ زمینه‌ای‌

۲ ـ محافظت‌ از نقاط ملتهب‌ و جلوگیری‌ از آسیب‌ بیشتر

خلاصه‌ای از اقدامات درمانی لازم برای گاستریت حاد در جدول ۲ـ۲  نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

۱ـ درمان‌ بیماری‌

زمینه‌ای‌ «

۱ ـ قطع‌ مصرف‌ الکل‌
 ‌۲ ـ  داروهای‌

مسکن‌   «

خانواده‌ بروفن

۱ ـ اگر امکان‌ دارد قطع‌ کنیم‌

۲ ـ اگر امکان‌ قطع‌ نیست‌ از مقادیر کمتر استفاده‌ کنیم‌.

‌۳ ـ برای‌ جلوگیری‌ از اثرات‌ موضعی‌، بعد از غذا استفاده‌ کنیم‌.

۴ ـ از مسکن‌هایی‌ استفاده‌ کنیم‌ که‌ برای‌ معده‌ کمتر ضرر دارند مثل‌ سلکسیب‌

۵ ـ در کسانی‌ که‌ سابقه‌ زخم‌معده‌، دوازدهه یا گاستریت‌ دارند، حتماً همراه‌ با امپرازول‌ یا فاموتیدین‌ استفاده‌ کنیم‌.

۳ ـ از بین‌ بردن‌ میکروب‌ هلیکوباکترپیلوری‌ در صورت‌ مثبت‌ بودن‌ تست‌های‌ تشخیصی‌
۴ ـ کاهش‌ فشارهای‌ عصبی‌
۵ ـ قطع‌ مصرف‌ سیگار
۲ ـ محافظت‌ از

نقاط ملتهب‌ و

جلوگیری‌ از «

آسیب‌ بیشتر

۱ ـ کاهش‌ اسید معده‌

با داروها   ‌ «

۱ ـ خانواده‌ امپرازول‌

۲ ـ خانواده‌ رانی‌تیدین‌

۲ ـ خنثی‌ کردن‌ اسید معده با شربت‌های‌ ضد اسید
۳ ـ پوشاندن‌ مخاط معده‌ با

داروهای‌ محافظ مثل   ‌ «

۱ ـ سوکرالفات‌

۲ ـ شیرین‌بیان‌

جدول‌ ۲ـ۲ : اقدامات‌ درمانی‌ لازم‌ برای‌ گاستریت‌ حاد

 

 

 

فصل‌ سوم‌

زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌

سؤال‌ ۳ ـ ۱ : بیمار مبتلا به‌ زخم‌معده‌ با چه‌ شکایتی‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کند؟

زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ که‌ جزء گروه‌ بیماریهای‌ زخم‌ پپتیک‌ می‌باشد تقریباً با همان‌ مکانیزمی‌ ایجاد می‌شود که‌ گاستریت‌ بوجود می‌آید یعنی‌ وقتی‌ دفاع‌ مخاطی‌ معده‌ آسیب‌ ببیند، مخاط در برابر اسید و پپسین‌ آسیب‌پذیر شده‌ و تخریب‌ می‌شود. این‌ تخریب‌ و آزار اگر از لایه‌های‌ بالایی‌ عبور کرده‌ و وارد لایه‌های‌ زیرمخاطی‌ و عضلانی‌ شود، دیگر خراش‌ یا اروزیون‌ سطحی‌ نیست‌، بلکه ‌زخم‌ نامیده‌ می‌شود. (شکل ۳ـ۱)

درد سر دل‌ شایعترین‌ شکایت‌ این‌ بیماران‌ می‌باشد. تهوع‌، بی‌اشتهایی‌، کاهش‌ وزن‌ از سایر شکایات‌ و علائم‌ این‌ بیماری‌ است‌. اگر زخم‌معده‌ عارضه‌ پیدا کند، تظاهرات‌ دیگری‌ هم‌ می‌تواند وجود داشته‌ باشد، به‌ عنوان‌ مثال‌ اگر زخم‌ خونریزی‌ کند، بیمار با شکایت‌ از علائم‌ مربوط به‌ کم‌خونی‌ حاد مثل‌ سرگیجه‌، سیاه‌ تاریک‌ شدن‌ چشم‌ها، خستگی‌،

شکل ۳ـ۱ : زخم‌ معده در انحنای کوچک

رنگ‌پریدگی‌، بی‌حالی‌، طپش‌ قلب‌ و دفع‌ مدفوع‌ سیاه‌رنگ‌ و قیری‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ می‌کند.

سؤال‌ ۳ ـ ۲ : زخم‌ معده‌ چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟

قبلاً اشاره‌ کردیم‌ که‌ همه‌ بیماران‌ مبتلا به‌ سوءهاضمه‌ (درد سر دل‌، بی‌اشتهایی‌، تهوع‌…) نیاز به‌ بررسی‌ تکمیلی‌ ندارند و می‌توان ‌بر اساس‌ آنچه‌ شرح‌ حال‌ نامیده‌ می‌شود، علت‌ سوءهاضمه‌ را در بسیاری‌ از بیماران‌ تشخیص‌ داد.

زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ که‌ در گروه‌ بیماری‌های‌ زخم‌ پپتیک‌ جای‌ دارد، نسبت‌ به‌ زخم‌ دوازدهه در افراد مسن‌تر دیده‌ می‌شود، تهوع‌ و کاهش‌ وزن‌ در مبتلایان‌ به‌ زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ زیاد است‌. گاهی‌ اوقات‌ درد سر دل‌ بیمار با غذا خوردن‌ تسکین‌ می‌یابد.

به‌ هر حال‌ وقتی‌ بیماری‌ با درد سر دل‌ مراجعه‌ کرد، در صورت‌ مشکوک‌ شدن‌ به‌ زخم‌ معده‌، باید حتماً آن‌ را ثابت‌ کنیم‌.

اثبات‌ زخم‌ معده‌ نیاز به‌ بررسی‌ دارد، دو بررسی‌ شایع‌ عبارتند از انجام‌ رادیوگرافی‌ و آندوسکوپی‌ دستگاه‌ گوارش‌ فوقانی‌. انجام‌ آندوسکوپی‌ برای‌ بیمار مشکل‌تر اما دقیق‌تر است‌، به‌ علاوه‌ اگر توسط پزشک‌ حاذق‌ انجام‌ شود، در اسرع‌وقت‌ و با کمترین‌ میزان ‌ناراحتی‌ برای‌ بیمار، بهترین‌ نتیجه‌ را خواهد داشت‌.

در مورد زخم‌های‌ معده‌، علائمی‌ داریم‌ که‌ به‌ آن‌ها پرچم‌ قرمز می‌گوییم‌، اگر این‌ پرچم‌های‌ قرمز بر بالای‌ سر بیمار در اهتزاز باشند، مسلماً آندوسکوپی‌ به‌ رادیوگرافی‌ ترجیح‌ داده‌ می‌شود. پرچم‌های‌ قرمز عبارتند از:

۱ ـ سن‌ بالا

۲ ـ کاهش‌ وزن‌

۳ ـ کم‌خونی‌

۴ ـ بی‌اشتهایی‌ شدید

۵ ـ علائم‌ انسداد مثل‌ استفراغ‌ و بالا آوردن‌ غذای‌ خورده‌ شده‌

۶ ـ …

سؤال‌ ۳ ـ ۳ : نحوه‌ برخورد پزشک‌ با زخم‌ معده‌ چیست‌؟

اگر پزشک‌ برای‌ اولین‌ اقدام‌ تشخیصی‌، رادیوگرافی‌ را درخواست‌ کرده‌ باشد و در رادیوگرافی‌، زخم‌ معده‌ گزارش‌ شود قدم ‌بعدی‌ آندوسکوپی‌ است‌. گاهی‌ اوقات‌‌، آندوسکوپی‌، قدم‌ انتخابی‌ اول‌ می‌باشد. وقتی‌ پزشک‌ با زخم‌ معده‌ برخورد می‌کند باید حتماً خوش‌خیم‌ بودن‌ یا بدخیم‌ بودن‌ آن‌ را با استفاده‌ از نمونه‌برداری‌ ثابت‌ کند. به‌ علاوه‌ وقتی‌ نمونه‌برداری‌ انجام‌ می‌شود، آزمایشگاه‌ بافت‌شناسی‌ ضمناً بررسی‌ زخم‌ از نظر بدخیمی‌ یا خوش‌خیمی‌، با دقت‌ حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد، وجود یا عدم‌ وجود میکروب‌ هلیکوباکترپیلوری‌ را در زمینه‌ زخم‌ نشان‌ می‌دهد. پزشکان‌ یاد می‌گیرند که‌ از روی‌ ظاهر زخم‌ تا حدود زیادی‌ خوش‌خیم‌ یا بدخیم‌ بودن‌ آن‌ را حدس‌ بزنند، اما به‌ عنوان‌ یک‌ اصل‌ کلی‌ حق‌ ندارند، تنها بر اساس‌ حدس‌ خود برای‌ بیمار تصمیم ‌بگیرند. بنابراین‌ هرگاه‌ پزشکی‌ در آندوسکوپی‌ معده‌، متوجه‌ زخم‌ شود، حتماً از آن‌ برای‌ ارزیابی‌ بافت‌شناسی‌، نمونه‌برداری‌ می‌کند.

اگر جواب‌ آسیب‌شناسی‌، زخم‌ بدخیم‌ بود، بیمار به‌ پزشک‌ باتجربه‌ در زمینه‌ جراحی‌ معده‌ معرفی‌ می‌گردد. پزشک‌ جراح‌ پس‌ از انجام‌ اقدامات‌ تشخیصی‌ تکمیلی‌ مثل‌ سی‌تی‌اسکن‌ (در صورت‌ لزوم‌)، بیمار را به‌ اتاق‌ عمل‌ می‌برد.

اما اگر جواب‌ آسیب‌شناسی،‌ زخم‌ خوش‌‌خیم باشد، بیمار برای‌ مدت‌ ۸ هفته‌ تحت‌ درمان‌ داروئی‌ قرار گرفته‌ و مجدداً آندوسکوپی ‌می‌شود تا پزشک‌ از ترمیم‌ کامل‌ زخم‌ مطمئن‌ گردد، اگر در آندوسکوپی‌ مجدد، همچنان‌ زخم‌ وجود داشت‌، مجدداً نمونه‌برداری ‌انجام‌ می‌شود، چه‌ بسا نمونه‌ قبلی‌ بدخیمی‌ را نشان‌ نداده‌ و بار دوم‌ آن‌ را ثابت‌ کند، گاهی‌ حالاتی‌ پیش‌ می‌آید که‌ علی‌رغم‌ خوش‌خیم‌بودن‌ زخم‌ و استفاده‌ از داروهای‌ مناسب‌ برای‌ درمان‌ آن‌ طی‌ ۳ نوبت‌ یا بیشتر، زخم‌ همچنان‌ در معده‌ وجود دارد و به‌ درمان‌ پاسخ ‌نمی‌دهد.

این‌ حالت‌ را زخم‌ مقاوم‌ می‌نامند و پزشک‌ برای‌ درمان‌ قطعی‌ این‌ حالت‌، همچنین‌ گاهی‌ اوقات‌ برای‌ درمان‌ عوارض‌ ناشی‌ از زخم‌ معده‌ مثل‌ خونریزی‌ شدید یا سوراخ‌شدگی‌ معده‌، دست‌ به‌ اقدامات‌ جراحی‌ و خارج‌ کردن‌ قسمتی‌ از معده‌ می‌زند.

عامل‌ اصلی‌ در انتخاب‌ نوع‌ عمل‌ جراحی‌ و مقداری‌ از معده‌ که‌ باید خارج‌ شود، محل‌ زخم‌ در معده‌ می‌باشد.

سؤال‌ ۳ ـ ۴ : عوامل‌ مؤثر در ایجاد زخم‌ معده‌ کدامند؟

عوامل‌ متعددی‌ به‌ صورت‌ مؤثر در ایجاد و تداوم‌ زخم‌خوش‌ معده‌ مؤثر هستند که‌ عبارتند از:

۱ ـ مصرف‌ دخانیات‌

۲ ـ استعداد ژنتیکی‌ مثلاً افرادی‌ که‌ گروه‌ خونی‌ O دارند.

