داروشناسی
مرداد ۲۶, ۱۳۹۹
فشارخون
مرداد ۲۶, ۱۳۹۹

بیماری های پوست ومو

بیماریهای شایع پوست

آکنه اگزما پسوریازیس

به‌ زبان‌ ساده‌

هر سؤالی‌ که‌ راجع‌ به‌ علل‌، علائم‌ و نشانه‌ها، تشخیص‌ و درمان‌

بیماریهای پوست (آکنه اگزما پسوریازیس)

در ذهن‌ شما وجود دارد پاسخش‌ را در این‌ کتاب‌ خواهید یافت‌

 

 

تألیف‌:

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

(متخصص داخلی نمونه)

 

 

دفتر تهران‌: خیابان انقلاب، بین نامجو و مدنی، کوچه پناهی، پلاک ۲۰، واحد ۱

تلفن۷۷۶۳۱۳۴۷ – ۷۷۶۵۰۱۵۹ – همراه‌ ۰۹۱۲۲۵۴۵۶۰۰

Web: Kerdegari.com             Email: Info@Kerdegari.com

بیماریهای شایع پوست
آکنه اگزما – پسوریازیس

به‌ زبان‌ ساده‌

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

چاپ‌ اول‌: ۱۳۸۷

تیراژ: ۵۰۰۰ نسخه‌

مدیر تولید: غلامرضا کردگاری‌

صفحه‌آرایی: راحله‌ محمودآبادی‌

چاپ‌: مطبوعاتی ایران

شابک‌: ۹۳۷-۲۷۳۶-۹۶۴-۹۷۸

۱۹۰۰ تومان

حق چاپ و نشر محفوظ است.

 

 

فهرست‌

 

…………………… مقدمه‌…………………………………………………………………………. . ۵

فصل ۱ : مقدمه بیماریهای پوست

سؤال ۱ ـ ۱ : اجزاء تشکیل‌دهندۀ پوست کدامند؟ ……………………………….  ۷

سؤال ۱ ـ ۲ : پوست چه اعمالی برای انسان انجام می‌دهد؟ …………………  ۹

سؤال ۱ ـ ۳ : بیماریهای پوستی با چه مکانیزمی بوجود می‌آیند؟ ………..  ۱۱

سؤال ۱ ـ ۴ : چه بیماریهایی پوست را درگیر می‌کنند؟ ……………………..  ۱۲

سؤال ۱ ـ ۵ : چگونه می‌توان بیماریهای پوستی را تشخیص داد؟ ………  ۳۱

سؤال ۱ ـ ۶ : چگونه می‌توان بیماریهای پوستی را درمان کرد؟……………. ۳۷

فصل ۲ : آکنه «جوش‌های غرور جوانی»

سؤال ۲ ـ ۱ : آکنه چیست؟ ……………………………………………………………..  ۳۹

سؤال ۲ ـ ۲ : آکنه با چه مکانیزمی بوجود می‌آید؟ ……………………………  ۴۰

سؤال ۲ ـ ۳ : چه عواملی در ایجاد بیماری آکنه دخیل هستند یا به عبارت دیگر ریسک فاکتورها (عوامل خطرساز) برای ایجاد آکنه کدامند؟ …………………………………………………………………………………  ۴۲

سؤال ۲ ـ ۴ : آکنه چگونه تشخیص داده می‌شود؟ …………………………….  ۴۴

سؤال ۲ ـ ۵ : آکنه با چه بیماریهای دیگری اشتباه می‌شود؟ ……………….  ۴۴

سؤال ۲ ـ ۶ : آکنه از نظر شدت چگونه تقسیم‌بندی می‌شود؟…………….. ۴۷

سؤال ۲ ـ ۷ : آکنه چه سرانجامی دارد ؟ …………………………………………..  ۴۸

سؤال ۲ ـ ۸ : عوارض اصلی آکنه کدامند؟ ……………………………………….  ۴۹

سؤال ۲ ـ ۹ : اساس درمان آکنه چیست؟ …………………………………………  ۴۹

سؤال ۲ ـ ۱۰ : داروها، با چه مکانیزم‌هایی به درمان آکنه کمک می‌کنند؟ با ذکر مثال توضیح دهید؟         ۵۱

سؤال ۲ ـ ۱۱ : رتین‌-آ (ترتینوئین) چیست و چه جایگاهی در درمان آکنه دارد؟         ۵۳

سؤال ۲ ـ ۱۲ : ایزوترتینوئین یا آکوتان چیست؟ چه خاصیتی دارد و به هنگام استفاده از آن باید چه نکاتی را رعایت کرد؟  ۵۴

سؤال ۲ ـ ۱۳ : آنتی‌بیوتیک‌ها چه جایگاهی در درمان آکنه دارند؟ ……..  ۵۷

سؤال ۲ ـ ۱۴ : هورمون‌درمانی چه جایگاهی در درمان آکنه دارد؟ …….  ۵۸

سؤال ۲ ـ ۱۵ : اقدامات غیردارویی از جمله لیزر چه جایگاهی در درمان آکنه دارند؟  ۶۰

سؤال ۲ ـ ۱۶ : درمان آکنه باید تا کی ادامه یابد؟ ……………………………..  ۶۲

فصل ۳ : اگزما (درماتیت) یا التهاب پوست

سؤال ۳ ـ ۱ : منظور از اگزما چیست؟………………………………………………. ۶۴

سؤال ۳ ـ ۲ : درماتیت‌ یا اگزما چگونه طبقه‌بندی می‌شود؟………………… ۶۵

سؤال ۳ ـ ۳ : چند نوع درماتیت داریم؟…………………………………………….. ۶۵

سؤال ۳ ـ ۴ : درماتیت‌ تماسی چیست؟ چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟           ۶۶

سؤال ۳ ـ ۵ : درماتیت آتوپی چیست؟ چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟             ۶۹

سؤال ۳ ـ ۶ : درماتیت سبورئیک چیست؟ چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟         ۷۲

فصل ۴ : پسوریازیس

سؤال ۴ ـ ۱ : پسوریازیس چیست؟…………………………………………………… ۷۷

سؤال ۴ ـ ۲ : چرا به پسوریازیس مبتلا می‌شویم؟………………………………. ۷۸

سؤال ۴ ـ ۳ : چند نوع پسوریازیس داریم؟……………………………………….. ۷۹

سؤال ۴ ـ ۴ : پسوریازیس چگونه تشخیص داده می‌شود؟………………….. ۸۲

سؤال ۴ ـ ۵ : پسوریازیس را چگونه می‌توان درمان کرد؟………………….. ۸۲

 

 

مقدمه‌

 

پوست یکی از سیستم‌های اصلی بدن است که به خاطر گستردگی و وسعت امکان ابتلا به بیماریهای زیادی را دارد.

در این کتاب سعی کرده‌ام تا ۳ بیماری شایع پوست یعنی آکنه (جوش‌های غرور جوانی)، اگزما (درماتیت) و پسوریازیس را به ساده‌ترین شکل ممکن توضیح دهم. یکی از بیماریهای شایعِ دیگرِ پوست یعنی کهیر همچنین خارش، به‌عنوان یکی از علائم و شاید، مهمترین علامت بیماریهای پوستی را در کتابی جداگانه یعنی در کتاب آلرژیهای شایع توضیح داده‌ام و خوانندگان محترم در صورت تمایل، می‌توانند به این کتاب مراجعه کنند.

من در فصلی جداگانه، سعی کرده ام تا به صورت مختصر، کلیۀ بیماریهایی که پوست را درگیر می‌کنند عنوان کنم و آنگاه در ادامه، این سه بیماری را طی فصل‌های جداگانه توضیح دهم.

به هنگام تقسیم‌بندی بیماریهای پوست، اسامی بسیاری از بیماریها را آورده‌ام و هر بیماری که به خاطر مشکلات پوست، مو و ناخن به پزشک مراجعه کرده باشد، با احتمال زیاد، نام بیماری خود را در این جدول خلاصه شده، پیدا خواهد کرد.

آرزو می‌کنم که مطالعۀ این کتاب بتواند، به آگاهی بیماران در مورد بیماریهای شایع پوست کمک کند.

در آماده‌سازی‌ و انتشار این‌ کتاب‌ از کمک‌های‌ بی‌دریغ‌ جناب‌ آقای‌ مهندس‌ غلامرضا کردگاری‌ مدیرعامل‌ محترم‌ انتشارات‌ کردگاری‌، همچنین‌ همسر مهربانشان‌ سرکار خانم‌ راحله‌ محمودآبادی‌ برادرزاده‌ عزیزم‌ یاری‌ گرفته‌ام‌، آرزوی‌ موفقیتشان‌ را دارم‌.

در پایان‌ از خوانندگان‌ محترم‌ این‌ کتاب‌ خواهشمندم‌ نظریات‌ و سؤالات‌ خود را با آدرس‌ اینجانب‌ در میان‌ بگذارند تا بتوانم‌ در چاپ‌های‌ بعدی‌ از آن‌ها استفاده‌ کنم‌. آرزوی‌ من‌ بهبود سطح‌ اطلاعات‌ عمومی‌ بیماران‌ و شناخت‌ بهتر آن‌ها از بیماریشان‌ است‌ تا بتوانند با سلاح بزرگ دانایی به نبرد با بیماری خود رفته و زندگی سالمتری داشته باشند.

دکتر احمد محمودآبادی‌

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آدرس‌ مطب‌ : مشهد ـ خیابان‌ احمدآباد ـ بین‌ عارف‌ و پرستار ـ طبقه‌ فوقانی‌ داروخانه‌ شبانه‌روزی‌ احمدآباد ـ طبقه‌ سوم‌ ـ دکتر محمودآبادی ـ تلفن‌ ۸۴۰۵۰۵۵

فصل‌ اول‌

مقدمه بیماریهای پوست

سؤال ۱ ـ ۱ : اجزاء تشکیل‌دهندۀ پوست کدامند؟

همانطور که در شکل ۱-۱، ملاحظه می‌کنید، پوست از دو لایه اصلی تشکیل شده است که لایه بالایی را اپی‌درم و لایه زیرین آن را درم می‌نامند. در زیر این لایه، لایه‌ای دیگر قرار دارد که اگر چه جزئی از ساختمان پوست به حساب نمی‌آید اما چون دقیقاً در زیر پوست قرار دارد به آن هیپودرم می‌گویند. (هیپو به معنای پایین، زیر و کم است، مثلاً وقتی می‌گوییم بیمار مبتلا به هیپوتیروئیدی است، معنای آن کم‌کاری غدۀ تیروئید فرد می‌باشد). اپی‌درم خود از ۵ لایۀ مجزاء تشکیل شده است که از بالا به پایین عبارتند از:

  1. استراتوم کورنئوم ï لایۀ شاخی پوست
  2. استراتوم لوسیدوم ï لایۀ درخشان
  3. استراتوم گرانولوزوم ï لایۀ دانه‌ای
  4. استراتوم اسپنوزوم ï لایۀ خاردار
  5. استراتوم بازال ï لایۀ پایه‌ای

درم خود از دو لایه تشکیل شده است که عبارتند از:

  1. لایه پاپیلاری ï لایۀ برآمده‌
  2. لایه رتیکولار ï لایه مشبک

همانطور که در شکل ۱-۱ مشاهده می‌شود، ضمائم پوستی یعنی:

  1. ریشۀ مو
  2. غدد ترشح‌کنندۀ عرق
  3. غدد ترشح‌کنندۀ چربی
  4. گیرنده‌های اعصاب حسی

در لایۀ درم قرار دارند و وقتی که آسیب وارد شده به پوست شدید باشد، این لایه و ضمائم همراه آن از بین می‌روند.