۳ ـ فشارهای‌ روانی‌

۴ ـ رژیم‌ غذایی‌

۵ ـ عفونت‌ معده‌ با هلیکوباکترپیلوری

۶ ـ استفاده‌ از داروهای مسکن‌ غیرکورتونی‌ مثل‌ دیکلوفناک‌ سدیم‌.

هر کدام‌ از عوامل‌ ۶ گانه‌ فوق‌، می‌توانند به‌ تنهایی‌ یا در کنار یکدیگر باعث‌ ایجاد و تداوم‌ زخم‌ خوش‌‌خیم‌ معده‌ شوند.

سؤال‌ ۳ ـ ۵ : زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ در چه‌ بیمارانی‌ بیشتر دیده‌ می‌شود یا به‌ عبارت‌ دیگر، چه‌ بیماری‌هایی‌ در یک‌ فرد، زمینه‌ را برای‌ ایجاد زخم‌های‌ خوش‌خیم‌ معده‌ فراهم‌ می‌کنند؟

اگر فردی‌ مبتلا به ‌‌یکی‌‌ از بیماری‌های‌ زیر باشد، به‌ احتمال‌‌ بیشتری‌ نسبت ‌‌به‌ افراد معمولی‌ دچار زخم‌‌‌معده‌ خواهد شد، این‌ بیماری‌ها عبارتند از:

۱ ـ وجود سنگ‌های‌ کلیوی‌

۲ ـ نارسائی‌ مزمن‌ کلیه‌ و انجام‌ دیالیز

۳ ـ تورم‌ و التهاب‌ مزمن‌ لوزالمعده‌

۴ ـ نارسائی‌ کبدی‌ که‌ به‌ آن‌ سیروز کبدی‌ هم‌ می‌گویند.

۵ ـ بیماری‌ عروق‌ قلبی‌ مثل‌ آنژین‌ صدری‌ یا سکته‌ قلبی‌

۶ ـ بیماری‌های‌ تنفسی‌ مثل‌ آسم‌ مزمن‌ و شدید یا برونشیت‌ مزمن‌

۷ ـ غلظت‌ بالای‌ خون‌ و افزایش گلبول‌های‌ قرمز ناشی‌ از بدخیم‌ شدن‌ آن‌ها در مغز استخوان‌ که‌ به‌ آن‌ پلی‌سیتمی حقیقی ‌می‌گویند.

سؤال‌ ۳ ـ ۶ : زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ چگونه‌ درمان‌ می‌شود و دوره‌ درمان‌ چقدر طول‌ می‌کشد؟

اگر پس‌ از انجام‌ آندوسکوپی‌ و نمونه‌برداری‌ از زخم‌ معده‌، خوش‌خیم‌ بودن‌ آن‌ ثابت‌ شد، بیمار برای‌ ۸ هفته‌ (دو ماه‌) تحت ‌درمان‌ داروئی‌ قرار می‌گیرد.

 

۱ ـ درمان‌

غیرداروئی«

۱ ـ قطع‌ الکل‌

‌۲ ـ قطع‌ سیگار

۳ ـ کاهش‌ استرس‌

۴ ـ قطع‌ داروهای‌ خانواده‌ بروفن‌ یا کاهش‌ مصرف‌ آن‌ها یا

استفاده‌ از داروهایی‌ که‌ برای‌ معده‌ کمتر ضرر دارند.

۲ ـ درمان‌

داروئی‌«

۱ ـ درمان‌ میکروب‌ H هیلکوباکترپیلوری‌ در صورت‌ اثبات‌

۲ ـ کاهش‌ اسید معده‌ با داروهای‌ خانواده‌ امپرازول‌ یا

رانی‌تیدین‌

۳ ـ خنثی‌ کردن‌ اسید معده‌ با شربت‌های‌ ضد اسید

۴ ـ پوشاندن‌ زخم‌ با داروهایی‌ مثل‌ سوکرالفات‌ و گیاه

شیرین‌بیان‌ (شکل ۳ ـ ۲)

۵ ـ داروهای‌ متفرقه‌ مثل‌ آن‌هایی‌ که‌ تأثیر ضد استیل‌کولین‌

دارند (کلیدینیوم ـC ) همچنین‌ داروهای‌ ضد افسردگی‌

مثل ‌آمی‌تریپتلین‌

جدول‌ ۳ـ۱ : درمان‌ زخم‌ معده‌ نشان‌ داده‌ شده‌ است‌

شکل ۳ـ۲ :‌ گیاه شیرین‌بیان‌ که از آن در درمان زخم معده
یا دوازدهه استفاده می‌شود

سؤال‌ ۳ ـ ۷ : داروهای‌ خانواده‌ رانی‌تیدین‌ چگونه‌ عمل‌ می‌کنند؟

بر روی‌ سلول‌های‌ ترشح‌کننده‌ اسید در معده‌ که‌ سلول‌های‌ جداری‌ نامیده‌ می‌شوند، گیرنده‌هایی‌ وجود دارد که‌ گیرنده ‌هیستامینی‌ شماره‌ ۲ نامیده‌ می‌شوند. این‌ گیرنده‌ها توسط ماده‌ هیستامین‌ که‌ توسط بعضی‌ از سلول‌های‌ معده‌ به‌ نام‌ سلول‌ شبه آنتروکرومافین‌ آزاد می‌شوند، تحریک‌ شده‌ و اسید تولید می‌کنند. در جداره‌ معده‌ سلول‌های‌ مختلفی‌ وجود دارند که‌ هر کدام‌ کاری‌ انجام‌ می‌دهند. مهمترین‌ آن‌ها، سلولی‌ است‌ با نام‌ سلول‌ جداری‌ که‌ کار ترشح‌ اسید را بر عهده‌ دارد. این‌ سلول‌ تحت‌ فرمان‌های ‌متعددی‌ است‌ که‌ بعضی‌ از آن‌ها دستور به‌ ترشح‌ اسید می‌دهند و بعضی‌ ترشح‌ آن‌ را مهار می‌کنند.

شکل‌ ۳ـ۳ نمای‌ شماتیک‌ این‌ فعل‌ و انفعالات‌ را نشان‌ می‌دهد.

شکل ۳ـ۳ :‌ عوامل مؤثر در ترشح اسید معده

همانطور که‌ در شکل‌ ذکر شده‌، مشاهده‌ می‌شود سلول‌های‌ مختلفی‌ که‌ بر سلول‌ جداری‌ تأثیر می‌گذارند، تحت‌ تأثیر یکدیگر نیز قرار دارند به‌ عنوان‌ مثال‌ سلول‌ D که‌ با آزاد کردن ماده‌ای به نام سوماتواستاتین‌ ترشح اسید را مستقیماً مهار می‌کند خود با تأثیر بر سلول‌ شبه‌ کرومافین‌، به‌طور غیرمستقیم هم‌ ترشح‌ اسید را مهار می‌کند.

همانطور که‌ ملاحظه‌ می‌شود، سلول‌هایی‌ با نام‌ شبه‌‌کرومافین‌ از طریق‌ گیرنده‌هایی که‌ گیرنده‌ هیستامین‌ شماره‌ ۲ نام‌ دارند، و بر روی سلول‌های‌ جداری‌ قرار دارند، آن‌ها را وادار به‌ ترشح‌ اسید می‌کنند.

حالا اگر ماده‌ای‌ این‌ گیرنده‌ها را مهار کند، باعث‌ مهار ترشح‌ اسید می‌شود. رانی‌تیدین‌ و داروهای‌ دیگر این‌ خانواده‌ یعنی‌ سیمتیدین‌ و فاموتیدین‌ با این‌ مکانیزم‌ عمل‌ می‌کنند.

رانی‌تیدین‌ به‌ صورت‌ قرص‌های۱۵۰ میلی‌گرمی‌، سیمتیدین‌ ۲۰۰ میلی‌گرمی‌ و فاموتیدین‌ به‌ صورت‌ قرص‌های‌ ۲۰ و ۴۰ میلی‌گرمی‌ در بازار ایران‌ وجود دارند.

هر کدام‌ از این‌ داروها را می‌توان‌ به‌ صورت‌ یک‌ یا دو بار در روز استفاده‌ کرد اگر بخواهیم‌ تنها یک‌ بار در روز استفاده‌ کنیم‌ بهترین‌ روش‌ مصرف‌ عبارت‌ است‌:

سیمتیدین   ‌۴ قرص‌ شب‌ در هنگام‌ خواب‌

رانی‌تیدین   ‌۲ قرص‌ شب‌ در هنگام‌ خواب‌

فاموتیدین   ‌۱ قرص‌ ۴۰ میلی‌گرمی‌ شب‌ در هنگام‌ خواب‌

هر کدام‌ از داروهای‌ فوق‌ دارای‌ عوارضی‌ هستند که‌ خارج‌ از حوصله‌ این‌ کتاب‌ است‌ اما به‌ ندرت‌ پیش‌ می‌آید که عارضه‌ بوجود آمده‌ بیمار را اذیت‌ کرده‌ و پزشک‌ را وادار به‌ قطع‌ دارو کند.

سؤال‌ ۳ ـ ۸ : داروهای‌ خانواده‌ امپرازول‌ چگونه‌ عمل‌ می‌کنند؟

همانطور که‌ در شکل‌ ۳ـ۱ مشاهده‌ می‌کنید، سلول‌های‌ جداری‌ از طریق‌ یک‌ پمپ‌ که‌ به‌ پمپ‌ پروتون‌ معروف‌ است‌، اسید را ترشح‌ می‌کند، اگر این‌ پمپ‌ مهار شود، ترشح‌ اسید تا حدود زیادی‌ کاهش‌ می‌یابد.

امپرازول‌ و سایر داروهای‌ عضو این‌ خانواده‌ که‌ در بازار ایران‌ وجود دارند مهارکننده‌های‌ پمپ‌ پروتون‌ نامیده‌ ‌شده و با این‌ مکانیزم‌ ترشح‌ اسید را کم‌ می‌کنند.

امپرازول‌ به‌ صورت‌ کپسول‌های‌ ۲۰ میلی‌گرمی‌ و پنتوپرازول‌ به‌ صورت‌ قرص‌های‌ ۲۰ و ۴۰ میلی‌گرمی‌ در داخل‌ کشور ساخته‌ شده‌ و عرضه‌ می‌شوند.

سؤال‌ ۳ ـ ۹ : امپرازول‌ را باید چه‌ موقع‌ و برای‌ چه‌ مدت‌ مصرف‌ کرد؟

بهترین‌ زمان‌ برای‌ مصرف‌ امپرازول‌ وقتی‌ که قرار است‌ روزی‌ ۱ عدد مصرف‌ شود (برای‌ زخم‌ معده‌ و زخم‌ دوازدهه)، صبح‌ها، قبل‌ از صبحانه‌ است‌، اما اگر قرار است‌ روزی‌ ۲ عدد مصرف‌ شود (وقتی‌ برای‌ از بین‌ بردن‌ میکروب‌ هلیکوباکتر استفاده‌ شود) یکی‌ قبل‌ از صبحانه‌ و دیگری‌ قبل‌ از شام‌ استفاده‌ می‌شود. در مورد مدت‌ استفاده‌ از امپرازول‌ نمی‌توان‌ قانون‌ کلی‌ صادر کرد و با توجه‌ به‌ نوع‌ بیماری‌، مدت‌ استفاده‌ از آن‌ تفاوت‌ می‌کند، به‌ عنوان‌ مثال‌ در مورد درمان‌ زخم‌ معده‌ مدت‌ استفاده‌ از آن‌ حدود ۸ تا ۱۰ هفته‌ است‌ و در مورد درمان‌ زخم‌ دوازدهه، دوره‌ درمان‌ حدود ۶ تا ۸ هفته‌ می‌باشد. امپرازول‌ وقتی‌ قرار است‌ برای‌ درمان‌ بیماری‌ رفلاکس‌ یا برگشت‌ محتویات‌ و اسید معده‌ به‌ مری‌ استفاده‌ شود، می‌تواند برای‌ چندین‌ ماه‌ مورد استفاده‌ قرار گیرد. برای‌ رسیدن‌ به‌ آگاهی‌ بیشتر در مورد بیماری‌ برگشت‌ معده‌ به‌ مری‌ و همچنین‌ درمان‌ آن‌، مطالعه‌ کتاب‌ سوزش‌ سر دل‌، از دیگر تألیفات‌ اینجانب‌ توصیه‌ می‌شود.

سؤال‌ ۳ ـ ۱۰ : استفاده‌ از آنتی‌بیوتیک‌، چه‌ نقشی‌ در درمان‌ بیماری‌ زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ دارد؟

همانطور که‌ در مطالب‌ قبلی‌ عنوان‌ شد و تاکنون‌ چندین‌ بار ذکر کرده‌ام‌ حدود ۷۰ درصد از کسانی‌ که‌ دچار زخم‌ معده‌ می‌شوند، باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ را در معده‌ خود دارند و پس‌ از اثبات‌ آن‌ توسط نمونه‌های‌ برداشت‌ شده‌ یا توسط تست‌های‌ خونی‌ و تنفسی‌، لازم‌ است‌ ریشه‌کن‌ شوند. بر همین‌ اساس‌، نیاز به‌ آنتی‌بیوتیک‌ در بسیاری‌ از بیماران‌ مبتلا به‌ زخم‌ معده‌ احساس‌ می‌شود.

شکل ۳ـ۴ به‌طور شماتیک باکتری هلیکوباکتر را در کنار زخم معده و دوازدهه نشان می‌دهد. البته باکتری بسیار کوچک بوده و در مخاط معده زندگی می‌کند. این باکتری را مانند همه باکتری‌های دیگر نمی‌توان با چشم غیرمسلح دید و برای دیدن آن به میکروسکوپ نیازمندیم، اما در شکل ذکر شده به صورت شماتیک بزرگنمایی شده است.

شکل ۳ـ۴ :‌ باکتری هلیکوباکتر در کنار زخم معده و دوازدهه

سؤال‌ ۳ ـ ۱۱ : حالا که‌ اکثر بیماران‌ مبتلا به‌ زخم‌ معده‌، باکتری‌ ذکر شده‌ را در معده‌ دارند، آیا نمی‌توان‌ به‌ تمام‌ بیماران‌ مبتلا بدون‌ اثبات‌ عفونت‌، دارو داد؟

برای‌ درمان‌ عفونت‌ باکتری‌ هلیکوباکتر، چندین‌ رژیم‌ داروئی‌ وجود دارد که‌ در فصل‌ ۵ توضیح‌ داده‌ خواهد شد، اما در اینجا اشاره‌ای‌ کوچک‌ می‌شود که‌ حداقل‌ تعداد قرص‌ لازم‌ در رژیم‌ ۳ داروئی‌ برای‌ ریشه‌کنی‌ این‌ باکتری‌ حدود ۱۵۰ قرص‌ می‌باشد و قیمت‌ آن‌ حدود چهل‌ هزار تومان‌ است‌.

با در نظر گرفتن‌ این‌ دو فاکتور و همچنین مصرف‌ بیهوده‌ آن‌ در صورت عدم وجود عفونت، کمتر کسی‌ حاضر است‌ بدون‌ اثبات‌ قطعی‌ آن، داروها را مصرف‌ کند.

سؤال‌ ۳ ـ ۱۲ : شربت‌های‌ آنتی‌اسید (خنثی‌کننده‌ اسید) چه‌ نقشی‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ دارند؟

اگر بخواهیم‌ از آنتی‌اسید به تنهایی در‌ درمان‌ زخم‌ معده‌ استفاده‌ کنیم‌ نیازمند‌ مقادیر بالای‌ دارو هستیم‌. به‌ علاوه‌ این‌ میزان‌ از دارو (به ‌تنهایی)‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ وقتی‌ به‌ کار می‌رفت‌ که‌ شناخت‌ کافی‌ از تأثیر هیستامین‌ بر ایجاد زخم‌های‌ معده‌ یا دوازدهه وجود نداشت‌.

با توجه‌ به‌ آنچه‌ عنوان‌ شد، امروزه‌ به‌ ندرت‌ از آنتی‌اسیدها در درمان‌ زخم‌های‌ معده‌ یا دوازدهه استفاده می‌شود، بلکه‌ به‌ عنوان‌ کمکی‌ و در درمان‌ علامتی‌ علائم‌ سوءهاضمه‌ کاربرد دارند. در حال‌ حاضر سه‌ نوع‌ آنتی‌اسید در بازار ایران‌ وجوددارد:

۱ ـ هیدروکسید آلمینیوم‌ که‌ باعث‌ یبوست‌ و از بین‌ رفتن‌ ذخایر فسفات‌ بدن‌ می‌شود.

۲ ـ هیدروکسید منیزیوم‌ که‌ باعث‌ شل‌ شدن‌ مدفوع‌ و اسهال‌ می‌شود.

۳ ـ ترکیب‌ دو آنتی‌ اسید فوق‌ با هم‌ که‌ با نام‌ هیدروکسید آلمینیوم‌ منیزیم‌ شناخته‌ شده‌ و هیچکدام‌ از عوارض‌ فوق‌ را ندارد.

سؤال‌ ۳ ـ ۱۳ : سوکرالفات‌ چه‌ نقشی‌ در درمان‌ زخم‌های‌ معده‌ یا دوازدهه دارد؟

سوکرالفات‌ در آب‌ نامحلول‌ است‌ و در معده‌ یا دوازدهه‌ به‌ صورت‌ یک‌ خمیر چسبناک‌ درمی‌آید که‌ عمدتاً به‌ زخم‌های‌ فعال‌ متصل‌ می‌شود. هیدروکسید آلمینیوم‌ در ترکیب‌ سوکرالفات‌ جای‌ دارد و بنابراین‌ یبوست‌ حاصل‌ از آن را توجیه‌ می‌کند.

سوکرالفات‌ به‌ مقدار دو قرص‌ هر ۶ ساعت‌ استفاده‌ می‌شود.

سؤال‌ ۳ ـ ۱۴ : نقش‌ بیسموت‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ یا دوازدهه چیست‌؟

این‌ دارو با مکانیزم‌های‌ مختلف‌ در درمان‌ زخم‌ معده‌ یا دوازدهه‌ مؤثر است‌ که‌ بعضی‌ از آن‌ها عبارتند از:

۱ ـ پوشاندن‌ زخم‌

۲ ـ کمک‌ به‌ ریشه‌کنی‌ باکتری‌ هلیکوباکتر

۳ ـ افزایش‌ ترشح‌ بیکربنات‌ و موکوس‌ معدی‌ که‌ نقش‌ مهمی‌ در جلوگیری‌ از تشدید زخم‌ و آسیب‌ مخاطی‌ دارند.

سؤال‌ ۳ ـ ۱۵ : داروهای‌ زیادی‌ را برای‌ درمان‌ زخم‌ معده‌ یا دوازدهه‌ نام‌ بردید، آیا این‌ داروها، همگی‌ و به‌طور همزمان‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرند؟

پزشکان‌ همواره‌ فاکتورهای‌ فراوانی‌ را در انتخاب‌ نوع‌ و مقدار دارو برای‌ درمان‌ بیماری‌ها از جمله‌ بیماری‌ زخم‌ معده‌ در نظر می‌گیرند که‌ مهمترین‌ آن‌ها، میزان‌ آمادگی‌ و تمایل‌ بیمار برای‌ مصرف‌ دارو می‌باشد، سایر فاکتورها عبارتند از:

۱ ـ شدت‌ و بزرگی‌ زخم‌

۲ ـ وجود یا عدم‌ وجود یک‌ بیماری‌ ناتوان‌کننده‌ دیگر مثل‌ برونشیت‌ مزمن‌

۳ ـ وجود یا عدم‌ وجود داروهای‌ دیگر که‌ بیمار لازم‌ است‌ برای‌ سایر بیماری‌های‌ خود مصرف‌ کند مانند بیمار مسنی‌ که‌ برای‌ بیماری‌های‌ خود (فشار خون‌ بالا، بیماری‌ قلبی‌ و دیابت‌) داروهای‌ متعدد دیگری‌ مصرف‌ می‌کند.

۴ ـ وضعیت‌ اقتصادی‌ بیمار و میزان‌ توانایی‌ او برای‌ خرید داروهای‌ گران‌قیمت‌

بر اساس‌ فاکتورهایی‌ که‌ عنوان‌ شد، پزشک‌ تصمیم‌ به‌ انتخاب‌ دارو می‌گیرد. در اینجا مثالی‌ می‌زنیم‌.

یک‌ مرد ۶۰ ساله‌ که‌ مبتلا به‌ بیماری‌ قلبی ‌است و سال‌ قبل‌، عمل‌ جراحی‌ قلب‌ باز انجام‌ داده‌ از فشار خون‌ و دیابت‌ رنج‌ می‌برد. او اکنون‌ در حال‌ دریافت‌ ۵ نوع‌ دارو برای‌ بیماری‌هایش‌ می‌باشد.

حالا با درد سر دل‌ مراجعه‌ کرده‌ و پزشک‌ با توجه‌ به‌ سن‌ بالا همچنین در نظر گرفتن‌ سایر شرایط توصیه‌ به‌ آندوسکوپی‌ می‌کند.

در آندوسکوپی‌ یک‌ زخم‌ مشاهده‌ می‌کند. پس‌ از نمونه‌برداری‌ مشخص‌ می‌شود که‌ زخم‌ خوش‌خیم‌ بوده‌ و حاوی‌ باکتری ‌هلیکوباکتر می‌باشد.

چنین‌ بیماری‌ لازم‌ است‌ تحت‌ درمان‌ با رژیم‌ سه‌ داروئی‌ ضد هلیکوباکتر قرار گیرد که‌ عبارتند از:

امپرازول‌ : روزی‌۲ عدد صبح ۱ عدد، شب ۱ عدد

قرص‌ کلاریترومایسین : ۵۰۰ میلی‌گرمی‌ روزی‌ ۲ عدد (۲۵۰ میلی‌گرمی صبح ۲ شب ۲)

کپسول‌ آموکسی‌‌سیلین‌ : ۵۰۰ میلی‌گرمی‌ صبح‌ ۲ عدد، شب‌ ۲ عدد

پس از تکمیل دو هفته درمان که به درمان H ـ پیلوری معروف است بیمار لازم است حداقل‌ ۶ تا ۸ هفته‌ دیگر، امپرازول‌ را به‌ تنهایی‌ ادامه‌ دهد و پس‌ از آن‌ مورد آندوسکوپی‌ مجدد برای‌ اطمینان‌ از ترمیم‌ زخم‌ قرار گیرد.

 

 

 

 

فصل‌ چهارم‌

زخم‌ دوازدهه‌

سؤال‌ ۴ ـ ۱ : دوازدهه‌ در کجا قرار دارد؟

غذا پس‌ از هضم‌ شدن‌ در معده‌ وارد روده‌ کوچک‌ می‌شود تا با تکمیل‌ هضم‌ در آنجا، عمل‌ جذب‌ صورت‌ بگیرد.

روده‌ کوچک‌ با توجه‌ ساختمان‌ و عملکرد قسمت‌های‌ مختلف‌، به‌ سه‌ قسمت‌ جداگانه‌ تقسیم‌ می‌شود. اولین‌ قسمت‌ از روده‌ کوچک‌ که‌ عملیات‌ تکمیلی‌ هضم‌ در آن‌ ادامه‌ می‌یابد و مواد غذایی‌ هضم‌ شده‌ به‌ همراه‌ اسید معده‌ در ابتدای‌ ورود به‌ روده‌ باریک‌ به ‌آن‌ وارد می‌شود، دوازدهه‌ یا اثنی‌عشر نام‌ دارد. (شکل ۴ـ۱)

همین‌ نکته‌ باعث‌ می‌شود، تا‌ بیشترین‌ میزان‌ اسید در دوازدهه‌ باشد. بافت‌ معده‌ نسبت‌ به‌ اسید مقاوم‌ است‌ اما بافت‌ دوازدهه‌ به ‌واسطه‌ نوع‌ ساختمان‌ و فعالیت‌های‌ خود، نسبت‌ به‌ اسیدی‌ که‌ از معده‌ خارج‌ می‌شود، مقاومت‌ چندانی‌ ندارد، بنابراین‌ تقریباً تمامی‌ زخم‌های‌ روده‌ کوچک‌ که‌ ناشی‌ از اسید هستند، در دوازدهه‌ روی‌ می‌دهند.