غده تولیدکننده عرق
اعصاب حسی
غدد چربی
لایۀ چربی
فولیکول مو
درم
اپی درم

شکل ۱-۱: ساختمان پوست نرمال

اگر قسمتی از پوست شما در اثر تصادف، سوختگی و یا تماس شدید با مواد شیمیایی از بین رفته باشد، مشاهده می‌کنید که این قسمت از پوست شما، توانایی تولید مو، عرق و چربی را از دست داده است. هیپودرم، که با وجود نام آن، جزئی از ساختمان پوست به حساب نمی‌آید دقیقاً در زیر پوست قرار دارد و مملو از سلول‌های چربی است. عروق خونی شامل شریان‌ها و وریدها، همچنین اعصابی که انواع حس‌ها از جمله سرما، گرما، سوزش و… را به مغز می‌برند در این لایه قرار دارند. این لایه، مهمترین محل ذخیرۀ چربی بدن است و ضخامت آن با توجه به میزان چربی ذخیره شده، در دوره‌های مختلف زندگی متفاوت خواهد بود.

سؤال ۱ ـ ۲ : پوست چه اعمالی برای انسان انجام می‌دهد؟

همانطور که می‌دانید، شناخت بیماریهای پوست یک تخصص کاملاً جداگانه و مهم در رشتۀ پزشکی است. برای شناخت بیماریهایی که پوست را درگیر می‌کنند، یک پزشک باید دورۀ ۳ تا ۴ ساله تخصصی پوست را بگذراند و این مسئله نشان‌دهندۀ اهمیت پوست و بیماریهایی مربوط به آن است.

پوست اگر چه ساده به نظر می‌رسد اما با همۀ سادگیش، به عنوان یک عضو حیاتی به حساب آمده و در کنار سایر بافت‌های بدن مثل قلب، مغز، ریه‌ها و کلیه‌ها کار محافظت از بدن و فراهم کردن زمینۀ تداوم حیات را به عهده دارد.

شاید تصور شود که پوست تنها یک لایۀ پوشاننده است و وظیفۀ دیگری را بر عهده ندارد اما اینطور نیست و این عضو حیاتیِ انسان، وظایفی را بر عهده دارد که مهمترین آنها، عبارتند از:

  1. محافظت از بدن در برابر حملۀ انواع میکروب‌ها، در برابر آسیب ناشی از عوامل فیزیکی مثل مواد شیمیایی و همچنین در برابر اشعۀ ماوراء بنفش.
  2. احساس لمس، درد و گرما توسط پایانه‌های عصبی قرار گرفته در لایه درم
  3. تنظیم درجۀ حرارت بدن با استفاده از کنترل میزان تعریق و میزان خونی که خود را به لایه‌های پوستی می‌رسانند. به عنوان مثال وقتی یک فرد در محیط گرم قرار می‌گیرد، پوست با افزایش تعریق خود و عروق خونی با اتساع خود، میزان حرارت خارج شده از بدن را افزایش داده و به تنظیم درجه حرارت بدن کمک می‌کنند.

این اقدامات به هنگام قرارگیری فرد، در یک محیط سرد، به صورت برعکس اجراء می‌شوند.

  1. کمک به ساختن ویتامین – دِ که نقش اساسی در سوخت و ساز کلسیم و فسفر دارد. این دو ماده، اجزاء اصلی سازندۀ اسکلت استخوانی بدن هستند. علاوه بر نقشی که کلسیم در ساختمان استخوان‌ها دارد، بسیاری از اعمال سلولی بخصوص سلول‌های عصبی و عضلانی، وابسته به کلسیم هستند. به عنوان مثال اگر یک فرد برای مدت طولانی دور از آفتاب نگه داشته شود، دچار کمبود ویتامین – د شده و این کمبود ابتدا خود را با کمک گرفتن از استخوان‌ها جبران می‌کند، وقتی کلسیم به پایین‌ترین حد خود رسید و استخوان‌ها هم دچار بیماری نرمی استخوان شدند، زمینۀ اختلال سلول‌های عصبی – عضلانی فراهم می‌شود که مهمترین نتایج بالینی آن، ضعف عضلانی و تشنج می‌باشد.
  2. رگ‌های خونی موجود در پوست به عنوان یک ذخیره برای خون انسانی عمل می‌کنند و وقتی یک فرد به هر دلیل مثلاً خونریزی دچار کم‌خونی حاد شود، خون موجود در عروق خونی پوست، جابجا شده و به سمت بافت‌های دیگر که نیاز بیشتری به خون دارند، حرکت می‌کند.

شما اگر کف دست یک فرد معمولی را با کف دست یک بیمار مبتلا به کم‌خونی مقایسه کنید، به راحتی متوجه تفاوت رنگ آن‌ها خواهید شد. گاهی اوقات مشاهده کرده‌اید که وقتی یک فرد در برابر استرس شدید قرار می‌گیرد، رنگ‌پریده می‌شود. فهم این اتفاق ساده است. در هنگامی که تحت استرس قرار می‌گیریم، بافت‌های حیاتی ما، مثل قلب، ریه‌ها، مغز و… به خون بیشتری نیاز دارند. در این مواقع پیغام به عروق خونی پوستی می‌رسد و آن‌ها با انقباض خود، خون را به بافت‌های حیاتی می‌فرستند که نتیجۀ آن، کاهش خونرسانی به پوست و ایجاد رنگ‌پریدگی برای فرد است.

  1. پوست همانند ریه‌ها و کلیه‌ها، جزیی از سیستم دفعی بدن به حساب می‌آید که در مواقع ضروری نمک و محصولات ناشی از سوخت و ساز بدن مثل آمونیاک و اوره را از طریق تعریق به خارج بدن راهنمایی می‌کند. اجازه دهید مثال بزنم. در پزشکی یک ترکیب لغوی وجود دارد که معنی آن شبنم‌اوره است. در بیمارانی که به هر دلیل دچار نارسایی کلیه شده‌اند و میزان اورۀ خون آن‌ها بیش از حد معمول افزایش یافته است گاهی اوقات مواد سفیدی را می‌توان در محل‌های تعریق شدید مثل کناره‌های پیشانی و ناحیۀ گیجگاهی یا سایر نقاط پوست مشاهده کرد. این مواد سفید رنگ اوره هستند که همراه با تعریق دفع شده‌اند و اکنون به علت تبخیر آب، به‌صورت یک لایه سفید رنگ، بر روی پوست باقی مانده‌اند.

سؤال ۱ ـ ۳ : بیماریهای پوستی با چه مکانیزمی بوجود می‌آیند؟

بیماریهای پوست را می‌توان از دیدگاه‌های مختلفی تقسیم‌بندی کرد. یکی از این دیدگاه‌ها، تقسیم‌بندی بیماریهای پوست بر اساس عامل و زمینۀ بوجودآورندۀ بیماری است.

خلاصه‌ای از این تقسیم‌بندی در جدول ۱-۱ آورده شده است.

۱- بیماریهای عفونی« ۱- ویروس‌ها مثل آبله‌مرغان، آبله و…

۲- باکتری‌ها مثل زرد زخم

۳- قارچ‌ها مثل کاندیدا

۴- سل

۲- بدخیمی‌ها « ۱- سرطان‌های پوست مثل سرطان سلول سنگفرشی

۲- دست‌اندازی سایر سرطان‌ها به پوست

۳- بیماری ارگان‌های

داخلی بدن «

۱- بیماریهای کبدی

۲- بیماریهای کلیوی

۳- بیماریهای خونی

۴- بیماریهای بافت همبند

۴- بیماریهای ایمنی« ۱- ایمنی نسبت به عوامل خارجی مثل داروها، غذاها و…

۲- بیماریهای خودایمنی مثل بیماریهای تاولی

۵- بیماریهای ارثی و متابولیک
۶- بیماریهای ناشی از اشعه مثل آفتاب‌سوختگی و اشعه‌درمانی
۷- بیماریهای ضمائم پوست مثل بیماریهای مو، ناخن…

جدول ۱-۱ : خلاصه‌‌ای از مکانیزم‌های ایجادکنندۀ بیماریهای پوستی

همانطور که در جدول ۱-۱ مشاهده می‌شود، بیماریهای پوستی با مکانیزم‌های مختلفی بوجود می‌آیند. هر پزشک در برخورد با یک ضایعۀ پوستی، به مکانیزم‌های مختلف فکر می‌کند و بر اساس نوع ضایعۀ پوستی که بعداً و در پاسخ به سؤال ۱-۴، توضیح خواهم داد، سعی در شناخت مکانیزم بوجودآورندۀ بیماری می‌کند.

سؤال ۱ ـ ۴ : چه بیماریهایی پوست را درگیر می‌کنند؟

در پاسخ به سؤال قبلی، مکانیزم‌های ایجادکنندۀ بیماریهای پوستی را شرح داده‌ام و اکنون خلاصه‌ای از بیماریهای درگیرکنندۀ پوست را توضیح می‌دهیم.

۱-  بیماریهای

عفونی پوست «

۱- زرد زخم                  ۲- کیست پیلونیدال

۳- اریتراسما                   ۴- کاندیدیاز

۵- تینه‌آورسیکاله              ۶- قارچ‌های پوستی

۷- قارچ مو                    ۸- زگیل‌ها

۹- سلولیت                    ۱۰- باد سرخ

۱۱- آبله‌مرغان

۲- بیماریهای تاولی« ۱- پمفیگوس

۲- بولوس پمفیگوئید

۳- درماتیت هرپتی‌فورمیس

۴- درماتیت ناشی از استاز

۳- انواع اگزما

و درماتیت «

۱- درماتیت تماسی

۲- درماتیت آتوپیک «  ۱- حاد

۲- مزمن

۳- درماتیت سبورئیک

۴- اریترودرما

۵- L.S.C ï لیخن سیمپلکس کرونیکوس

۶- درماتیت آنولار

۷- خارش مقعد

۸- درماتیت ناشی از پوشک بچه

۴- بیماریهای پوسته‌ریزی‌دهنده« ۱- پسوریازیس

۲- بیماریهای شبیه پسوریازیس

۳- لیخن‌پلانوس

۴- پیتریازیس روزه‌آ

۵- قارچ‌های پوستی

۶- بیماریهای پوسته‌ریزی‌دهنده ناشی از داروها

۷- بیماریهای

پوسته‌ریزی‌دهنده ناشی از«

بیماریهای داخلی مثل

۱- بیماری لوپوس

۲- سارکوئیدوز

۵- کهیر و اریتم« ۱- انواع کهیر: به کتاب آلرژیهای شایع مراجعه کنید.
۲- انواع اریتم
(قرمزی پوست «
۱- اریتم مولتی فورم

۲- اریتم مارژیناتوم

۳- اریتم نودوزم

۴- سندرم استیون جانسون

۶- بیماریهای پوست

ناشی از اشعه«

۱- آفتاب‌سوختگی

۲- درماتیت ناشی از رادیوتراپی مانند درمان سرطان‌ها با اشعه (رادیودرماتیت)

۷- سرطان‌های
پوست«
۱- سرطان سلول سنگفرشی

۲- سرطان سلول پایه‌ای

۸- بیماریهای متفرقه« ۱- زخم بستر

۲- پیودرما گانگرانوزوم

۳- کلوئید

۴- مورفه‌آ

۵- سفت شدن پوست انگشتان

۶- تلانژکتازی

 

 

۹- بیماریهای ضمائم پوست« ۱- بیماریهای

ناخن«

۱- سندرم ناخن زرد

۲- اختلال رشد ناخن

۳- عفونت قارچی ناخن

۴- ایجاد خطوط Beaus در روی ناخن

۲- بیماریهای

مو«

۱- ریزش

مو«

۱- طاسی موضعی

۲- ریزش موی تیپ مردانه

۳- طاسی کششی

۴- طاسی منتشر

۵- ریزش مو به علت «

بیماریهای داخلی

۱- بیماری لوپوس

۲- بیماریهای تیروئید

۳- کمبود هورمون رشد

۴- کمبود پروتئین

۵- کمبود آهن

۶- کمبود ویتامین B

۷- کمبود روی

۲- هیرسوتیسم = رشد موی خشن در صورت خانم‌ها
۳- آکنه
۴- روزاسه‌آ« ۱- درماتیت دور دهان