شکل ۴ـ۱ : دوازدهه (قسمت آبی‌رنگ نشان‌دهنده دوازدهه است
که بلافاصله پس از معده قرار دارد)

سؤال‌ ۴ ـ ۲ : نقش‌ دوازدهه‌ در کمک‌ به‌ هضم‌ غذا چیست‌؟

غذا برای‌ هضم‌ شدن‌ نیاز به‌ فاکتورهای‌ متعددی‌ دارد که‌ برای‌ آگاهی‌ بیشتر خوانندگان‌ خلاصه‌ای‌ از آن‌ بیان‌ می‌شود.

۱ ـ آنزیم‌های‌ موجود در بزاق‌، پس‌ از عمل‌ جویده‌ شدن‌ غذا توسط دندان‌ها اولین‌ قدم‌ هضم‌ غذا هستند.

۲ ـ اسید و پپسین‌ موجود در معده‌ قدم‌ بعدی‌ در هضم‌ غذا را بر می‌دارند.

۳ ـ غذا وارد روده‌ کوچک‌ شده‌ و در ابتدای‌ روده‌ کوچک‌ (دوازدهه‌) املاح‌ صفراوی‌ از کبد و آنزیم‌های‌ متعدد لوزالمعده‌ توسط یک‌ مجرای‌ مشترک‌ وارد دوازدهه‌ شده‌ تا به‌ هضم‌ غذا کمک‌ کنند.

۴ ـ آنزیم‌های‌ مختلفی‌ توسط سلول‌های‌ دیواره‌ روده‌ کوچک‌ آزاد شده‌ که‌ هضم‌ غذا را تکمیل‌ می‌کنند مانند آنزیمی‌ که‌ برای ‌هضم‌ قند موجود در شیر لازم‌ است‌.

سؤال‌ ۴ ـ ۳ : چرا دوازدهه‌ دچار زخم‌های‌ ناشی‌ از اسید و پپسین‌ می‌شود؟

همانطور که‌ در مطالب‌ قبلی‌ عنوان‌ شد، محتویات‌ معده‌ که‌ خاصیت‌ اسیدی‌ دارند، ابتدا وارد دوازدهه‌ می‌شوند. بنابراین‌ اگر ۱ـ میزان‌ این‌ اسید بیش‌ از حد باشد یا اگر ۲ـ بیکربنات‌ موجود در محتویات‌ لوزالمعده‌ به‌ هر دلیل‌ کاهش‌ یابد و قدرت‌ خنثی‌ کردن‌ همه‌ اسید را نداشته‌ باشد (مانند سیگاری‌ها) یا اگر ۳ـ به‌ هر دلیلی‌ مخاط دوازدهه‌ توانایی‌ لازم‌ برای‌ دفاع‌ را نداشته‌ باشد (مثل‌ حالاتی‌ که‌ فرد قرص‌های‌ مسکن‌ خانواده‌ بروفن‌ را به‌ مقدار زیاد مصرف‌ می‌کند و این‌ قرص‌ها مانع‌ ساخته‌ شدن‌ پروستاگلاندین‌ (ماده‌ محافظ برای‌ مخاط معده‌ و دوازدهه) می‌شوند زخم‌ دوازدهه‌ بوجود می‌آید.

سؤال‌ ۴ ـ ۴ : زخم‌ دوازدهه‌ چه‌ علائمی‌ دارد؟

علائم‌ زخم‌ دوازدهه‌ از علائم‌ زخم‌ معده‌ قابل‌ تفکیک‌ نیست‌ بنابراین‌ نمی‌توان‌ علائم‌ جداگانه‌ای‌ برای‌ آن‌ در نظر گرفت‌. درد و سوزش‌ یا احساس‌ ناخوشایند سر دل‌ که‌ با گرسنگی‌ تشدید ‌شده و با خوردن‌ غذا بهبود می‌یابد، از شایعترین‌ علائم‌ زخم ‌دوازدهه‌ می‌باشد. درد گاهی‌ به‌ پشت‌ انتشار می‌یابد. در بعضی‌ از بیماران‌، درد نیمه‌های‌ شب‌ (بین‌ حدود ۱۲ شب‌ تا ۳ صبح‌) او را از خواب‌ بیدار می‌کند و بیمار به‌ تدریج‌ یاد می‌گیرد که‌ با نوشیدن‌ یک‌ لیوان‌ آب‌ یا خوردن‌ مقداری‌ غذا، درد خود را تسکین‌ دهد.

اگر زخم‌ دوازدهه‌، دچار عارضه‌ شود، بیمار نخستین‌ بار، به‌ جای‌ شکایت‌ از درد با علائم‌ مربوط به‌ عارضه‌ زخم‌ مراجعه‌ می‌کند، به‌ عنوان‌ مثال‌ بارها اتفاق‌ افتاده‌ که‌ بیمارانی‌ به‌ خاطر استفراغ‌ غذای‌ خورده‌ شده‌ مراجعه‌ کرده‌اند و پس‌ از آندوسکوپی‌ متوجه‌ زخم‌ و تورم‌ شدید در ابتدای‌ دوازدهه شده‌ایم‌ که حتی‌ راه‌ خروجی‌ معده‌ را نیز بسته‌ است‌.

گاهی اتفاق‌ افتاده‌ که‌ بیمار با علائم‌ خونریزی‌ از زخم‌ مراجعه‌ کرده‌ و پس‌ از انجام‌ آندوسکوپی‌، زخم‌ دوازدهه‌ تشخیص‌ داده شده ‌اما بیمار سابقه‌ درد سر دل‌ در گذشته‌ را عنوان‌ نمی‌کرده‌ است‌.

بر اساس‌ آنچه‌ گفته‌ شد می‌توان‌ نتیجه‌گیری‌ کرد که‌ میزان‌ درد بیمار ارتباط همیشگی‌ و مستقیمی‌ با اندازه‌ و بزرگی‌ زخم‌ ندارد، چه‌ بسا بیمار با درد شدید و ناله‌های‌ فراوان‌ دارای‌ زخم‌ کوچکی‌ باشد و از طرف‌ دیگر بیماری‌ با زخم‌ بزرگ‌، شکایت‌ چندانی‌ از درد نداشته‌ باشد.

سؤال‌ ۴ ـ ۵ : زخم‌ دوازدهه‌ چگونه‌ تشخیص‌ داده‌ می‌شود؟

بیمار مبتلا به‌ زخم‌ دوازدهه‌، معمولاً فرد جوانی‌ است‌ که‌ به‌ خاطر نوع‌ شخصیت‌، همچنین‌ وضعیت‌ کاری‌ و اجتماعی‌ خود، دارای‌ استرس‌ بیش‌ از حد می‌باشد. همان‌طور که‌ در پاسخ‌ به‌ سؤال‌ ۴ـ۳ عنوان‌ شد، بیشترین‌ تعداد مبتلایان‌ به‌ زخم‌ دوازدهه‌ را کسانی‌ تشکیل‌ می‌دهند که‌ معده‌ آن‌ها بیش‌ از حد معمولی‌ اسید تولید می‌کند و حالا عنوان‌ می‌کنیم‌ که‌ دو عامل‌ مؤثر در افزایش ‌ترشح‌ اسید ارث‌ و استرس‌ هستند. بر همین‌ اساس‌ است‌ که‌ در ابتدای‌ پاسخ‌ به‌ این‌ پرسش‌ عنوان‌ کردیم‌: «زخم‌ دوازدهه‌ معمولاً در افراد جوان‌ دارای‌ استرس‌ بوجود می‌آید.» تشخیص‌ زخم‌ دوازدهه‌ چندان‌ مشکل‌ نیست‌ و با یک‌ گفتگوی‌ ساده‌ که‌ در اصطلاح‌ پزشکی‌ به‌ آن‌ گرفتن‌ شرح‌ حال‌ می‌گویند، می‌توان‌ به‌ تشخیص‌ رسید. در معاینه‌ بیمار متوجه‌ دردناک‌ بودن‌ سر دل‌ او با اندکی‌ فشار به ‌شکمش‌ می‌شویم‌.

به‌ خاطر داشته‌ باشیم‌ که‌ در بعضی‌ از مواقع‌، بیمار علائم‌ واضح‌ زخم‌ دوازدهه‌ را دارد اما حتی‌ در بررسی‌های‌ تکمیلی‌ هم زخمی ‌مشاهده‌ نمی‌کنیم‌. این‌ بیماری‌ «سوءهاضمه‌ بدون‌ زخم‌» نام‌ دارد و در تقسیم‌بندی‌ صفحه‌ ۹ جزء علل‌ عصبی‌ درد سر دل‌ قرار می‌گیرد.

سؤال‌ ۴ ـ ۶ : آیا اقدام‌‌تشخیصی‌ مثل‌ رادیوگرافی‌ یا آندوسکوپی‌ برای‌ تشخیص‌ زخم‌ دوازدهه‌ ضروری‌ است‌؟

وقتی‌ بر اساس‌ شرح‌ حال‌ بیمار، تشخیص‌ زخم‌ دوازدهه‌ مطرح‌ شود، تنها اقدام‌ تشخیصی‌ لازم‌، اثبات‌ وجود یا عدم‌ وجود باکتری‌ هلیکوباکتر در معده‌ بیمار است‌ و اقدام‌ رادیولوژیک‌ یا آندوسکوپیک‌ ضرورتی‌ ندارد. اما اگر در تشخیص‌ شک‌ داشته‌ باشیم ‌یا بیمار دچار عوارض‌ زخم‌ دوازدهه‌ مثل‌ خونریزی‌ و انسداد شده‌ باشد، بررسی‌ کاملتری‌ انجام‌ می‌دهیم‌.

سؤال‌ ۴ ـ ۷ : در درمان‌ زخم‌ دوازدهه‌ از چه‌ داروهایی‌ استفاده‌ می‌شود؟ و دوره‌ درمان‌ چقدر است‌؟

یک‌ بار دیگر جدول‌ ۳ـ۱ که‌ مربوط به‌ درمان‌ زخم‌ معده‌ است‌ را مرور کنید از آنجایی‌ که‌ هم‌ زخم‌ دوازدهه‌ و هم‌ زخم‌ خوش‌خیم ‌معده‌ در گروهی‌ قرار دارند که‌ آن‌ها را «بیماری‌ زخم‌ ناشی‌ از اسیدوپپسین‌» می‌نامیم‌ و تقریباً مکانیزم‌های‌ یکسانی‌ در ایجاد آن‌ها دخالت‌ دارد، درمان‌ زخم‌ دوازدهه‌ کاملاً شبیه‌ درمان‌ زخم‌ معده‌ می‌باشد اما تفاوت‌هایی‌ هم‌ دارند که‌ عبارتند از:

۱ ـ دوره‌ درمان‌ زخم‌ دوازدهه‌ حدود ۴ تا ۶ هفته‌ است‌ درحالی‌که‌ دوره‌ درمان‌ زخم‌ معده‌ ۸ تا ۱۰ هفته‌ می‌باشد.

۲ ـ در مورد زخم‌ معده‌ باید از ترمیم‌ کامل‌ زخم‌ مطمئن‌ شویم‌ درحالی‌که‌ در مورد زخم‌ دوازدهه‌ پایان‌ دوره‌ درمان‌ و راضی‌ بودن ‌بیمار از درمان‌ با توجه‌ به‌ از بین‌ رفتن‌ علائم‌ بالینی‌ مثل‌ درد سر دل‌ کافی‌ است‌.