۲- رینوفیما

۵- کیت اپی‌درموئید

۶- کیست سباشه

۳- اختلالات
تعریق«
۱- عدم تعریق

۲- تعریق بدبو

۳- تعریق دارای رنگ

۴- اختلالات

رنگ پوست«

۱- ویتیلیگو

۲- ملاسما

۳- کک‌ومک

۴- آکانتوزیس نیگریکانس

جدول ۱-۲ : بیماریهایی که پوست را درگیر می‌کنند

همانطور که در جدول ۱-۲، مشاهده می‌شود، تقسیم‌بندی دیگری برای بیماریهای پوست وجود دارد که اساس این تقسیم‌بندی چگونگی شکل و نوع ضایعه است. وقتی که یک پزشک با بیمار مبتلا و شاکی از، اختلالات پوستی برخورد می‌کند با معاینه و مشاهدۀ پوست بیمار ابتدا سعی می‌کند ضایعه را در یکی از گروه‌های ذکر شده مثلاً بیماریهای تاولی، بیماریهای پوسته‌ریزی‌دهنده، بیماریهای همراه با قرمزی و التهاب یا بیماریهای کهیری طبقه‌بندی کند. وقتی این کار را انجام داد، حالا نوبت به علت و عامل بوجودآورنده می‌رسد و پزشک با تکمیل معاینه خود همچنین گرفتن شرح حال که معنی آن همکلام شدن و صحبت کردن با بیمار است، علت بوجودآورندۀ ضایعه را تشخیص می‌دهد. به عنوان مثال وقتی یک بیمار با شکایت از خارش به پزشک مراجعه می‌کند و پزشک در معاینۀ پوست بیمار، تشخیص کهیر را برای او می‌گذارد، نخستین پرسش او، سؤال کردن دربارۀ داروها و غذاهای مصرف شدۀ اخیر توسط بیمار است. چه بسا با یک پرسش ساده دربارۀ مصرف دارو و پاسخ بیمار که طی دو هفتۀ گذشته مثلاً کوتریموکسازول استفاده کرده‌ام، تشخیص بیمار، مشخص شده و اقدامات درمانی لازم شروع شود.

اجازه دهید جدول ۱-۲ را بیشتر توضیح دهم:

  1. بیماریهای عفونی: پوست به عنوان اولین عضوی که در برابر عوامل مهاجم قرار می‌گیرد، محلی مناسب برای زندگی و رشد عوامل عفونی است. بعضی از عوامل عفونی مثل باکتری‌ها، پوست را بطور مستقیم مورد حمله قرار می‌دهند و بعضی مثل بسیاری از ویروس‌ها، با وارد شدن به جریان خون خود را به پوست رسانده و تظاهرات بالینی را بوجود می‌آورند. نمونه بارز برای این گروه از بیماریهای عفونی، آبله مرغان، سرخک، سرخجه و… می‌باشد. این عوامل با وارد شدن به بدن از طریق دستگاه تنفس خود را به جریان خون رسانده و به بافت‌های مختلف بدن، از جمله پوست حمله می‌کنند. ورود این عوامل به خون و گردش آن‌ها در بدن باعث می‌شود که مبتلایان به این عوامل، غیر از تظاهرات پوستی، دچار سایر علائم مثل علائم عمومی (خستگی، ضعف، بی‌حالی، بی‌اشتهایی) نیز بشوند.

ویروس‌ها، باکتری‌ها و قارچ‌ها از عوامل عفونی هستند که به‌طور شایع پوست را درگیر می‌کنند. در شکل ۱-۲، نمایی از بیماری زرد زخم که توسط خانواده باکتری‌ها بوجود می‌آید، نشان داده شده است.

شکل ۱-۲ : زرد زخم

  1. بیماریهای تاولی: بیماریهای تاولی که در لغت‌شناسی پزشکی به آن‌ها بیماریهای بولوز (Bullous) گفته می‌شود، دسته‌ای از بیماریها هستند که تظاهر اصلی آن‌ها ایجاد تاول بر روی پوست می‌باشد.

بیماریهای تاولی معمولاً اولیه بوده و در گروه بیماریهای خودایمنی پوست قرار می‌گیرند. علاوه بر بیماریهای خودایمنی، عوامل متعددی مثل بعضی از داروها نیز می‌توانند باعث بوجود آمدن بیماریهای تاولی شوند. یک بیماری پوستی به نام پمفیگوس‌ولگاریس، شناخته‌ترین بیماری تاولی پوست است که علاوه بر پوست، می‌تواند مخاط‌های داخلی از جمله مخاط دهان را درگیر کند.

در شکل ۱-۳، بیمار مبتلا به پمفیگوس‌ ولگاریس ‌(Volgaris) نشان داده شده است. این بیماری، یکی از آزاردهنده‌ترین بیماریهای پوستی بوده، بیمار و پزشک را مورد آزار شدید قرار می‌دهد. از آنجایی‌که، این بیماری در اثر فعال شدن بیش از حد سیستم ایمنی بوجود می‌آید، استفاده از داروهای مهارکنندۀ سیستم ایمنی مثل کورتون‌ها، اساس درمان آن به شمار می‌آید.

شکل ۱-۳ : پمفیگوس ولگاریس

  1. بیماریهای پوسته‌ریزی‌دهنده: این گروه از بیماریها که در لغت‌شناسی پزشکی به آن‌ها بیماریهای پاپولواسکواموس گفته می‌شود، یکی از شایعترین بیماریهای پوستی هستند که با مکانیزم‌های مختلف از جمله بیماریهای خودایمنی، داروها، بیماریهای داخلی مثل لوپوس و عوامل عفونی مثل قارچ‌ها بوجود می‌آیند.

پسوریازیس که در فصل سوم کتاب، توضیح داده خواهد شد، شایعترین و شناخته‌شده‌ترین بیماریِ این گروه است. همانطور که از نام آن‌ها برمی‌آید مهمترین علامت و نشانۀ این گروه از بیماریها، پوسته‌ریزی آن‌ها می‌باشد که مکانیزم اصلی ایجاد آن‌ها رشد سریع لایه‌های زیرین اپی‌درم و افزایش تشکیل سلول‌های لایه‌های شاخی می‌باشد. در شکل ۱-۴، نمایی از پوست بیمار مبتلا به پسوریازیس نشان داده شده است.

شکل ۱-۴ : پوست بیمار مبتلا به پسوریازیس

  1. انواع اگزما و درماتیت: اگزما یا درماتیت به معنای التهاب پوست می‌باشد. در این گروه از بیماریها که فوق‌العاده شایع هستند، پوست دچار تورم و التهاب شده، مهمترین نشانۀ آن خارش می‌باشد. این گروه از بیماریهای پوستی همانند سایر گروه‌ها با مکانیزم‌های مختلفی بوجود می‌آیند که بیماریهای خودایمنی مهمترین جزء آن‌ها می‌باشد. اگزما یا درماتیتی که با مکانیزم خودایمنی بوجود می‌آید، اگزمای آتوپیک یا درماتیت‌آتوپیک نامیده می‌شود. این بیماری گاهی در دوران نوزادی و شیرخواری با قرمز شدن گونه‌های کودک، خود را نشان می‌دهد. در شکل ۱-۵، کودک مبتلا به درماتیت‌آتوپیک نشان داده شده است.

شکل ۱-۵ : درماتیت آتوپیک

سایر مکانیزم‌های بوجودآورندۀ درماتیت یا اگزما عبارتند از اگزمای تماسی، اگزمای دارویی و… .

این نوع از بیماریهای پوستی، به‌صورت مفصل‌تر در فصل چهارم کتاب توضیح داده خواهند شد.

  1. کهیر و اریتم: کهیر به عنوان یک علامت و نه یک بیماری، از آزاردهنده‌ترین علائم پوستی می‌باشد.

این علامت خود را به‌صورت برجستگی صورتی‌رنگی نشان می‌دهد که در عرض چند ساعت از بین می‌رود. اریتم به معنای قرمزی و در اینجا به معنای قرمزی پوست می‌باشد که در کنار کهیر به عنوان یکی از علائم و نشانه‌های پوستی خود را نشان می‌دهد.

کهیر اگر چه یک علامت است و معمولاً نشانه‌ای از حساسیت فرد به بسیاری از داروها، غذاها و گیاهان به شمار می‌آید اما می‌تواند به عنوان یک بیماری اولیه پوستی با عنوان کهیر ایدیوپاتیک یا کهیر مزمن خود را نشان دهد.

وقتی که یک بیمار با شکایت از ضایعات پوستی و خارش ناشی از آن به پزشک مراجعه می‌کند، وظیفه پزشک این است که ضمن تشخیص کهیر به عنوان عامل خارش بیمار، علت آن را نیز پیدا کند.

با توجه به گستردگی کهیر و اهمیت آن، من، این علامت، نشانه یا بیماری را در کتابی با عنوان «آلرژیهای شایع» آورده‌ام و اقدامات لازم برای تشخیص، همچنین درمان آن را در کنار آلرژی شایع دستگاه تنفس یعنی رینیت‌آلرژیک (التهاب بینی در اثر آلرژی) توضیح داده‌ام.

خوانندگان گرامی، در صورت تمایل به کسب آگاهی بیشتر نسبت به اقدامات تشخیصی و درمانی در برخورد با بیمار مبتلا به کهیر، می‌توانند به این کتاب از تألیفات دیگر اینجانب مراجعه کنند.

در شکل ۱-۶، خانم مبتلا به درماتیت دست با عنوان «درماتیت دست زن خانه‌دار[۱]» نشان داده شده است.

  1. بیماریهای پوستی ناشی از اشعه: فصل تابستان بخصوص در مناطقی که آب و هوای گرم و خشک دارند، زمانی مناسب برای ایجاد بیماریهای پوستی ناشی از اشعۀ آفتاب می‌باشد. اشعۀ ماوراء بنفش موجود در نور خورشید، می‌تواند آسیب فراوانی برای پوست ایجاد کند که یکی از این آسیب‌ها، التهاب ناشی از آفتاب سوختگی می‌باشد. استفاده از عینک‌های آفتابی بزرگ، کلاه‌های حصیری، همچنین پوشاندنِ پوست صورت و دست‌ها با پارچۀ مناسب، به‌علاوه استفاده از کرم‌های

شکل ۱-۶ : درماتیتِ دستِ زن خانه‌دار

مناسبِ ضد آفتاب از اقدامات لازم برای جلوگیری از آفتاب‌سوختگی می‌باشد. در شکل ۱-۷، بیمار مبتلا به آفتاب‌سوختگی نشان داده شده است.

قرمزی و تورم
پوست

شکل ۱-۷ : آفتاب‌سوختگی

  1. سرطان‌های پوست: پوست همانند سایر بافت‌های بدن، از گزندِ رشد غیرطبیعی سلول‌های خود که گاه بدخیم بوده و سرطان پوست نامیده می‌شوند، مصون نیست.

به‌طور کلی، هر چه سرعت تقسیم و تعداد تقسیمات سلولی یک عضو بیشتر باشد، زمینۀ بیشتری برای اشتباه ژنتیکی و تولید سلول‌های غیرطبیعی آماده برای سرطانی‌شدن فراهم می‌شود. از آنجایی‌که سلول‌های لایه بازال و پایه‌ای قرار گرفته در اپی‌درم پوست (به شکل ۱-۱ مراجعه شود) از سرعت تقسیم بالایی برخوردار هستند، سرطان پوست، از جمله، سرطان سلول‌های بازال که نام دیگر آن کارسینوم سلول پایه‌ای۱[۲] می‌باشد، از سرطان‌های شایع بدن می‌باشند.