بر همین‌ اساس‌ است‌ که‌ پس‌ از تکمیل‌ دوره‌ درمان‌ در زخم‌ معده‌، بیمار باید مجدداً آندوسکوپی‌ شده‌ تا از التیام‌ کامل‌ زخم‌ مطمئن‌ شویم‌ ولی‌ در مورد زخم‌ دوازدهه‌ چنین‌ اقدامی‌ لازم‌ نیست‌ و تنها باید از ریشه‌کن‌ شدن‌ باکتری‌ هلیکوباکتر مطمئن‌ شویم‌.

سؤال‌ ۴ ـ ۸ : درمان‌ نگهدارنده‌ در زخم‌ دوازدهه‌ چیست‌ و برای‌ چه‌ بیمارانی‌ به‌ کار می‌رود؟

زخم‌ دوازدهه‌ خاصیت‌ عودکنندگی‌ دارد و بر اساس‌ آمار اگر باکتری‌ هلیکوباکتر وجود داشته‌ باشد و آن‌ را ریشه‌کن‌ نکنیم‌ حدود ۷۵ درصد کسانی‌ که‌ درمان‌ شده‌اند پس‌ از یکسال‌ عود زخم را تجربه خواهند کرد. ریشه‌کن‌ کردن‌ باکتری‌ هلیکوباکتر این‌ میزان‌ را به‌ ۲۵ درصد می‌رساند.

بر همین‌ اساس‌ بعضی‌ از پزشکان‌ معتقدند، در‌ بعضی‌ از بیماران‌ پس‌ از آن‌که‌ دوره‌ درمان‌ تکمیل‌ شد بیمار باید برای‌ یکسال‌ تحت‌ درمان‌ با یکی‌ از داروهای‌ زیر قرار گیرد تا خطر عود زخم‌ به‌ حداقل‌ برسد.

۱ ـ قرص‌ رانی‌تیدین‌   ۱ عدد شب‌ قبل‌ از خواب‌

۲ ـ قرص‌ سیمتیدین   ‌۲ عدد شب‌ قبل‌ از خواب‌

۳ ـ قرص‌ فاموتیدین   ‌۱ عدد ۲۰ میلی‌گرمی‌ شب‌ قبل‌ از خواب‌

۴ ـ قرص‌ بیسموت    ‌۲ عدد صبح‌، ۲ عدد شب‌

این‌ درمان‌ را درمان‌ نگهدارنده‌ می‌گویند و بعضی‌ از پزشکان‌ معتقدند تنها برای‌ شرایط خاص‌ نیاز به‌ درمان‌ نگهدارنده‌ است‌ که ‌عبارتند از:

  1. بیماران‌ مبتلا به‌ زخم‌ دوازدهه‌ که‌ بیماری‌ زمینه‌ای‌ مهم‌ دارند و عود یا خونریزی‌ زخم‌ برای‌ آن‌ها خطرناک‌ است‌ مثل‌ کسانی‌که‌ سن‌ بالا، بیماری‌ قلبی‌، دیابت‌ و… دارند.
  2. بیمارانی‌ که‌ دچار عوارض‌ زخم‌ دوازدهه‌ شده‌اند مثل‌ کسانی‌ که‌ خونریزی‌ کرده‌اند یا زخم‌های‌ متعددی‌ باعث‌ تنگی‌ دهانه‌ خروجی‌ معده‌ آن‌ها شده‌ و تکرار زخم‌ دهانه‌ را کاملاً مسدود خواهد کرد.
  3. کسانی‌ که‌ گروه‌های‌ خونی‌ نادر دارند و در صورت‌ خونریزی‌ از زخم‌، مشکلات‌ متعددی‌ را پیدا خواهند کرد.
  4. کسانی‌ که‌ در اثر مصرف‌ داروهای‌ خانواده‌ بروفن‌ دچار زخم‌ شده‌اند و اکنون‌ لازم‌ است‌ همچنان‌ این‌ داروها را ادامه‌ دهند. (مثلاً بیماران مبتلا به روماتیسم)

توجه‌ کنید: برای‌ درمان‌ نگهدارنده‌ قانون‌ کلی‌ وجود ندارد و پزشک‌ با‌ در نظر گرفتن‌ همه‌ شرایط، تصمیم‌ به‌ استفاده‌ یا عدم‌ استفاده‌ از این نوع درمان‌ برای‌ بیمارش‌ می‌گیرد.

سؤال‌ ۴ ـ ۹ : منظور از زخم‌ دوازدهه‌ مقاوم‌ چیست‌؟

اگر یک‌ زخم‌ دوازدهه‌ پس‌ از ۸ هفته‌ درمان‌، همچنین‌ یک‌ زخم‌ معده‌ پس‌ از ۱۲ هفته‌ درمان‌ بهبودی‌ نداشته‌ باشد به‌ آن‌ها زخم‌ مقاوم‌ می‌گویند.

به‌ خاطر داشته‌ باشیم‌ که‌ بیشتر از ۹۰ درصد زخم‌های‌ دوازدهه‌ و معده‌ به‌ درمان‌های‌ رایج‌ پاسخ‌ داده‌ و التیام‌ می‌یابند.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۰ : در برخورد با زخم‌ مقاوم‌ باید چه‌ اقداماتی‌ انجام‌ دهیم‌؟

  1. مطمئن‌ شویم‌ که‌ باکتری‌ هلیکوباکتر ریشه‌کن‌ شده‌ است‌.
  2. مطمئن‌ شویم‌ که‌ بیمار داروهای‌ خانواده‌ بروفن‌ را مصرف‌ نمی‌کند.
  3. مطمئن‌ شویم‌ که‌ بیمار الکل‌ و سیگار مصرف‌ نمی‌کند.
  4. مطمئن‌ شویم‌ که‌ بیمار ما، جزء مبتلایان‌ به‌ بیماری‌های‌ نادر مثل‌ بیماری‌ زولینجر ـ الیسون‌ نیست‌.

اگر اطمینان‌های‌ فوق‌ حاصل‌ شد و بیمار باز هم‌ به‌ درمان،‌ پاسخ‌ مناسب‌ نداد، ناچار به‌ دخالت‌ جراحی‌ برای‌ درمان‌ زخم‌ (معده‌ یا دوازدهه‌) هستیم‌.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۱ : بیماری‌ زولینجر ـ الیسون‌ چیست‌؟

همانطور که‌ در شکل‌ ۳ـ۱ صفحه ۲۶ مشاهده‌ می‌شود، عامل‌ اصلی‌ در ترشح‌ اسید، ماده‌ای‌ به‌ نام‌ گاسترین‌ است‌ که‌ از سلول‌های‌ G واقع‌ در قسمت‌ انتهایی‌ معده‌ به‌ داخل‌ خون‌ ترشح‌ شده‌ و سلول‌های‌ جداری‌ را وادار به‌ ترشح‌ اسید می‌کند.

در این‌ بیماری‌ (سندرم‌ زولینجر ـ الیسون‌)، سلول‌های‌ G در لوزالمعده‌ یا سایر نقاط دستگاه‌ گوارش‌ به‌ صورت‌ غیرطبیعی‌ به ‌شکل‌ تومور درآمده‌ (حدود ۶۰ درصد آن‌ها سرطانی‌ و بدخیم‌ می‌باشد) و گاسترین‌ فراوان‌ ترشح‌ می‌کنند، این‌ گاسترین‌ با توجه‌ به‌ شکل‌ ۳ـ۱ سلول‌های‌ جداری‌ را وادار به‌ ترشح‌ اسید می‌کند.

لازم‌ است‌ تذکر دهیم‌ که‌ تومورهای‌ ترشح‌کننده‌ گاسترین‌ که‌ گاسترینوما خوانده‌ می‌شوند، تنها در لوزالمعده‌ قرار ندارند بلکه‌ تعدادی‌ از آن‌ها در خارج‌ از لوزالمعده‌ (دوازدهه‌، معده‌، استخوان‌ها، تخمدان‌ها و…) رشد کرده‌ و گاسترین‌ را وارد خون‌ می‌کنند.

در این‌ بیماری‌، ترشح‌ اسید فوق‌العاده‌ زیاد است‌. بنابراین‌ معمولاً تعداد زخم‌های‌ دوازدهه‌، بیشتر از یکی‌ می‌باشد، همچنین‌ نسبت‌ به‌ درمان‌ مقاوم‌ هستند.

برای‌ تشخیص‌ سندرم‌ زولینجر الیسون‌ راه‌های‌ زیادی‌ وجود دارد که‌ ترتیب‌ اقدامات‌ تشخیصی‌ عبارتند از:

  1. حدس‌ بالینی‌ که‌ در اثر زیادی‌ تعداد زخم‌ها و مقاومت‌ به‌ درمان‌ بوجود می‌آید.
  2. اندازه‌گیری‌ گاسترین‌ در خون‌ (هنگام‌ ناشتا)
  3. اندازه‌گیری‌ میزان‌ اسید ترشح‌ شده‌ توسط معده‌
  4. تحریک‌ ترشح‌ گاسترین‌ با استفاده‌ از تست‌های‌ خاص‌ که‌ توضیح‌ آن‌ها از حوصله‌ این کتاب‌ خارج‌ است‌.

پس‌ از اثبات‌ بیماری‌، قدم‌ بعدی‌ تعیین‌ محل‌ تومور است‌ که‌ با توجه‌ به‌ شرایط موجود از اقداماتی‌ مثل‌ سونوگرافی‌، سی‌تی‌اسکن‌، ام‌ ـ آر ـ آی‌، آنژیوگرافی‌ انتخابی و‌… استفاده‌ می‌شود.

قدم‌ بعدی‌ درمان‌ سندرم زولینجر الیسون است‌ که‌ با استفاده‌ از داروها همچنین اقدامات جراحی انجام‌ می‌شود.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۲ : منظور از دخالت‌ جراحی‌ برای‌ درمان‌ زخم‌های‌ معده‌ و دوازدهه‌ چیست‌؟

همان‌گونه‌ که‌ تاکنون‌ به‌ بهانه‌های‌ مختلف‌ عنوان‌ کرده‌ایم‌، زخم‌های‌ معده‌ و دوازدهه‌ که‌ آن‌ها را با عنوان‌ بیماری‌ زخم‌ پپتیک ‌می‌شناسیم‌ دارای‌ ۵ عارضه‌ اصلی‌ می‌باشند که‌ عبارتند از:

  1. مقاوم‌ بودن‌ نسبت‌ به‌ درمان‌
  2. خونریزی‌ از زخم‌
  3. انسداد دهانه‌ خروجی‌ معده‌ با توجه‌ به‌ محل‌ زخم‌
  4. نفوذ زخم‌ به‌ لوزالمعده‌ درصورتی‌که‌ محل‌ زخم‌ دیواره خَلفی دوازدهه‌ باشد.
  5. سوراخ‌ شدن‌ زخم‌ و ریختن‌ محتویات‌ معده یا دوازدهه به‌ داخل‌ حفره‌ شکم‌

وقتی‌ بیمار مبتلا به‌ زخم‌ (معده‌ ـ دوازدهه‌) دچار یکی‌ از عوارض‌ ذکر شده‌ می‌شود ناچار به‌ دخالت‌ جراحی‌ می‌شویم‌، این‌ جراحی‌ها گاهی‌ اورژانسی‌ (به‌ دنبال‌ سوراخ‌ شدگی‌ زخم‌) و گاهی‌ به‌‌صورت‌ انتخابی‌ و با در نظر گرفتن‌ همه‌ جوانب‌ انجام‌ می‌شود.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۳ : وقتی‌ می‌گوییم‌ یک‌ بیمار به‌ عنوان‌ مثال‌ به‌ علت‌ زخم‌ مقاوم‌ دوازدهه‌ تحت‌ عمل‌ جراحی‌ قرار می‌گیرد، منظور چه‌ نوع‌ جراحی‌هایی‌ است‌؟