علاوه بر سرطان برخاسته از سلول‌های بازال یا پایه‌ای، نوعی دیگر از سرطان پوست وجود دارد که به آن سرطان سلول سنگفرشی۲[۳]گفته می‌شود. این نوع از سرطان، معمولاً بر روی پوست آسیب دیده از اشعۀ آفتاب بوجود می‌آید. شایعترین محل این نوع سرطان، نقاطی از پوست هستند که در تماس دائم با آفتاب قرار دارند. نقاطی مثل پوست صورت، دست، گوش‌ها و گردن. سرطان سلول سنگفرشی سریعتر از سرطان سلول پایه‌ای رشد کرده و می‌تواند خود را به اعضاء داخلی بدن از جمله ریه، کبد و… برساند. سرطان‌های پوست معمولاً در افراد با سن بالاتر از ۵۰ سال مشاهده می‌شوند. سرطان‌های پوست می‌توانند خود را به صورت‌های‌مختلف مثل تغییررنگ‌اولیه،  برجستگی پوستی‌و…نشان دهند.

به خاطر داشته باشید، هر زخمی که خوب نمی‌شود، هر تغییر در خالی که قبلاً وجود داشته و هر نوع ضایعۀ پوستی می‌تواند یک سرطان پوست باشد. پس اگر کوچکترین شکی به ضایعۀ پوستی خود پیدا کردید، آن را با پزشک خود در میان بگذارید.

توضیح کامل اساس سرطان‌های پوست، چگونگی رشد آن‌ها، فاکتورهای خطرساز، نحوۀ تشخیص و درمان سرطان‌های پوستی، نیازمند فصل و یا حتی کتابی جداگانه است که اگر عمری باقی ماند و سعادت نوشتن آن را پیدا کردم، در آینده به خوانندگان کتابهایم، تقدیم خواهم کرد.

در شکل ۱-۸، دو نوع سرطان شایع پوست یعنی سرطان سلول سنگفرشی و سرطان سلول پایه‌ای نشان داده شده است.

 

S.C.C یا سرطان سلول سنگفرشی       B.C.C یا سرطان سلول پایه‌ای

شکل ۱-۸ : مقایسه‌ای از دو نوع سرطان پوست

۸ . بیماریهای ضمائم پوست: همانطور که در شکل ۱-۱ مشاهده کردید، پوست دارای ضمائمی است که کمک می‌کنند، این ارگان حیاتی، بسیاری از کارهای عنوان شده در سؤال ۱-۲ را برای آن انجام دهند.

چهار ضمیمۀ اصلی پوست عبارتند از:

  1. مو
  2. غدد عرق
  3. غدد چربی
  4. ناخن‌ها

نمای میکروسکوپی از موی آدمی در شکل ۱-۹ نشان داده شده است.

سه بیماری اصلی فولیکول مو عبارتند از:

  1. آکنه (جوش‌های غرور جوانی)
  2. ریزش مو
  3. هیرسوتیسم (رشد غیرطبیعی و بیش از حد مو در خانم‌ها)
چربی
غدد تولیدکنندۀ چربی
کانال فولیکول
مو
سطح پوست

شکل ۱-۹ : نمای میکروسکوپی از ریشۀ مو

آکنه یا جوش‌های ناشی از غرور جوانی در فصلی جداگانه توضیح داده خواهند شد. در ادامۀ مطلب ابتدا ریزش مو و سپس هیرسوتیسم یا رشد غیرطبیعی مو در خانم‌ها را توضیح می‌دهیم.

  1. ریزش مو:

برای درک بهتر و طبیعتاً درمان بهتر ریزش مو، این عارضه شایع و آزاردهنده را به انواع مختلف تقسیم می‌کنند. فرم‌های شایع ریزش مو عبارتند از:

۱لف- ریزش موی تیپ آندروژنیک: در این حالت که ریزش موها از بالا و پشت سر از یک طرف و از طرف دیگر از جلوی سر شروع شده و به سمت هم حرکت می‌کنند، حساسیت بیش از حد گیرنده‌های هورمون مردانه یعنی تستوسترون را عامل اصلی می‌دانند که البته ژنتیک نقش اساسی را در این حساسیت بازی می‌کند.

راه‌های متعددی برای درمان ریزش مو از نوع آندروژنیک که می‌توان آن را ریزش موی تیپ مردانه هم نامید وجود دارد که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود.

  1. یکی از راه‌های درمان، انتخاب شامپو مناسب است. همانطور که می‌دانید در یک تقسیم‌بندی، موها را به سه نوع معمولی، خشک و چرب تقسیم‌بندی می‌کنند.

در این گروه از بیماران اگر موها معمولی باشد، بهتر است که از شامپو اطفال موبان استفاده کرد.

برای موهای چرب می‌توان از شامپو head & shoulder سبز و یا شامپوی سدیم سولفید استفاده کرد.

برای موهای خشک، استفاده از شامپو head & shoulder آبی‌رنگ توصیه می‌شود.

  1. علاوه بر انتخاب شامپوی مناسب، بعضی از پزشکان، درمان تجربی استفاده از: ۱- ویتامین E روزی ۲ عدد ۲- قرص ب–کمپلکس روزی ۱ عدد و ۳- کپسول هماتینیک روزی ۱ عدد را توصیه می‌کنند.
  2. استفاده از داروی ترکیبی و ساختنی زیر یعنی:

۱- آمپول پروژسترون   ۲۰ عدد (۱۰۰۰ میلی‌گرم)

۲- ایزوپروپیل الکل    ۱۰۰ سی‌سی

برای درمان و یا جلوگیری از پیشرفت این نوع ریزش مو توصیه می‌شود.

توصیه می‌شود که روزانه ۲ بار و هر بار به میزان ۱ سی‌سی از محلول ساختنی ذکر شده را (صبح و عصر) با استفاده از سرنگ کشیده، روی ناحیه کم‌پشت ریخته و ماساژ دهیم.

بهتر است به مدت سه ماه این کار را انجام دهیم. البته به این صورت که ماه اول هر روز، ماه دوم روز در میان و ماه سوم دو روز در میان.

  1. استفاده از محلول مینوکسیدیل با غلظت ۲ درصد به میزان ۱۵ قطره یا ۱ سی‌سی روزی ۱ بار و به مدت سه ماه. با این شرط که تنها روی محل کم‌پشت بریزیم اما آن را ماساژ ندهیم.
  2. استفاده از قرص فیناستراید ۱ میلی‌گرمی، که خاصیت ضد هورمون‌های مردانه دارد، روزانه یک قرص توصیه شده است. اگر یک خانم، مبتلا به آلوپسی‌آندروژنیک (ریزش موی تیپ مردانه) شود، قبل از شروع درمان باید به فکر بیماریهایی بود که در آن‌ها هورمون مردانۀ بیش از حد تولید می‌شود.

بیماریهایی مثل تومورهای تخمدان، تومورهای غدۀ فوق‌کلیه، بیماری تخمدان پلی‌کیستیک، کم‌کاری تیروئید، پرکاری مادرزادی غدۀ فوق‌کلیه (CAH) و افزایش پرولاکتین خون به علت تومور هیپوفیز یا بدون علت، از علل اصلی ریزش موی تیپ مردانه در خانم‌ها هستند.

وقتی یک خانم با شکایت از ریزش موی تیپ مردانه به پزشک مراجعه می‌کند، او پس از انجامِ یک سری آزمایش و آگاهی از عدم وجود بیماریهای ذکر شده، اقدام به درمانِ این عارضۀ آزاردهنده می‌کند.

درمان‌های رایج برای ریزش موی تیپ مردانه در خانم‌ها عبارتند از:

  1. درمان تجربی مثل استفاده از ویتامین E، قرص ب–کمپلکس و کپسول هماتینیک.
  2. مهارکننده‌های هورمون مردانه یعنی استفاده از سیپروترون یا سیپروترون کمپوند (دیان). بیمار باید از روز پنجم قاعدگی یک قرص را شروع کند و تا ۲۱ روز ادامه دهد. سپس قرص را برای یک هفته قطع کند، و مجدداً شروع کند.

به خاطر داشته باشید، قرص‌های جلوگیری که دارای پروژسترون بیشتر از ترکیبات استروژن باشند، باعث بدتر شدن ریزش مو می‌شوند.

  1. قرص اسپیرونولاکتون = روزانه ۲ تا ۴ قرص

شکل ۱-۱۰ : ریزش موی تیپ مردانه

در شکل ۱-۱۰، ریزش موی تیپ آندروژنیک در یک خانم دیده می‌شود.

  1. ریزش موی منتشر: در این حالت بیمار از ریزش موهایش به‌طور گسترده شاکی است. او اظهار می‌دارد که اخیراً و طی هفته‌ها یا ماه‌های گذشته به هنگام استحمام یا برس زدن، متوجه ریزش بیش از حد موهایش شده است و این ریزش مو، باعث کم‌پشت شدن موهایش شده که او را خیلی نگران کرده است.

در این حالت پزشک موهای بیمار را معاینه می‌کند و متوجه میزان سلامت موهای بیمار خواهد شد.

باید دانست که کم‌خونی، کم‌کاری غده تیروئید، اعمال جراحی بزرگ و مصرف بعضی از داروها مثل داروهای ضد افسردگی یا داروهای ضد التهاب از جمله داروهای خانواده بروفن، همچنین استفاده از داروهای ضد پرکاری تیروئید مثل متی‌مازول یا پروپیل‌تیواوراسیل می‌توانند باعث ریزش موها و کم‌پشت شدن آن‌ها بشوند.

نقش داروهای شیمی‌درمانی که گاهی در حالات غیرسرطانی از جمله درمان بیماریهای روماتیسمی و… مورد استفاده قرار می‌گیرند، به عنوان عاملی برای ریزش موها، کاملاً شناخته شده است.

پزشک وقتی با بیمار شکایت‌کننده از ریزش مو روبرو می‌شود پس از معاینه بیمار و آگاهی از عدم وجود بیماریهایی که می‌توانند همراه با ریزش مو زخم ایجاد کنند به بیمار اطمینان می‌دهد که ریزش منتشر موهای او جایی برای نگرانی ندارد و با درمان اختلالات بیمار از جمله انواع کم‌خونی، کم‌کاری تیروئید و قطع داروهای ضد التهاب، مشکل او برطرف خواهد شد.

  1. آلوپسی‌آره‌آتا: این نوع ریزش مو که می‌توان آن را ریزش موی منطقه‌ای نامید یکی از آزاردهنده‌ترین انواع ریزش مو است. در این حالت بدون سابقۀ قبلی، بیمار گاهی به‌طور ناگهانی هنگام مشاهدۀ موها در آینه و یا توسط دیگران متوجه عدم وجود مو در نقطه‌ای از سرش می‌شود. این نوع ریزش، مخصوص موهای سر نیست، بلکه گاهی موهای ریش یا سبیل مردان را هم گرفتار می‌کند. این بیماری در سنین بعد از ۳ سالگی و قبل از چهل سالگی مشاهده شده، امکان آن در خارج از این دورۀ سنی خیلی نادر است. ناحیه‌ای که دچار ریزش مو شده، بدون پوسته‌ریزی است و اگر موهای نزدیک به ناحیه مبتلا را بکشیم به شکل علامت سؤال (؟) درمی‌آیند. وجود چنین علامتی در موها، نشان‌دهندۀ فعال بودن بیماری و احتمال گسترش آن است. در حالت‌های زیر، امکان رشد مجدد موها کمتر شده و در اصطلاح پزشکی با پیش‌آگهی بدتری همراه است.
  2. شروع بیماری قبل از بلوغ
  3. وجود علائم آلرژی در بیمار مانند آسم، اگزما…
  4. تکراری بودن ضایعات
  5. متعدد بودن نقاط دچار عارضه
  6. همراه بودن علائم درگیری ناخن
  7. همراه بودن با بیماریهایی که منشاء خودایمنی دارند مثل کم‌کاری تیروئید در اثر بیماری‌ هاشیموتو
  8. وسیع بودن ناحیۀ درگیر

گاهی اوقات در بیماران مبتلا به آلوپسی‌آره‌آتا، علائم درگیری ناخن هم وجود دارد. در این حالت ناخن‌ها سفید شده، دارای نقطه‌های کوچک فرو رفته، همچنین خطوط عرضی و طولی خواهند بود. امکان جدا شدن ناخن از بستر و ضخیم شدن آن نیز وجود دارد. گاهی اوقات سینوزیت، دندان عفونی و عفونت حلق می‌توانند این نوع ریزش مو را به‌وجود آورند.