انتخاب‌ نوع‌ جراحی‌ به‌ عوامل‌ متعددی‌ بستگی‌ دارد که‌ عمده‌ترین‌ آن‌ها عبارتند از:

  1. اورژانس‌ بودن‌ یا انتخابی‌ بودن‌ عمل‌ جراحی‌
  2. وسعت‌ و شدت‌ زخم‌ دوازدهه‌
  3. مهارت‌ جراح‌

هدف‌ از جراحی‌، کم‌ کردن‌ از سلول‌هایی‌ است‌ که‌ کار ترشح‌ اسید یا تحریک‌ ترشح‌ اسید را بر عهده‌ دارند. همانطور که‌ در شکل‌۳ـ۱ مشخص‌ است‌، قسمت‌ زیادی‌ از ترشح‌ اسید به‌ وسیله‌ تحریک‌ استیل‌کولین‌ آزاد شده‌ از انتهای‌ عصب‌ واگ‌ صورت‌ می‌گیرد بنابراین‌ قطع‌ کردن‌ عصب‌ واگ‌ که‌ به‌ آن‌ واگوتومی‌ می‌گویند در کنار اقدام‌ جراحی‌ که‌ برای‌ خارج‌ شدن‌ راحت‌ محتویات‌ معده‌ انجام ‌می‌گیرد، اساس‌ جراحی‌ برای‌ زخم‌های‌ دوازدهه‌ را شامل‌ می‌شود. عنوان‌ کردن‌ انواع‌ جراحی‌ها خارج‌ از حوصله‌ این‌ کتاب‌ است‌ اما به‌ بیان‌ ساده‌ می‌توان‌ گفت‌ در معمول‌ترین‌ جراحی‌ها برای‌ درمان‌ زخم‌های‌ دوازده‌ از قطع‌ کامل‌ عصب‌ واگ‌ به‌ همراه‌ خارج‌ کردن‌ قسمت‌ انتهایی‌ معده‌ که‌ آنتر نامیده‌ می‌شود (آنترکتومی‌) و محل‌ اصلی‌ ترشح‌ گاسترین‌ برای‌ تحریک‌ اسید است‌ استفاده‌ می‌شود.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۴ : درمان‌ جراحی‌ چه‌ عوارضی‌ به‌ همراه‌ دارد؟

قبل‌ از اعلام‌ عوارض‌ جراحی‌ برای‌ درمان‌ زخم‌ دوازدهه‌، لازم‌ است‌ یادآوری‌ شود که‌ پزشک‌ مجبور به‌ عمل‌ جراحی‌ می‌شود و راه‌ دیگری‌ پیش‌ پای‌ او نیست‌، بنابراین‌ هم‌ جراح‌ و هم‌ بیمار، هر دو، خطر عوارض‌ پس‌ از عمل‌ را قبول‌ کرده‌ و منتظر آن‌ می‌مانند، هرچند امکان‌ دارد بسیاری‌ از بیماران‌ عوارض‌ جراحی‌ را تجربه‌ نکنند. به‌ هر حال‌ عوارض‌ اصلی‌ جراحی‌ عبارتند از:

  1. زخم عودکننده: گاهی‌ ممکن‌ است‌ به‌ دلایل‌ مختلف‌ از جمله‌ واگوتومی‌ ناکامل‌ یا آنترکتومی‌ ناکامل‌ همچنان‌ درجاتی‌ از ترشح‌ اسید را داشته‌ باشیم‌ که‌ منجر به‌ عود زخم‌ می‌شود.
  2. دردهای‌ شکمی‌ + نفخ‌ و اسهال‌ همراه‌ با اختلال‌ در جذب‌ چربی‌ها و ویتامین‌ B12 که‌ با توجه‌ به‌ نوع‌ عمل‌ در اثر رشد بیش‌ ازحد باکتری‌ها بوجود می‌آید.
  3. گاستریت صفراوی ناشی از برگشت‌ صفرا به‌ داخل‌ معده‌
  4. اختلال‌ در هضم‌ و جذب‌ مناسب‌
  5. اسهال‌ در بعضی‌ از بیماران‌ به‌ دنبال‌ قطع‌ عصب‌ واگ‌ (واگوتومی‌)
  6. بالا رفتن‌ خطر سرطان‌ معده‌
  7. علائمی‌ که‌ مربوط به‌ ورود ناگهانی‌ مقادیر زیاد مواد قندی‌ از معده‌ به‌ روده‌ کوچک‌ می‌باشد و به‌ آن‌ سندرم‌ دمپینگ‌ می‌گویند.

سؤال‌ ۴ ـ ۱۵ : در بیماری‌ زخم‌ ناشی‌ از پپسین‌ (زخم‌ خوش‌خیم‌ معده‌ و زخم‌ دوازدهه‌)، چه‌ غذاها یا میوه‌هایی‌ مفید و کدامیک ‌مضر هستند؟

برای‌ فهم‌ بهتر چگونگی‌ رابطه‌ غذا با زخم‌های‌ خوش‌خیم‌ معده‌ و دوازدهه چند نکته‌ مهم‌ عنوان‌ می‌شود که‌ امیدوارم‌ تا حدودی‌ پاسخ‌ معمول‌ترین‌ پرسش‌ بیماران‌ مبتلا به‌ این‌ بیماری‌ را داده‌ باشم‌.

  1. معده‌ بیمار نباید بیشتر از ۳ تا ۴ ساعت‌ خالی‌ بماند و در حد فاصل‌ دو وعده‌ غذایی‌ می‌توان از چاشت‌ قبل‌ از ظهر یا عصر استفاده‌ کرد.
  2. مصرف‌ لبنیات‌: بهتر است مصرف‌ لبنیات‌ در طی‌ دوره‌ درمان‌ و بخصوص‌ دو هفته‌ اول‌ درمانِ‌ زخم‌ فعال محدود شود زیرا به‌ خاطر سرشار بودن‌ از کلسیم‌، سلول‌های‌ معده‌ را وادار به‌ ترشح‌ بیشتر اسید کرده‌ و ترمیم‌ زخم‌ را به‌ تأخیر می‌اندازند. پس‌ از اتمام‌ درمان‌ وترمیم‌ زخم‌ها (معده‌ یا دوازدهه‌) مصرف‌ لبنیات‌ با مشکل‌ چندانی‌ همراه‌ نیست‌.
  3. بیمار باید از مصرف‌ الکل‌، قهوه‌ (حتی‌ قهوه‌ فاقد کافئین‌) و قند بیش‌ از حد کاملاً پرهیز کند.
  4. گوگرد عنصری‌ است‌ که‌ منبع‌ گلوتاتیون‌ است‌ و این‌ ماده‌ نقش‌ محافظتی‌ از بافت‌ معده‌ و دوازدهه‌ را دارد. بنابراین‌ خوراکی‌های‌ حاوی‌ گوگرد مثل‌ سیر، پیاز، کلم‌، گل‌کلم‌، کلم‌پیچ‌ و کلم‌ بروکسل‌ برای‌ کمک‌ به‌ ترمیم‌ زخم‌ مؤثر هستند.

لازم‌ است‌ یادآوری‌ کنم‌ که‌ سیر و پیاز باعث‌ کاهش‌ فشار دریچه‌ تحتانی‌ مری‌ شده‌ و باعث‌ برگشت‌ محتویات‌ معده‌ به‌ مری ‌می‌شوند بنابراین‌ بیمارانی‌ که‌ از ترش‌ کردن‌ و یا سوزش‌ سر دل‌ به‌ علت‌ بیماری‌ برگشت‌ معده‌ به‌ مری‌ رنج‌ می‌برند، با مصرف‌ سیر و پیاز سوزش‌ِ سر دل و همچنین‌ ترش‌ کردن‌ را با شدت‌ بیشتری‌ تجربه‌ خواهند کرد.

  1. آب‌ کلم‌ به‌ علت‌ دارا بودن‌ گلوتامین‌ باعث‌ تسریع‌ در بهبود زخم‌ می‌شود.
  2. موز از میوه‌هایی‌ است‌ که‌ به‌ ترمیم‌ زخم‌ کمک‌ می‌کند.
  3. شیرین‌بیان‌ به‌ صورت‌ پودر خشک‌ که‌ در کپسول‌ عرضه‌ می‌شود، همچنین‌ به‌ صورت‌ چای‌ در محافظت‌ از زخم‌ نقش‌ دارد. (شکل ۳ـ۲)
  4. خوراکی‌های‌ محرک‌ و آلرژی‌‌زا مانند ادویه‌جات‌ باید کاملاً پرهیز شود.
  5. موادی‌ که‌ میزان‌ اسیدیته‌ معده‌ را زیاد می‌کنند (مانند آب‌‌لیمو، سرکه‌، ترشی‌…) درد ناشی‌ از زخم‌ را تشدید می‌کنند.

مهمترین‌ نکته‌ای‌ که‌ در رژیم‌ غذایی‌ بیماران‌ مبتلا به‌ زخم‌ معده‌ و دوازدهه‌ باید رعایت‌ کرد این‌ است‌ که‌:

دوران‌ طومارهای‌ طولانی‌ غذاهایی‌ که‌ بیمار نباید استفاده‌ کند گذشته‌ است‌ بیمار بهتر از هر کس‌ می‌داند که‌ چه‌ غذایی‌ برایش‌ مناسب‌ است‌ و چه‌ غذایی‌ مضر.

اگر فیلم‌ گنج‌ قارون‌ را دیده‌اید، صحنه‌ آبگوشت‌خوری‌ سه‌ نفره‌ قهرمانان‌ فیلم‌ پس‌ از گرفته‌ شدن‌ قارون‌ از آب‌ زاینده‌رود را در نظر بیاورید. آنجا که‌ قارون‌ در جواب‌ علی‌ به‌ هنگام‌ اصرار او برای‌ خوردن‌ آبگوشت‌ و آب،‌ به‌ دلیل‌ داشتن‌ زخم‌ معده‌ از خوردن ‌خودداری‌ کرده و توصیه‌ پزشکان‌ به‌ اندازه‌ گرفتن‌ هنگام‌ خوردن‌ را یادآوری‌ می‌کند. جواب‌ علی‌ را می‌شنود که‌ تو بخور، شکمت‌ خودش‌ اندازه‌ خواهد گرفت‌.

این‌ ساده‌ترین‌ پاسخ‌ برای‌ بیمارانی‌ است‌ که‌ اصرار به‌ انتخاب‌ نوع‌ غذا برای‌ خوردن‌ دارند.

 

 

 

 

 

فصل‌ پنجم‌

باکتری‌ هلیکوباکتر و نقش‌ آن‌ در ایجاد
زخم‌های‌ معده‌ و دوازدهه‌

سؤال‌ ۵ ـ ۱ : کشف‌ رابطه‌ باکتری‌ هلیکوباکتری‌ و زخم‌های‌ معده‌ ـ دوازدهه‌ دارای‌ چه‌ تاریخچه‌ای‌ است‌؟

اگر اخبار مربوط به‌ اهداء جایزه‌ نوبل‌ را پیگیری‌ کرده‌ باشید، می‌دانید که‌ جایزه‌ نوبل‌ پزشکی‌ در سال‌ ۲۰۰۵ به‌ دو دانشمند استرالیایی‌ با نام‌های‌ مارشال‌ و وارن‌ اهداء شد.

حدود ۲۲ سال‌ قبل‌ از اهداء جایزه‌ نوبل‌، دکتر مارشال‌ که‌ معده‌ای‌ سالم‌ داشت،‌ ده‌ روز پس‌ از خوردن‌ محتویات‌ کِِشت‌ شده‌ میکروب‌ هلیکوباکترپیلوری (که‌ از معده‌ یک‌ مرد با التهاب‌ مزمن‌ معده‌ جدا شده‌ بود) خود را به‌ گاستریت‌ مزمن‌ مبتلا کرد. نمونه‌برداری از معده این التهاب را ثابت کرد.