باید دانست که در اکثر موارد، بیماری به خودی خود و بدون درمان، پس از حدود یک تا یکسال‌ونیم بهبودی می‌یابد. راه‌های متعددی برای درمان آلوپسی‌آره‌آتا وجود دارد که بعضی از آن‌ها عبارتند از:

  1. استفاده از پماد منتول‌سالیسیلات روزی ۲ بار که با گشاد کردن عروق باعث افزایش خونرسانی و بهبود ضایعه می‌شوند. در کنار این پماد می‌توان از یک داروی ترکیبی به صورت:
۵۰ گرم       کرم بتامتازون

۵۰ سی‌سی   ایزوپروپیل الکل

روزی ۲ بار

استفاده کرد.

کپسول هماتینیک روزی ۲ تا ۳ کپسول که می‌توان آن را با کپسول سولفات روی (روزی ۱ عدد) همراه کرد، از اقدامات کمکی برای درمان ریزش موی نقطه‌ای یا منطقه‌ای است.

  1. تزریق زیرجلدی آمپول‌های کورتونی مثل تریامسینولون که با فواصل متوسط ماهانه و با رقیق کردن مناسب، توسط پزشک در محل ضایعه تزریق می‌شود، از راه‌های دیگر درمانی است.

این روش برای مواقعی که ناحیه ریزش مو در حال گسترش است یا بعد از گذشت یک الی یکسال‌ونیم همچنان باقی مانده و یا هنگامی که قسمتی از ابرو دچار ریزش شده است، کاملاً مناسب و انتخابی می‌باشد.

هیرسوتیسم: منظور از هیرسوتیسم رشد غیرمعمول مو در خانم‌ها می‌باشد، به‌طوری‌که مو با ضخامت و مقدار بیشتر در محل‌های غیرمعمول برای خانم‌ها مثل چانه، زیر گردن و بر روی شانه‌ها رشد می‌کند. وقتی که یک پزشک با بیمارِ شکایت‌کننده از هیرسوتیسم روبرو می‌شود به تعدادی بیماری از جمله تومورهای فوق‌کلیه، تومورهای تخمدان، پرکاری مادرزادی غدۀ فوق‌کلیه، کم‌کاری تیروئید، مصرف داروها، بیماری تخمدان پلی‌کیستیک و… فکر می‌کند. اگر دوره‌های عادت ماهیانه یک خانم مبتلا به هیرسوتیسم، در محدودۀ نرمال باشد، معمولاً علتی برای این عارضه پیدا نمی‌شود که در چنین حالتی به آن هیرسوتیسم یا پر مویی بدون علت گفته می‌شود.

اگر علتی برای پر مویی پیدا شد، باید علت را برطرف کرد. اما اگر علتی برای آن پیدا نشد، با استفاده از داروهای ضد آندروژن (ضد هورمون مردانه) می‌توان آن را تحت درمان قرار داد.

الف- استفاده از قرص دیان یا سیپروترون کمپوند: این قرص معمولاً حاوی ۲ میلی‌گرم سیپروترون و اتینیل‌استرادیول است که این قرص از روز پنجم قاعدگی شروع شده، ۲۱ روز ادامه می‌‌یابد سپس دارو قطع می‌شود، معمولاً پس از دو روز قاعدگی اتفاق می‌افتد که دارو مجدداً از روز پنجم شروع می‌شود.

برای آنکه هیرسوتیسم یا پرمویی کاهش پیدا کند، باید حداقل یک دوۀ شش ماهه، دارو را مورد استفاده قرار دهیم.

ب- سیپروترون استات (بدون استرادیول): از روز پنجم تا روز پانزدهم سیکل (به مدت ۱۰ روز) می‌توان روزانه ۱ قرص استفاده کرد. درمان باید برای ۵ تا ۶ سیکل ادامه یابد.

ج- اسپیرونولاکتون: این دارو که به‌صورت قرص‌های ۲۵ میلی‌گرمی در بازار وجود دارد، یک داروی ادرارآور با خاصیت ضد هورمون مردانگی است. با توجه به وضعیت فشار خون و وزن بیمار می‌توان روزانه بین ۲ تا ۶ قرص اسپیرونولاکتون استفاده کرد. اگر بیماری خفیف باشد، می‌توان تنها از ۱ قرص در روز استفاده کرد. در شکل ۱-۱۱، خانم مبتلا به هیرسوتیسم نشان داده شده است.

شکل ۱-۱۱ : خانم مبتلا به هیرسوتیسم

تاکنون ۲ بیماری شایع فولیکول مو که جزئی از ضمائم مو به حساب می‌آیند یعنی ریزش مو و هیرسوتیسم (پر مویی در خانم‌ها) را توضیح دادیم.

آکنه یا جوش‌های غرور جوانی، اگر چه بیماری پوست به حساب می‌آید، اما واقعیت این است که در تقسیم‌بندی بیماریهای پوست، گونه‌ای از بیماریهای فولیکول مو به شمار می‌آید.

آکنه با توجه به اهمیتی که دارد، در فصلی جداگانه و به‌طور کاملتر توضیح داده شده است.

توضیح هر چند مختصر سایر بیماریهای پوست و ضمائم آن، از حوصلۀ این کتاب خارج است و امیدوارم که بتوانم در کتابی جداگانه به توضیح کامل آن‌ها بپردازم.

سؤال ۱ ـ ۵ : چگونه می‌توان بیماریهای پوست را تشخیص داد؟

همانطور که خوانندگانِ سری کتاب‌های بیماریها به زبان ساده می‌دانند بارها و به بهانه‌های مختلف توضیح داده‌ام که پزشکان برای رسیدن به تشخیص بیماریها، معمولاً سه قدم اساسی برمی‌دارند که عبارتند از:

  1. گرفتن شرح حال (صحبت کردن با بیمار و شنیدن پاسخ‌ها و توضیحات او)
  2. معاینه بیمار (استفاده از حس‌های گوناگون مثل بینایی، لامسه و…)
  3. کمک گرفتن از پاراکلینیک (آزمایشگاه، رادیولوژی، سونوگرافی…)

۱- شرح حال: وقتی یک بیمار با شکایت از مشکلات پوستی به پزشک مراجعه می‌کند، او سعی می‌کند با پرسش در مورد خصوصیات شکایت و ضایعۀ پوستی بیمار از جمله دورۀ بیماری و علائم همراه مثل خارش، همچنین چگونگی استفادۀ بیمار از داروها یا غذاهای مختلف، اطلاعات خود را از بیماری پوستی  بیشتر کند. گاهی اوقات صحبت کردن با بیمار و آگاهی از همزمانی ایجاد کهیر با آنتی‌بیوتیک مصرف شده، تشخیص کهیر دارویی را مسجل می‌کند.

اگر پزشک در مصاحبه با یک بیمار متوجه شود که چه عواملی، مشکل او را بدتر کرده یا به بهبود ضایعۀ او کمک می‌کنند، می‌تواند قدمی دیگر برای رسیدن به تشخیص بیماری بردارد. به عنوان مثال اگر یک بیمار با شکایت از کهیر مراجعه کند و پزشک در صحبت کردن با او متوجه ضعف شدید، بی‌حالی، تب و دردهای مفصلی طول کشیده شود، به فکر بیماریهای روماتیسمی از جمله بیماری لوپوس خواهد افتاد.

اگر یک بیمار با قرمزی منتشر و شدید پوست (اریترودرما) به پزشک مراجعه کند و بگوید که مدتی قبل طی یک عمل جراحی، خون دریافت کرده است. پزشک به اریترودرمی ناشی از تزریق خون فکر می‌کند.

اگر یک بیمار با شکایت از قرمزی و پوسته‌ریزی دست‌ها به پزشک مراجعه کند و پزشک متوجه تماس بیمار با سیمان یا دیگر فرآورده‌های مورد استفاده در ساختمان‌سازی شود، به درماتیت تماسی فکر خواهد کرد.

بر اساس آنچه عنوان شد، یک پزشک در برخورد با بیمار مبتلا و شکایت‌کننده از ضایعه پوستی، ضمن صحبت کردن با بیمار و یافتن پاسخ‌های مناسب برای سؤالاتی از قبیل:

  1. خصوصیات ضایعۀ پوستی و دورۀ آن
  2. علائم همراه با ضایعۀ پوستی مثل سوزش، خارش، پوسته‌ریزی
  3. عوامل تشدیدکننده یا تخفیف‌دهندۀ ضایعه
  4. رابطه ضایعه با طول شبانه‌روز
  5. شرح حال داروها و غذاهای مصرفی
  6. وجود یا عدم وجود علائم همراه مثل تب، درد مفاصل، بی‌حالی…
  7. شرح حال بیماری قبلی از جمله بیماریهای پوستی، عفونی، غدد، بدخیمی‌ها…

قدم اولیه برای تشخیص ضایعه را برمی‌دارد.

۲- معاینۀ بیمار: معاینۀ بیمار و استفاده از حس‌هایی مثل لمس، مشاهده و… قدم بعدی برای رسیدن به تشخیص است.

شکل و اندازۀ ضایعه، وجود یا عدم وجود پوسته‌ریزی‌دهنده بودن ضایعه، برجسته یا صاف بودن ضایعه، محل ضایعه و میزان گستردگی آن از جمله نکات برجسته در مشاهده عارضۀ ناشی از بیماری پوستی می‌باشد.

بعضی از بیماریهای پوستی به‌طور اولیه و بعضی از آن‌ها، ثانویه به مصرف داروها، یا یک بیماری داخلی بوجود می‌آیند.

بیماریهای داخلی که می‌توانند تظاهرات پوستی ایجاد کنند عبارتند از: عفونت‌ها، بیماریهای خونی، بدخیمی‌ها، بیماریهای غدد داخلی و… . این نوع نگرش به علل بوجودآورندۀ بیماریهای پوستی باعث می‌شود که وقتی یک پزشک با بیمار شکایت‌کنندۀ از ضایعه پوستی برخورد کند، معاینه کاملی از بیمار بعمل آورد. معاینۀ بیمار از نظر بدخیمی‌هایی مثل سرطان پستان، سرطان تیروئید، پروستات و بدخیمی‌های خونی – لنفاوی مثل لنفوم و بیماری هوچکین، از نکات برجسته می‌باشند.

۳- اقدامات پاراکلینیک: اقدام کمکی و پاراکلینیکی برای تشخیص بیماریهای پوستی عبارتند از:

  1. بیوپسی (نمونه‌برداری)
  2. استفاده از محلول هیدروکسید پتاسیم (KOH) برای تشخیص بیماریهای قارچی
  3. تهیه اسمیر (گستره) (Tzanck)
  4. دیاسکوپی (Diascopy)
  5. استفاده از لامپ وود (Wood’s light)
  6. استفاده از تست نوار چسب

۱ – بیوپسی (نمونه‌برداری) : در این اقدام تشخیصی، ابتدا قسمتی از پوست که لازم است بررسی شود، با استفاده از لیدوکائین ۱% بی‌حس شده و سپس نمونه‌برداری انجام می‌شود. نمونه‌برداری توسط چاقوی جراحی و یا توسط سوراخ‌کن (Punch) به عمل می‌آید.

۲ – استفاده از محلول هیدروکسید پتاسیم (KOH) : وقتی که در یک ضایعۀ پوستی به عفونت قارچی شک داشته باشیم، از این محلول استفاده می‌کنیم. به بیمار گفته می‌شود که شرایطی مثل عدم استفاده از محلول‌های درمانی یا عدم استحمام را رعایت کند و سپس خیلی آهسته، قسمتی از پوسته‌ریزی ضایعه توسط یک تیغ خراش داده شده و بر روی یک لام یا شیشۀ میکروسکوپ ریخته می‌شود. بدنبال تراشیدن قسمتی از ضایعه بر روی لام، ۱ تا ۲ قطره از محلول ۲۰ درصد KOH بر روی آن ریخته، مقدار کمی حرارت می‌دهیم تا حل شدن کراتین پوست، سریعتر صورت گیرد. پس از آماده شدن اسلاید، آن را با استفاده از میکروسکوپ مورد بررسی قرار داده و «هایفا» یا رشته‌های ایجادکنندۀ قارچ را مشاهده خواهیم کرد.

بیماریهایی که می‌توان آن‌ها را با استفاده از این تکنیک تشخیص داد عبارتند از: عفونت‌های درماتوفیتی، هیفای کاذب و جوانه‌های قارچی در عفونت‌های کاندیدایی و هیفای قطعه‌قطعه شده همراه با خارهای آن در عفونت با تینه‌آ ورسیکالر.

۳ – استفاده از اسمیر Tzanck : این نامگذاری از اسم دانشمندی گرفته شده است که نخستین‌بار آن را مورد استفاده قرار داد.

از تهیه این اسمیر برای تشخیص عفونت‌های ایجاد شده توسط ویروس‌های گروه هرپس (عامل ایجادکنندۀ تبخال و آبله‌مرغان) استفاده می‌شود در این روش از جوش‌های حاوی مایع که در اصطلاح پزشکی به آن‌ها وزیکول می‌گویند استفاده می‌شود.

۴ – دیاسکوپی (Diascopy) : دیاسکوپ (Diascope) یک صفحۀ شیشه‌ای یا پلاستیکی است که بر روی پوست فشار داده می‌شود تا تغییرات آن، پس از آنکه، پوست بی‌رنگ و عروق فاقد خون شوند، دیده شود.

از این روش، برای تشخیص رنگ پریده شدن یا نشدن یک ضایعه پوستی پس از فشار دادن استفاده می‌شود. فرض کنید، بیماری با شکایت از یک ضایعۀ قرمز رنگ مشکوک به همانژیوم یا تومور خوش‌خیم عروقی یا خونریزی زیرجلدی مراجعه می‌کند. وقتی دیاسکوپ را روی ضایعه فشار دهیم، همانژیوم رنگ پریده شده اما خونریزی به شکل قبل باقی می‌ماند.

۵ – لامپ وود (Wood’s light) : در این روش از یک لامپ استفاده می‌شود که توانایی ارزیابی بعضی از ضایعات پوستی را دارد. به عنوان مثال تاباندن اشعۀ لامپ وود بر روی اریتراسما (ِیک ضایعه پوستی ایجاد شده در کشاله ران، زیر بغل… به علت یک نوع باکتری به نام کورینه باکتریوم مینوتیسیموم) باعث ایجاد شدن یک رنگ قرمز مرجانی می‌شود. درحالی‌که ضایعات ایجاد شده توسط یک باکتری به نام پسودومونا، ظاهر آبی کم‌رنگ ایجاد می‌کند.

قارچ پوست سر که توسط بعضی از درماتوفیت‌ها مثل میکرواسپوروم کانیسر بوجود می‌آید در اثر تابانیدن لامپ وود، نمای زرد فلورسانس می‌گیرند.

  ۶ تست نوار (Patch test) : از این روش برای آگاهی از حساسیت فرد نسبت به انواع مواد حساسیت‌زا استفاده می‌شود. آلرژن‌ها یا مواد حساسیت‌زای متعددی را توسط پانسمان پوشیده، بر روی پوست فرد قرار داده و ۴۸ ساعت بعد آن را باز می‌کنند.

پوست از نظر وجود یا عدم وجود علائم مربوط به حساسیت مثل قرمزی و تورم معاینه شده، با توجه به محل علامت در مورد مادۀ ایجادکنندۀ حساسیت تصمیم‌گیری می‌شود.

خلاصۀ پاسخ به سؤال ۱- ۵ :

وقتی یک بیمار با شکایت از ضایعۀ پوستی به پزشک مراجعه می‌کند، پزشک با استفاده از اقدامات سه‌گانه تشخیصی، شامل شرح حال، معاینۀ فیزیکی و استفاده از اقدامات پاراکلینیک، ابتدا ضایعۀ پوستی را تشخیص داده و سپس علت آن را پیدا می‌کند. صحبت کردن با بیماری و معاینۀ ضایعۀ پوستی قدم‌های اساسی در تشخیص هستند و چه بسا، در مواقع بسیاری با استفاده از همین دو قدم اولیه، بیماری و علت آن تشخیص داده می‌شود. بیماران باید بدانند که یک پزشک متخصص پوست، هر روز و هر ساعت با مشکلی، شبیه مشکل ایشان روبرو بوده و اگر زیاد پرس‌وجو نمی‌کند یا زیاد بیمار را معاینه نمی‌کند بخاطر تشخیص سریع ضایعه است. بیمار باید بداند گاهی اوقات، وقتی که او بر روی صندلی کنار پزشک می‌نشیند، حتی قبل از آنکه صحبت کردن خود را آغاز کند، پزشک بیمارش را با توجه به شیوع و فراوانی آن‌ تشخیص داده است. این نکته را از آن جهت عنوان کردم که بعضی از پزشکان، به خاطر عدم معاینۀ کامل بیمار و گوش ندادن دقیق به صحبت‌های او، وقتی شروع به نوشتن نسخه می‌کنند، توسط بیمار مورد مواخذه قرار می‌گیرند که فلان دکتر اجازه نداد من حرفم را بزنم یا همینکه کنارش نشستم و دهانم را باز کردم، شروع به نوشتن نسخه کرد.

با همه آنچه که برای آرام کردن بیماران پوستی، در برخورد با پزشکان درمان‌کنندۀ اختلال پوستی عنوان کردم، شخصاً و به عنوان یک متخصص داخلی، معتقد هستم که پزشک ابتدا باید اجازه دهد تا بیمار حرف‌هایش را بزند و مشکلات خود را بیان کند، آنگاه معاینۀ خود را تکمیل کند. معاینه‌ای که از بدو ورود بیمار به اطاق و با مشاهدۀ راه رفتن او آغاز شده است.

در دوران دانشجویی، هنگامی که بخش پوست را در بیمارستان امام خمینی(ره) اهواز می‌گذراندم، استادی*[۴]داشتیم که بیماران، حتی یک آکنه را (که آن روزها با غرور کاذب و اولیهِ سال‌هایِ ابتداییِ آموزشِ پزشکی، آسان و راحت می‌دانستیم) به دقت معاینه می‌کرد. با صبوری کامل به حرف‌های بیمار گوش می‌داد و با انجام مانورهای مختلف به سر و صورت آکنۀ او را معاینه می‌کرد. وقتی با همان خیالات اولیه و خام معترض می‌شدیم که استاد، تشخیص این بیماری ساده است، چرا اینقدر برای معاینۀ بیمار وقت می‌گذارید؟ خنده‌ای همراه با نگاه عاقل اندر سفیه می‌کرد که خوب، البته شما خیلی دانشمند هستید و بیماری را سریع تشخیص می‌دهید. اما بیمار، فکر می‌کند که بیماریش شدید است و کسی قادر به تشخیص آن نیست، اما چون شما وقت کافی گذاشته‌اید و معاینۀ کاملی را انجام داده‌اید، توانسته‌اید بیماریش را تشخیص دهید.

گاهی پس از صحبت کردن با بیمار و معاینۀ دقیق او، در تشخیص خود مطمئن نبوده یا اینکه علت اصلی بیماری را تشخیص نمی‌دهد. در این موارد با کمک گرفتن از اقدامات شش‌گانه ذکر شده (اقدامات پاراکلینیک) بیماری را تشخیص داده و آن را درمان خواهد کرد.

سؤال ۱ ـ ۶ : چگونه می‌توان بیماریهای پوستی را درمان کرد؟

درمان‌های رایج برای بیماریهای پوستی، همانند همۀ بیماریها، در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند. گروه اول، درمان‌های علامتی هستند و گروه دوم، درمان‌های علتی. در گروه اول از اقداماتی استفاده می‌شود که هدف آن‌ها، کاهش شکایات بیمار مثل خارش، سوزش، خشکی پوست و… می‌باشد. در گروه دوم از اقداماتی استفاده می‌شود که اساس آن‌ها، شناخت و درمان ریشه‌ای بیماری است. ذکر این نکته ضروری است که بسیاری از بیماریهای پوستی، همانند بسیاری از بیماریهای دیگر، قابل کنترل هستند اما قابل درمان قطعی نیستند و برای رسیدن به درمان قطعی باید منتظر گذشت زمان بود.

بیماریهایی مثل آکنه، اگزما، پسوریازیس همچنین بسیاری از بیماریهایی که با مکانیزم خودایمنی بوجود می‌آیند را می‌توان با استفاده از اقدامات درمانی، کنترل کرد. طوری که بیمار از وجود مشکلات پوستی خود رنج نبرد. اما یک فرد مبتلا به این گروه از بیماریها باید بداند که ضرورتی برای درمان قطعی و از بین بردن کامل ضایعه نیست. او باید با استفاده از حداقل داروها، علائم و نشانه‌های بیماری خود را کنترل کند و اصراری به درمان قطعی نداشته باشد.

بسیاری از بیماران، پس از مدتی، درمان خود را رها می‌کنند و در پاسخِ اعتراضِ پزشک نسبت به قطع داروهای خود می‌گویند: چه فایده‌ای دارد، تا وقتی که قرص می‌خورم یا تا وقتی که از کرم و پماد استفاده می‌کنم، بهترم، اما همین که داروهایم را قطع می‌کنم، علامت‌های آزاردهنده به سراغم می‌آیند.

به این بیماران باید گفت که، فشار خون هم، همینطور است، دیابت هم همینطور است، آسم هم همینطور است و خلاصه، بشر با همۀ ادعاهایش قادر به درمان ریشه‌ای بسیاری از بیماریها نیست و تنها قادر به درمان قطعی بعضی از بیماریها است. بیماریهای عفونی مثل آنژین چرکی، عفونت‌های ادراری، عفونت‌های تنفسی و…، در این گروه قرار می‌گیرند.

علاوه بر بیماریهای عفونی، البته بیماریهای دیگری هم هستند که بشر قادر به درمان قطعی آن‌ها می‌باشد امّا توضیح همۀ این بیماریها از حوصلۀ کتاب خارج است.

اقدامات درمانی مورد استفاده برای بیماریهای پوست را می‌توان در دو گروه اصلیِ موضعی یا سیستمیک (عمومی) قرار داد.

این اقدامات درمانی در جدول ۱-۳، نشان داده شده‌اند.