بیماری‌ زخم‌ معده‌ و دوازدهه، از سال‌های‌ بسیار دور به‌ عنوان‌ نتیجه‌ ترشح‌ بیش‌ از حد اسید، همچنین‌ آزار داروهای‌ مسکن‌ شناخته‌ شده‌ و تحت‌ درمان‌ بوده‌اند از حدود ۲۵ سال‌ قبل‌، زمینه‌سازی‌ و نقش‌ باکتری‌ هلیکوباکتر برای‌ بیماری‌های‌ گوارش‌ از جمله‌ زخم‌ معده‌ و دوازدهه مورد توجه‌ قرار گرفته‌ و اقدامات‌ تشخیصی‌ و درمانی‌ برای‌ آن‌ انجام‌ می‌شود.

سؤال‌ ۵ ـ ۲ : علاوه‌ بر زخم‌ معده‌ و دوازدهه‌، چه‌ بیماری‌های‌ دیگری‌ توسط هلیکوباکترپیلوری‌ در دستگاه‌ گوارش‌ ایجاد می‌شوند؟

ردیف ‌نوع‌ بیماری‌ درصد مثبت‌ بودن‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌
۱ گاستریت‌ مزمن‌ (التهاب‌ مزمن‌ معده‌) بیش‌ از ۹۰ درصد
۲ زخم‌ معده‌ حدود ۸۰ درصد
۳ زخم‌ دوازدهه ‌حدود ۷۰ ـ ۶۰ درصد
۴ سرطان‌ معده ‌حدود ۸۰ درصد
۵ لنفوم‌ معده‌ (سرطان‌ غدد لنفاوی‌) حدود ۹۰ درصد

جدول‌ ۵ ـ۱ نشان‌دهنده‌ بیماری‌های‌ گوارش‌ است‌ که‌ رابطه‌ مستقیمی‌ با عفونت‌ هلیکوباکترپیلوری‌ دارند.

اعدادی‌ که‌ نشان‌دهنده‌ درصد مثبت‌ بودن‌ باکتری‌ هلیکوباکتر در بیماری‌های‌ ذکر شده‌ است‌، تقریبی‌ می‌باشد و در آمارهای‌ مختلف‌، متفاوت‌ است‌. با این‌ حال‌ معدل‌ و نتیجه‌ تقریبی‌ چند مطالعه‌ به‌طور متوسط در این‌ جدول‌ آمده‌ است‌.

سؤال‌ ۵ ـ ۳ : فاکتورهای‌ خطرساز برای‌ آلودگی‌ و عفونت‌ با باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ کدامند؟

عوامل‌ متعددی‌ را به‌ عنوان‌ فاکتور‌ خطرساز برای‌ این‌ باکتری‌ می‌شناسد که‌ مهمترین‌ آن‌ها عبارتند از:

۱ ـ غذا یا آب‌ آلوده‌

۲ ـ تماس‌ با محتویات‌ معده‌ فرد آلوده‌

۳ ـ وضعیت‌ نامناسب‌ فاضلاب‌

۴ ـ زندگی‌ در مجاورت‌ حیوانات‌ اهلی‌

۵ ـ وضعیت‌ اقتصادی‌ و اجتماعی‌ پایین‌

سؤال‌ ۵ ـ ۴ : راه‌های‌ انتقال‌ باکتری‌ هلیکوباکتر کدامند؟

دو روش‌ اصلی‌ در انتقال‌ این‌ باکتری‌ عبارتند از:

۱ ـ دهانی‌ ـ مدفوعی‌: چون‌ این‌ باکتری‌ می‌تواند از طریق‌ مدفوع‌ دفع‌ شود، اگر فرد آلوده‌، نکات‌ بهداشتی‌ را رعایت‌ نکند، از طریق‌ دست‌های‌ آلوده ‌خود می‌تواند، عفونت‌ را به‌ دیگران‌ منتقل‌ کند.

۲ ـ دهانی‌ ـ دهانی‌: باکتری‌ به‌ مقدار فراوان‌ در پلاک‌های‌ دندانی‌ افراد آلوده‌ رشد می‌کند، به‌ علاوه‌ می‌تواند همراه‌ با مواد استفراغ‌ شده‌ وارد دهان‌ شود.

تماس‌ با بزاق‌ فرد آلوده‌ یا تماس‌ با مواد حاوی‌ استفراغ‌های‌ او، راهی‌ دیگر برای‌ ابتلای‌ دیگران‌ است‌.

سؤال‌ ۵ ـ ۵ : باکتری‌ چگونه‌ باعث‌ آزار بافت‌ معده‌ و ایجاد زخم‌ در آن‌ می‌شود؟

باکتری‌ مواد متعددی‌ تولید و آزاد می‌کند که‌ اوره‌آز یکی‌ از آن‌هاست‌. اوره‌آز با تبدیل‌ اوره‌ به‌ آمونیاک‌ و آب‌ محیط اسیدی‌ معده‌ را قلیایی‌ می‌کند. به‌ علاوه‌ آمونیاک‌ به‌ مخاط معده‌ آسیب‌ می‌رساند.

همچنین‌ باکتری‌ موادی‌ را تولید و ترشح‌ می‌کند که‌ سیستم‌ دفاعی‌ بدن‌ و از جمله‌ بعضی‌ از گلبول‌های‌ سفید را به‌ محل‌ کشانده‌ و پدیده‌ التهاب‌ و آزار بافتی را تشدید می‌کند.

سؤال‌ ۵ ـ ۶ : باکتری‌ هلیکوباکتر با چه‌ مکانیزمی‌ ایجاد زخم‌ دوازدهه‌ می‌کند؟

این‌ باکتری‌ با مکانیزم‌های‌ متعددی‌ در ایجاد زخم‌ دوازدهه‌ مؤثر است‌ که‌ مهمترین‌ آن‌ها عبارتند از:

۱ ـ ترشح‌ بیشتر اسید معده‌: اندازه‌گیری‌ میزان‌ ترشح‌ اسید در بیمارانی‌ که‌ عفونت‌ داشته‌ با آن‌هایی‌ که‌ نداشته‌اند، نشان‌ می‌دهد ابتلا به‌ عفونت‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌، باعث‌ ترشح‌ بیشتر اسید در معده‌ می‌شود که‌ نتیجه‌ آن‌ تمایل‌ بیشتر برای‌ ایجاد زخم‌ در دوازدهه است‌.

۲ ـ ترشح‌  بیشتر گاسترین‌: همانطور که‌  در شکل‌ ۳ـ۱ صفحه‌ ۲۶ می‌بینید مهمترین‌ عامل‌ در ترشح‌ اسید، ترشح‌ ماده‌ای‌ به‌ نام ‌گاسترین‌ است‌ که‌ از سلول‌های‌ G واقع‌ در قسمتی‌ از معده‌ که‌ آنتر نامیده‌ می‌شود آزاد می‌شود. اندازه‌گیری‌ و مقایسه‌ گاسترین‌ سرم ‌نشان‌ داده‌ است‌ که‌ ابتلا به‌ عفونت‌ هلیکوباکتر میزان‌ ترشح‌ گاسترین‌ را افزایش‌ می‌دهد.

۳ ـ کاهش‌ سوماتواستاتین‌: همانطور که‌ در شکل‌ ۳ـ۱ صفحه‌ ۲۶ مشاهده‌ می‌شود، برخلاف‌ گاسترین‌ که‌ کار تحریک‌ ترشح ‌اسید را بر عهده‌ دارد ماده‌ای‌ به‌ نام‌ سوماتواستاتین‌، ترشح‌ اسید را مهار می‌کند.

مطالعات‌ نشان‌ داده‌اند که‌، ابتلا به‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ باعث‌ کاهش‌ ترشح‌ سوماتواستاتین‌ و به‌ دنبال‌ آن‌ افزایش‌ ترشح‌ اسید می‌شود.

۴ ـ کاهش بیکربنات لوزالمعده : اسید معده‌ در دوازدهه خنثی‌ ‌شده و قسمت‌ اعظم‌ این‌ کار را بیکربنات‌ به‌ عهده‌ دارد که‌ از لوزالمعده‌ ترشح‌ می‌شود. نشان‌ داده‌ شده‌ است‌ که‌ میزان‌ بیکربنات‌ در بیماران‌ مبتلا به‌ عفونت‌ هلیکوباکترپیلوری‌ از حد معمول‌ کمتر است‌، نتیجه‌ این‌ فرآیند، تمایل ‌بیشتر برای‌ ایجاد زخم‌ دوازدهه‌ است‌.

سؤال‌ ۵ ـ ۷ : چه‌ مدت‌ پس‌ از وارد شدن باکتری‌، بیماری‌ علائم‌ خود را نشان‌ می‌دهد؟

درحالی‌که‌، برای‌ بسیاری‌ از بیماری‌های‌ عفونی‌ می‌توان‌ با حدود تقریبی‌، زمان‌ مشخصی‌ را به‌ عنوان‌ فاصله‌ بین‌ ورود میکروب‌ و شروع‌ علائم‌ بالینی‌ تعیین‌ کرد (دوره‌ کمون یا دوره‌ نهفته‌)، پاسخ‌ دقیقی‌ برای‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ وجود ندارد.

درصد مثبت‌ بودن‌ عفونت‌ در افراد کم‌ سن‌ و سال‌ و وجود یا عدم‌ وجود علائم‌ بالینی‌ در این‌ افراد، نشان‌ می‌دهد بسیاری‌ از بیمارانی‌ که‌ علائم‌ بالینی‌ را در بزرگسالی‌ نشان‌ می‌دهند، چندین‌ سال‌ قبل‌ به‌ این‌ باکتری‌ آلوده‌ شده‌اند. بنابراین‌ شاید بتوان‌ گفت‌: گاهی سال‌ها زمان لازم است تا پس از ورود باکتری به معده، علائم بالینی ایجاد شود و البته این قانون، همیشگی نیست.

سؤال‌ ۵ ـ ۸ : چند درصد افرادی‌ که‌ به‌ باکتری‌ آلوده‌ می‌شوند، دچار علائم‌ بالینی‌ یعنی‌ علائم‌ مربوط به‌ التهاب‌ معده‌، زخم‌ معده ‌و دوازدهه‌ خواهند شد؟

این‌ آمار تقریبی‌ است‌ و حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد موارد را شامل‌ می‌شود. یعنی‌ از هر ۱۰۰ نفری‌ که‌ باکتری‌ وارد معده‌ آن‌ها می‌شود، ۱۰ تا ۱۵ نفر دچار بیماری‌های‌ ذکر شده‌ خواهند شد. بقیه‌ را مبتلایان‌ بدون‌ علامت‌ می‌گویند.

سؤال‌ ۵ ـ ۹ : آقای‌ دکتر، من‌ برای‌ درد سر دل‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ کردم‌ و ایشان‌ پس‌ از تشخیص‌ بیماری‌، برای‌ آگاهی‌ از وضعیت‌ عفونت‌ هلیکوباکتر برای‌ من‌ آزمایش‌ درخواست‌ کردند که‌ مثبت‌ بود، من‌ تحت‌ درمان‌ با آنتی‌بیوتیک‌ قرار گرفتم‌، آیا لازم‌ است‌ بقیه‌ اعضاء خانواده‌ برای‌ عفونت‌ آزمایش‌ بدهند؟

همانطور که‌ در پاسخ‌ به‌ سؤال‌ قبلی‌ عنوان‌ شد، افرادی‌ که‌ باکتری‌ را در معده‌ خود دارند ولی‌ علامتدار نیستند، آسمپتوماتیک‌ یا بدون‌ علامت‌ نامیده‌ می‌شوند. چنین‌ بیمارانی‌ کاندید درمان‌ با آنتی‌بیوتیک‌ نیستند بنابراین‌ اگر در یک‌ خانواده‌، پدر یا مادر دارای‌ بیماری‌ گوارشی‌ همراه‌ با عفونت‌ باکتری‌ هلیکوباکتر باشند، نیاز به‌ انجام‌ آزمایش‌ برای‌ دیگران‌ نیست‌، مگر این‌که‌ آن‌ها هم‌ از درد سر دل‌، بیماری‌ التهاب‌ یا زخم‌ معده‌ و یا زخم‌ دوازدهه‌ شاکی‌ باشند. البته عده‌ای توصیه می‌کنند اگر یکی از اعضاء خانواده، مبتلا به سرطان معده باشد و علاوه بر آن میکروب هلیکوباکترپیلوری هم در معده‌اش زندگی می‌کرد، سایر اعضای خانواده برای عفونت این باکتری آزمایش داده و در صورت مثبت بودن درمان شوند حتی اگر بدون علامت باشند.