۱- اقدامات

درمانیِ «

موضعی

۱- ضد آفتاب‌ها

۲- انواع کورتون‌ها

۳- نرم‌کننده‌ها

۴- آنتی‌بیوتیک‌ها

۵- صابون‌ها و شامپوها

۶- خشک‌کننده‌ها و محلول‌های ضدعفونی‌کننده

۷- انواع فرآورده‌ها مثل لوسیون‌ها، کرم‌ها و پمادها

۸- کمپرس مرطوب همراه با محلول‌های مورد استفاده

۹- استفاده از نور آفتاب همراه با داروهای خوراکی مثل متوکسالن

۲- اقدامات

درمانیِ «

سیستمیک

۱- انواع داروهای هورمونی مثل کورتون‌ها

۲- انواع ویتامین‌ها و فلزات

۳- انواع آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی یا تزریقی

۴- آنتی‌هیستامین‌ها« ۱- خواب‌آور مثل دیفن‌هیدرامین

۲- غیرخواب‌آور مثل ستیریزین

جدول ۱-۳ : خلاصه‌ای از اقدامات درمانی برای بیماریهای پوستی

 

 

فصل‌ دوم‌

 

آکنه
(جوش‌های غرور جوانی)

سؤال ۲ ـ ۱ : آکنه چیست؟

آکنه که مردم آن را با عنوان جوش‌های ناشی از غرور جوانی می‌شناسند یکی از شایعترین بیماریهای پوستی و به بیان دیگر، شایعترین علت مراجعه بیماران به پزشکان متخصص پوست است.

این بیماری معمولاً همزمان با بلوغ و با مکانیزم‌هایی که بعداً به آن‌ها اشاره خواهد شد، شروع می‌شود.

همانطور که در تقسیم‌بندی بیماریهای پوستی ذکر شده در فصل اول (صفحه ۱۴) مشاهده می‌شود، آکنه جزء یکی از بیماریهای زوائد پوست یعنی، مو می‌باشد.

همانطور که در شکل ۲-۱ مشاهده می‌شود، ریشۀ مو در یک فضای کانال‌مانند به اسم فولیکول مو قرار گرفته و رشد می‌کند.

از طرف دیگر، غدد چربی به عنوان یکی دیگر از زوائد پوستی، ترشحات خود را در داخل فولیکول مو تخلیه کرده که به سمت بالا حرکت کرده و در روی سطح پوست پخش می‌شوند.

 

 

 

آکنۀ شدید                       آکنۀ خفیف               نمایی از پوست نرمال
شکل ۲-۱: مقایسۀ پوست سالم با آکنۀ خفیف و شدید

علاوه بر آنچه که در مورد فولیکول مو ذکر شد، باید تکرار کرد که سطحی‌ترین لایۀ پوست، لایۀ شاخی نام دارد و سلول‌های پوستی که از لایه سازنده منشأ می‌گیرند، خیلی آهسته به سمت بالا حرکت کرده و در نهایت از بین رفته، لایه شاخی را بوجود می‌آورند. این روند را روند شاخی شدن می‌گویند.

اساس ایجاد آکنه، اختلال در ترکیب و شدت چربی ترشح شده از غدد چربی و همچنین اختلال در روند و شدت شاخی شدن است.

سؤال ۲ ـ ۲ : آکنه با چه مکانیزمی بوجود می‌آید؟

در پزشکی علمی وجود دارد که فیزیوپاتولوژی نامیده می‌شود. این رشته از علم پزشکی بر روی نحوه ایجاد بیماریها صحبت می‌کند و منظور از فیزیوپاتولوژی آکنه، مجموعۀ عوامل بیمارزایی هستند که در نهایت منجر به ایجاد بیماری و علائم بالینی ناشی از آن می‌شوند.

اساس فیزیوپاتولوژی بیماری آکنه را بسیاری، بسته شدن غیرطبیعی دهانۀ فولیکول‌های مو می‌دانند. همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد، دو عامل را به عنوان علل اصلی شروع بیماری آکنه می‌دانند. این دو عامل عبارتند از:

  1. تولید بیش‌تر از حد معمول چربی توسط غدد چربی پوست
  2. افزایش شاخی شدن پوست

وقتی چربی‌ها به همراه لایه شاخی پوست، در دهانه فولیکول قرار می‌گیرند حالتی دانه‌مانند در پوست ایجاد می‌کنند که کومدون نامیده شده و به راحتی توسط چشم، قابل مشاهده است.

بر اساس آنچه عنوان شد، کومدون‌ها، آغازکنندۀ آکنه هستند. دو نوع کومدون داریم که با توجه به بسته شدن کامل دهانه فولیکول به دو نوع کومدون بسته (کومدون سرسفید) و کومدون باز (کومدون سر سیاه) تقسیم می‌شوند.

تا این مرحله، یعنی مرحله‌ای که هنوز میکروب‌ها و یا به عبارت دقیق‌تر باکتری اصلی عامل ایجادکننده آکنه یعنی پروپیونی باکتریوم آکنه (Propionibacterium acne) وارد عمل نشده، به بیماری، آکنۀ غیرعفونی می‌گویند. وقتی در اثر بسته شدن دهانه فولیکول و ایجاد کومدون بسته یا سرسفید، زمینۀ رشد باکتری ذکر شده، فراهم شد، علاوه بر کومدون، ضایعات دیگری که به آن‌ها، پاپول، پوستول، ندول‌وکیست می‌گویند، ایجاد می‌شود. مجموعۀ آکنه غیرعفونی و آکنه عفونی، در کنار هم آکنۀ معمولی یا به عبارت دیگر آکنه ولگاریس را می‌سازند.

ایجاد آکنۀ عفونی به این علت است که: باکتری نامبرده، یک آنزیم به نام لیپاز ترشح می‌کند. این آنزیم تری‌گلیسرید موجود در چربی‌های ترشح شده را به اسیدهای چرب تبدیل می‌کند. اسیدهای چرب تولید شده، دیوارۀ فولیکول را تحریک کرده، با التهاب آن پاپول و سپس پوستول که حاوی ترشحات چرکی است را بوجود می‌آورد. وقتی عفونت و التهاب شدید شد، فولیکول پاره شده و آزاد شدن باکتریهای فراوان زمینۀ ایجاد ندول و کیست را فراهم می‌کند. بر اساس آنچه که عنوان شد، ضایعات موجود در آکنه را می‌توان به شکل زیر تقسیم‌بندی کرد:

۱- آکنه غیرالتهابی (کومدون) « ۱- کومدون سرسفید (کومدون بسته)

۲- کومدون سرسیاه (کومدون باز)

۲- آکنه التهابی« ۱- پاپول

۲- پوستول

۳- ندول

۴- کیست

شناخت ضایعات موجود در آکنه از این جهت اهمیت دارد که بر اساس تعداد و نوع آن‌ها، این بیماری از نظر شدت به سه نوع خفیف، متوسط و شدید تقسیم‌ می‌شود.

سؤال ۲ ـ ۳ : چه عواملی در ایجاد بیماری آکنه دخیل هستند یا به عبارت دیگر ریسک فاکتورها (عوامل خطرساز) برای ایجاد آکنه کدامند؟

همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی عنوان شد، دو عاملِ افزایش تولید بیش از حد چربی و افزایش شاخی شدن پوست را به عنوان عوامل اصلی آغازکننده آکنه می‌شناسند. بنابراین سؤال اصلی این است که چه عواملی باعث افزایش ترشح چربی یا تغییر محتویات آن و چه عواملی باعث ایجاد پدیدۀ شاخی شدن پوست می‌شوند.

بلوغ مهمترین عامل آغازکنندۀ آکنه است و علت آن هم افزایش هورمون آندروژن می‌باشد. ثابت شده است که هورمون آندروژن یا مردانه باعث افزایش تولید چربی و همچنین افزایش روند شاخی شدن پوست می‌شود. سایر عوامل شروع‌کننده عبارتند از:

  1. حاملگی
  2. تغییرات هورمونی
  3. مواد پاک‌کنندۀ پوست
  4. رطوبت بیش از حد
  5. تعریق زیاد
  6. ارث
  7. استفاده از هورمون‌های آنابولیک (بدن‌سازان استفاده می‌کنند)
  8. تحریک پوست با خاراندن همچنین ایجاد زمینۀ التهاب و عفونت
  9. تجمع سلول‌های مرده و ایجاد زمینۀ مناسب برای بسته شدن دهانۀ فولیکول مو
  10. استرس با مکانیزم افزایش هورمون‌های فوق کلیه که آندروژن‌ها هم در آن وجود دارند.
  11. داروهای دارای هالوژن (ید، کلرید، برومید) مثل لیتیوم، باربیتوراتها…
  12. غذاهای دریایی که حاوی ید زیاد هستند.
  13. غذاهای حاوی قند و چربی زیاد
  14. غذاهای حاوی پروتئین کم
  15. کاهش مصرف ویتامین E و ویتامین A

در انتها لازم است که عنوان شود، کثیفی و عدم شستشوی صورت عامل اصلی آغازکنندۀ آکنه نیست بلکه، علاوه بر تغییرات ذکر شده، تنگی کانال مو (فولیکول مو) در بعضی از افراد باعث ایجاد آکنه می‌شود. به عبارت دیگر، علاوه بر همۀ عواملی که ذکر شد، تنگی فولیکول مو در بعضی از افراد باعث می‌شود که وجود فاکتورهای خطرساز، زمینۀ انسداد فولیکول مو را بوجود آورند.

با مطالعه این پاسخ امیدوارم متوجه شده باشید که چرا در شرایط یکسان از نظر سن، جنس، تغذیه و… بعضی به آکنه مبتلا می‌شوند و بعضی نمی‌شوند.

سؤال ۲ ـ ۴ : آکنه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص آکنه، یک تشخیص کلینیکی است. یعنی پزشک با معاینه بیمار شاکی از عارضۀ پوستی و با مشاهدۀ نوع ضایعات، ضمن تشخیص بیماری، شدت آن را نیز تشخیص می‌دهد، تا پروتکل درمانی لازم را برنامه‌ریزی کند. تشخیص بیماری آکنه برای پزشکان و بخصوص پزشکان متخصص پوست راحت است بنابراین بیمار نباید خیلی دلخور شود که چرا پزشک صورت من را دقیق معاینه نکرد یا چرا در مورد داروها و غذاهای مصرفی از من سؤال زیادی نپرسید. اگر یک پزشک صورت بیمار را معاینه می‌کند بیشتر از هر چیز قصد ارزیابی شدت بیماری را دارد تا اینکه بخواهد بیماری آکنه را تشخیص دهد. در پایان بحثِ تشخیص، ذکر این نکته ضروری است که اگر بیمار، علاوه بر آکنه، شکایات هورمونی دیگر مثل اختلال در پریود یا هیرسوتیسم (موی زائد در خانم‌ها) داشته باشد، پزشک با انجام آزمایشات هورمونی سعی می‌کند، اختلالات هورمونی جدی را به عنوان عامل زمینه‌ساز آکنه در یک فرد بررسی کند.

گاهی اوقات وقتی یک آکنه، به خوبی و به اندازۀ موردنظر به درمان پاسخ نمی‌دهد، پزشک از آزمایشگاه می‌خواهد تا با انجام کِشت ضایعات، عفونت‌های گرم منفی را به عنوان علتی برای فولیکولیت (التهاب فولیکول مو) رد کند.

سؤال ۲ ـ ۵ : آکنه با چه بیماریهای دیگری اشتباه می‌شود؟

خوانندگان کتاب‌های من می‌دانند که در توضیح بسیاری از بیماریها، تشخیص‌های افتراقی آن‌ها را نیز توضیح داده‌ام. یک پزشک وقتی با بیمار مبتلا به آکنه روبرو می‌شود قبل از ارزیابی شدت بیماری برای برنامه‌ریزی درمانی، به بیماریها یا حالاتی فکر می‌کند که می‌توانند با آکنه معمولی یا آکنه ولگاریس اشتباه شوند. در ادامه بحث به تعدادی از این بیماریها اشاره می‌شود.