سؤال‌ ۵ ـ ۱۰ : چه‌ راه‌هایی‌ برای‌ تشخیص‌ باکتری‌ هلیکوباکتر وجود دارد؟

اقدامات‌ تشخیصی‌ لازم‌ برای‌ اثبات‌ هلیکوباکتر همچنین‌ درصد حساسیت‌ آن‌ها در جدول‌ ۵ ـ۱ آمده‌ است‌.

ردیف ‌روش‌ تشخیصی درصد حساسیت‌
۱ آندوسکوپی‌ و سپس‌ بررسی‌ نمونه‌ بیوپسی با تست‌ اوره‌آز سریع‌ ‌۹۰ درصد
۲ آندوسکوپی‌ و فرستادن‌ نمونه‌ برداشته‌ شده به‌ آزمایشگاه‌ بافت‌شناسی‌ ‌۸۵ درصد
۳ تست‌ تنفسی‌ اوره‌آز بیشتر از ۹۰ درصد
۴ اثبات‌ عفونت‌ به‌ وسیله‌ پیگیری آنتی‌بادی‌ در خون‌ بیمار (سرولوژی‌) ‌بیشتر از ۸۰ درصد

جدول‌ ۵ ـ۱ : روش‌های‌ تشخیص‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌

چند نکته‌:

  1. آندوسکوپی‌ باعث‌ اذیت‌ بیمار می‌شود ولی‌ این‌ ارزش‌ را دارد که‌ علت‌ اصلی‌ درد سر دل‌ بیمار را مشخص‌ می‌کند. اگر سن‌ بیمار بالا باشد یا علائمی‌ که‌ از آن‌ها در صفحه ۲۷ به‌‌عنوان‌ پرچم‌ قرمز نامبرده‌ شد‌، وجود داشته‌ باشد، آندوسکوپی‌ اقدام‌ تشخیصی‌ضروری‌ است‌ زیرا علاوه‌ بر توانایی‌ برای‌ تشخیص‌ عفونت‌ هلیکوباکتر، خیال‌ بیمار را از عدم‌ وجود بدخیمی‌ راحت‌ می‌کند یا خدای‌ نکرده‌ در صورت‌ وجود بدخیمی‌ آن‌ را خیلی‌ سریع‌ تشخیص‌ می‌دهد.
  2. روش‌ شماره‌ ۴ یا سرولوژی‌ می‌تواند برای‌ تشخیص‌ اولیه‌ مورد استفاده‌ قرار گیرد ولی‌ در ادامه‌ درمان‌ و برای‌ آگاهی‌ از ریشه‌کن‌ شدن‌ عفونت‌ خیلی‌ مطمئن‌ نیست‌، زیرا علی‌رغم‌ ریشه‌کن‌ شدن‌ باکتری‌ از معده‌، یافته‌های‌ خونی‌ (سرولوژی‌) ممکن‌ است‌ تا ماه‌ها مثبت‌ بمانند.
  3. تست‌ تنفسی‌ اوره‌آز ساده‌ترین‌ و دقیقترین‌ روش‌ تشخیصی‌ برای‌ باکتری‌ هلیکوباکتر است‌.

در این‌ روش‌ اوره‌ای‌ که‌ کربن‌ نشان‌دار (کربن‌ ۱۳ یا کربن‌ ۱۴) در ساختمان‌ آن‌ به‌ کار رفته‌ است توسط بیمار خورده می‌شود. اگر در معده‌ بیمار، باکتری‌ هلیکوباکتر وجود داشته‌ باشد با آزاد کردن‌ آنزیم‌ اوره‌‌آز که‌ از مواد مترشحه‌ اصلی‌ این‌ باکتری‌ است‌، کربن‌ نشان‌دار آزاد شده‌ و در ساختمان‌ دی‌اکسیدکربن‌ شرکت‌ می‌کند، کربن‌ نشان‌دار به‌ صورت‌ گاز دی‌اکسیدکربن‌ وارد خون‌ شده‌ و از ریه‌ها دفع‌ می‌شود. بیمار حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ پس‌ از خوردن‌ اوره‌، هوای‌ بازدمی‌ خود را وارد یک‌ کیسه‌ می‌کند (پاکت‌ کوچک‌ کاغذی‌). پس‌ از آن‌ کیسه‌ در دستگاه‌ اندازه‌گیری‌کننده‌ کربن‌ نشان‌دار قرار می‌گیرد و دستگاه‌ وجود یا عدم‌ وجود باکتری‌ را نشان‌ می‌دهد.

سؤال‌ ۵ ـ۱۱ : باکتری‌‌هلیکوباکترپیلوری‌‌چگونه‌ ریشه‌کن‌ می‌شود؟

رژیم‌های‌ داروئی‌ متعدد برای‌ ریشه‌کنی‌ باکتری‌ هلیکوباکترپیلوری‌ وجود دارد که‌ در جدول‌ ۵ ـ۲ تعدادی‌ از آن‌ها آمده‌ است‌. انتخاب‌ هر کدام‌ از رژیم‌های‌ داروئی‌ به‌ عوامل‌ متعدد بستگی‌ دارد که‌ مهمترین‌ آن‌ها وضعیت‌ اقتصادی‌ بیمار است‌. به‌‌عنوان‌ مثال‌ ساده‌ترین‌ روش درمان استفاده از رژیم‌ سه‌ داروئی‌ شماره‌ ۱ است‌ که‌ کلاریترومایسین‌ یکی‌ از آنتی‌بیوتیک‌های‌ آن‌ است‌. دوره‌ درمان‌ دو هفته‌ و دوز لازم‌ کلاریترومایسین‌ روزانه‌ ۴ قرص‌ ۲۵۰ میلی‌گرمی‌ به‌ مدت‌ ۲ هفته‌ است‌ (۲ قرص‌ دو بار در روز) کلاریترومایسین‌ نوع‌ ۵۰۰ میلی‌گرمی‌ وارداتی‌ هم‌ دارد که‌ یک‌ دوره‌ ۲ هفته‌ای‌ درمان آن‌ ۴۲ هزار تومان‌ قیمت‌ دارد، نوع‌ داخلی‌ آن‌ متأسفانه‌ تاکنون‌ جزء داروهای‌ مورد تعهد سازمان‌های‌ همگانی‌ بیمه‌ قرار ندارد، بنابراین‌ درمان‌ با نوع‌ داخلی‌ کلاریترومایسین‌ هم‌ حدود ۳۰ هزار تومان ‌هزینه‌ دارد. عامل‌ دوم‌ برای‌ انتخاب‌ رژیم‌ داروئی‌، میزان‌ مقبولیت‌ دارو برای‌ بیمار است‌، به‌ عنوان‌ مثال‌ در رژیم‌ ۴ داروئی‌ شماره‌ ۳، تعداد قرصی‌ که‌ بیمار باید طی‌ ۲ هفته‌ مصرف‌ کند ۳۲۸ قرص‌ است‌. تعدادی‌ که‌ بسیاری‌ از بیماران‌ از شنیدن‌ آن‌ هم‌ وحشت‌ می‌کنند. سومین‌ عامل‌ برای‌ انتخاب‌ نوع‌ رژیم‌ داروئی‌ درصد موفقیت‌ آن‌ است‌ که‌ با توجه‌ به‌ نوع‌ داروهای‌ رژیم‌ داروئی‌، همچنین‌ طول‌ دوره ‌درمان‌ متفاوت‌ است‌ ولی‌ روی‌ هم‌ رفته‌، رژیم‌های‌ ذکر شده‌ در جدول‌ ۵ ـ۲،  موفقیتی‌ حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد را در ریشه‌کنی‌ باکتری‌ هلیکوباکتر دارا هستند. در جدول‌ ذکر شده‌ بالاترین‌ درصد موفقیت‌، مربوط به‌ رژیم‌های‌ شماره‌ ۱ و ۲ است‌ که‌ حدود ۹۰ درصد گزارش ‌شده‌ است‌. من‌ در نسخه‌های‌ فراوانی‌ که‌ در دست‌ بیماران‌ دیده‌ام‌ عده‌ای‌ از همکاران‌، تعداد قرص‌ را به‌ دلخواه‌ کم‌ و زیاد می‌کنند، بیمارانی‌ دیده‌ام‌ که‌ فقط یک‌ هفته‌، آن‌ هم‌ با  مقدار داروی‌ مربوطه‌ درمان‌ شده‌اند، بیمارانی‌ را هم‌ دیده‌ام‌ که‌ می‌گویند از ۳ ماه‌ قبل‌ تحت‌‌ درمان‌ قرار دارند. ما نمی‌توانیم‌ از خودمان‌ رژیم‌ داروئی‌ اختراع‌ کنیم‌. مگر اینکه‌ رژیم‌ داروئی‌ مورد ادعای‌ خود را درکتاب‌های‌ ‌مرجع‌ دیده‌ باشیم‌ یا به‌‌یک‌ مطالعه‌ معتبر انجام‌‌شده‌ استناد‌کنیم‌.

سؤال‌ ۵ ـ ۱۲ : پس‌ از آن‌که‌ درمان‌ آنتی‌بیوتیکی‌ انجام‌ شد، آیا لازم‌ است‌ از ریشه‌کن‌ شدن‌ باکتری‌ مطمئن‌ شویم‌؟

بسیاری‌ از رژیم‌های‌ داروئی‌ در حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد موارد، باکتری‌ را ریشه‌کن‌ می‌کنند بنابراین‌ اگر وضعیت‌ مالی‌ بیمار اجازه‌ ندهد، اصراری‌ به‌ اطمینان‌ از ریشه‌کن‌ شدن‌ باکتری‌ نیست‌، اما اگر علائم‌ بیمار علی‌رغم‌ درمان‌ باقی‌ بمانند و بیمار از تمکن‌ مالی‌ برخوردار باشد می‌توان‌ به‌ اقدام‌ تشخیصی‌ برای‌ اطمینان‌ از ریشه‌کنی‌ باکتری‌ دست‌ زد (هزینه‌ تست‌ تنفسی‌ اوره‌آز، تقریباً چهار برابرحقوق‌ روزانه یک‌ کارگر ساده‌ است‌).

 

ردیف ‌دارو مقدار لازم ‌دوره‌ درمان‌
۱

۳ داروئی

امپرازول ‌۲۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز ۱۴ ـ ۱۰ روز
کلاریترومایسین ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز
آموکسی‌سیلین ‌۱ گرم‌ ۲ بار در روز
۲

۳ داروئی

امپرازول ‌۲۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز ۱۴ ـ ۱۰ روز
کلاریترومایسین ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز
مترونیدازول ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز
۳

۴ داروئی

امپرازول ‌۲۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز ۱۴ ـ ۱۰ روز
بیسموت ‌۲ قرص‌ ۴ بار در روز
مترونیدازول ‌۲۵۰ میلی‌گرم‌ ۴ بار در روز
تتراسیکلین ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۴ بار در روز
۴

۳ داروئی

بیسموت ‌۲ قرص‌ ۴ بار در روز ۱۴ ـ ۱۰ روز
مترونیدازول ‌۲۵۰ میلی‌گرم‌ ۴ بار در روز
تتراسیکلین ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۴ بار در روز
۵

۴ داروئی

رانی‌تیدین ‌۲ قرص‌ در روز ۱۴ ـ ۱۰ روز
بیسموت ‌۲ قرص‌ ۴ بار در روز
کلاریترومایسین ‌۵۰۰ میلی‌گرم‌ ۲ بار در روز
آموکسی‌سیلین ‌۱ گرم‌ ۲ بار در روز

جدول‌ ۵ ـ۲ : رژیم‌های داروئی برای ریشه‌کنی هلیکوباکترپیلوری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

سه × 2 =