  1. آکنه کونگولوباتا (Conglobata) : این بیماری، شدیدترین فرم آکنه است که در مردان بیشتر از زنان مشاهده می‌شود. به‌علاوه پوست بیمار دارای آبسه، کومدون فیستوله، کلوئید (اثر برجسته باقی‌مانده مثل اثر چاقو یا بریدگی در بعضی از افراد) می‌باشد. در این افراد، ضایعات پوستی علاوه بر صورت، پشت و قفسۀ صدری را با شدت زیاد و خیلی بیشتر از آکنۀ ولگاریس درگیر می‌کند.

علاوه به این محل‌ها، دست‌ها، شکم، باسن و حتی جمجمه هم در این بیماری علامتدار می‌شوند. در شکل ۲-۲ بیمار مبتلا به آکنه کونگولوباتا مشاهده می‌شود.

شکل ۲-۲ : بیمار مبتلا به آکنۀ کونگولوباتا

  1. آکنه فولمینانس: در این نوع آکنه، بیماری، شبیه، یک بیماری حاد تبدار و عفونی خود را نشان می‌دهد. بیمار علاوه بر ضایعات پوستیِ شبیه آکنه کونگلوباتا، دارای علائم عمومی مثل تب، دردهای استخوانی – عضلانی و دردهای مفصلی شدید است. در شکل ۲-۳، بیمار مبتلا به آکنه فولمینانس مشاهده می‌شود.

شکل ۲-۳ : پوست بیمار مبتلا به آکنه فولمینانس

  1. سایر بیماریهایی که شبیه آکنه ولگاریس هستند و با آن اشتباه می‌شوند عبارتند از:

۳-۱- آکنه روزاسه‌آ

۳-۲- آکنه کورتونی

۳-۳- درماتیت پری اورال (تورم پوست دور دهانی)

۳-۴- ضایعات دارویی شبیه آکنه

۳-۵- فولیکولیت باکتریال

۳-۶- آکنه پیودرمافاشیل

۳-۷- آکنه گرم منفی

۳-۸- آکنه شغلی

۳-۹- آکنه ناشی از خاراندن

۳-۱۰- آکنه مکانیکی

در شکل ۲-۴، چند بیماری که شبیه آکنه ولگاریس هستند، نمایش داده شده است.

آکنۀ روزاسه آ

 

آکنۀ گرم منفی               درماتیت پری اورال

شکل ۲-۴ : ضایعات شبیه آکنه ولگاریس

یک پزشک وقتی با بیمار مبتلا به آکنه روبرو می‌شود، ضمن معاینۀ دقیق ضایعات و صحبت کردن با او، تشخیص قطعی را برای بیمار در نظر گرفته و اقدامات درمانی لازم را انجام می‌دهد.

سؤال ۲ ـ ۶ : آکنه از نظر شدت چگونه تقسیم‌بندی می‌شود؟

همانطور که تاکنون متوجه شده‌اید، آکنه یک بیماری تشکیل شده از ضایعات متعدد است. وجود انواع ضایعات به همراه تعداد هر کدام از آن‌ها مبنای تقسیم‌بندی بیماری آکنه می‌باشد. در یک تقسیم‌بندی کلی، آکنه را به سه نوع خفیف، متوسط و شدید تقسیم‌ می‌کنند.

در جدول ۲-۱، تقسیم‌بندی آکنه براساس شدت آمده است.

شدت بیماری نوع و تعداد ضایعات
خفیف« کومدون‌ها        کمتر از  ۲۰ عدد

ضایعات التهابی*  کمتر از   ۱۵ عدد

کل ضایعات     کمتر از   ۳۰ عدد

متوسط« کومدون‌ها        بین    ۲۰ تا ۱۰۰

ضایعات التهابی  بین    ۱۵ تا ۵۰

کل ضایعات     بین   ۳۰ تا ۱۵۰

شدید« کومدون‌ها       بیشتر از   ۱۰۰

ضایعات التهابی بیشتر از   ۵۰

کل ضایعات    بیشتر از    ۱۲۵

* منظور از ضایعات التهابی، پاپول، پوستول، ندول و کیست می‌باشد.

جدول ۲-۱ : انواع آکنه بر اساس شدت

ارزش این تقسیم‌بندی در انتخاب نوع درمان است. چه بسا برای یک نوع آکنه تنها از ترکیب الکل و آنتی‌بیوتیک موضعی استفاده کنیم و در یک بیمار دیگر مجبور به استفاده از داروی خوراکی یا تزریقی متعدد باشیم.

سؤال ۲ ـ ۷ : آکنه چه سرانجامی دارد؟

از آنجایی‌که اساس ایجاد آکنه، تغییرات هورمونی است، با افزایش سن و تنظیم سیستم هورمونی، بسیاری از بیماران بهبود می‌یابند. بیماران مبتلا به این بیماری با هر شدتی که گرفتار باشند معمولاً تا سن ۲۰ سالگی بهبود پیدا می‌کنند. بر اساس یک مطالعه آماری گفته می‌شود که پس از سن ۲۵ سالگی تنها ۵ درصد از مردان و ۱۲ درصد از زنان مبتلا، همچنان از بیماری رنج می‌برند. وقتی که بیماران به سن ۴۵ سالگی برسند بدون در نظر گرفتن جنس، تنها ۵ درصد از آن‌ها، همچنان از این مشکل رنج می‌برند.

سؤال ۲ ـ ۸ : عوارض اصلی آکنه کدامند؟

آکنه عارضه چندانی ندارد اما درصدی از بیماران، از درد ناحیۀ مبتلا رنج می‌برند. عوارض روحی و باقی‌ماندۀ ضایعات ترمیم شده در صورت از نگرانی‌های دیگر بیماران است. همانطور که در گذشته به آن اشاره کردیم، تنها نوعی خاص از آکنه که به آن آکنه فولمینانس می‌گویند، می‌تواند منجر به ایجاد علائم بالینی عمومی مثل تب، دردهای استخوانی – عضلانی و دردهای مفصلی شود.

سؤال ۲ ـ ۹ : اساس درمان آکنه چیست؟

اقدامات اساسی برای درمان آکنه در دو گروه دارویی و غیردارویی قرار می‌گیرند که خود هر کدام به زیرگروه‌های کوچکتر تقسیم می‌شوند.

جدول ۲-۲، نشان‌دهندۀ اقدامات اساسی برای درمان آکنه می‌باشد.

۱- دارویی« ۱- موضعی« ۱- رتینوئیدهای

موضعی مثل«

۱- ترتینوئین (رتین-آ)

۲- آداپالن

۳- تازاروتن

۲- آنتی‌بیوتیک

۳- بنزوئیل پروکسید

۲- سیستمیک

یا     «

عمومی

۱- آنتی‌بیوتیک

۲- بعضی از هورمون‌ها

۳- ایزوترتینوئین (آکوتان)

۲-غیردارویی« ۱- تزریق کورتون در داخل ضایعه

۲- باز کردن سوراخ کومدون با دست یا سوزن و وارد کردن فشار به آن‌ها برای تخلیه

۳- استفاده از صابون گلیسرین یا nobacter

۴- پیلینگ سطحی با استفاده از گلیکولیک اسید و سالیسیلیک اسید

۵- استفاده از فوتوتراپی با نور قرمز، نور آبی یا بعضی از انواع لیزرها

جدول ۲-۲ : اقدامات اساسی برای درمان آکنه

همانطور که در جدول ۲-۲ مشاهده می‌شود، همانند بسیاری از بیماریهای دیگر، لیستی از درمان‌ها وجود دارد که پزشک بر اساس شدت بیماری یک یا چند درمان را انتخاب می‌کند.

پزشکان یک جمله معروف دارند که می‌گوید: ما بیمار را درمان می‌کنیم نه بیماری را. اجازه دهید مثال بزنم.

وقتی صحبت از درمان دریابت می‌شود، با در نظر گرفتن شدت افزایش قند بیمار می‌توان یک یا چند اقدام درمانی را انتخاب کرد. اگر دیابت بیمار خفیف باشد و قند خون افزایش اندکی داشته باشد می‌توان تنها با کم‌ کردن وزن بیمار و کمک گرفتن از اقدامات ورزشی و رعایت رژیم غذایی، قند خون بیمار را کنترل کرد. اگر قند خون بیمار، به مقدار متوسط افزایش یافته باشد، شاید بتوان با استفاده از اقدامات غیردارویی مانند آنچه که به آن اشاره کردیم و استفاده از داروهای خوراکی ضد دیابت، قند بیمار را کنترل کرد. اگر بیمار در وضعیت خاص باشد (مثلاً بیمار یک خانم حامله است) یا به قرص‌های خوراکی ضد دیابت پاسخ ندهد، می‌توان از انسولین برای کنترل قند استفاده کرد.

حتی نحوه استفاده از انسولین و میزان مورد استفاده در یک بیمار با بیمار دیگر متفاوت است. بر اساس آنچه که عنوان شد، وقتی یک بیمار دیابتی به پزشک مراجعه می‌کند، او ابتدا لیستی از اقدامات درمانی در دسترس را به ذهن آورده و سپس با در نظر گرفتن شرایط گوناگون و متعدد از جمله سن، جنس، شدت دیابت، میزان عوارض ایجاد شده و مسائل مختلف دیگر، یک یا چند پروتکل درمانی را انتخاب می‌کند. علاوه بر این‌ها، در مسیر درمان، اگر با مشکلی برخورد کرد و یا درمان مطابق سلیقۀ او حرکت نکرد، تصمیم خود را عوض کرده و پروتکل جدیدی را انتخاب می‌کند.

درمان آکنه همانند دیابت و بسیاری از بیماریهای دیگر، از مجموعه‌ای اقدامات تشکیل شده است (جدول ۲-۲). پزشک بر اساس سن، جنس، شدت بیماری، عوارض ایجاد شده و نیاز روحی بیمار به درمان قطعی، یک یا چند اقدام درمانی را از جدول ذکر شده انتخاب کرده، برای بیمار، به کار می‌برد. اگر بیمار پاسخ مناسبی داد، درمان ادامه می‌یابد و اگر پاسخ مناسبی گرفته نشد، پزشک با در نظر گرفتن شرایط متعدد، نحوۀ درمان و مسیر درمانی را عوض می‌کند.

همانطور که در جدول ۲-۲ مشاهده می‌کنید، اقدامات درمانی اصلی برای آکنه در دو گروه دارویی و غیردارویی قرار می‌گیرند.

داروها با مکانیزم‌های مختلف در درمان آکنه به کار می‌روند (در پاسخ به سؤال بعدی این مکانیزم‌ها را توضیح خواهیم داد). بعضی از داروها، کاربردی موضعی دارند و بعضی به‌طور سیستمیک (خوراکی، تزریقی و…) مورد استفاده قرار می‌گیرند.

گاهی بر اساس شدت بیماری و با توجه به عدم درمان مناسب، پزشک تصمیم به استفاده از اقدامات غیردارویی می‌گیرد. اقداماتی از قبیل تزریق موضعی کورتون، پیلینگ با استفاده از گلیکولیک اسید و یا سالیسیلیک اسید همچنین درمان با اشعه لیزر، در گروه اقدامات غیردارویی قرار می‌گیرند.

بیماری که تحت درمان برای آکنۀ خود است، می‌تواند از پزشکش در مورد میزان و یا نیاز به اقدامات غیردارویی سؤال کند.

سؤال ۲ ـ ۱۰ : داروها، با چه مکانیزم‌هایی به درمان آکنه کمک می‌کنند؟ با ذکر مثال توضیح دهید؟

فهم مکانیزم اثر یک دارو یا دسته‌ای از داروها به بیمار کمک می‌کند تا با دیدی بازتر آن دارو یا گروه دارویی را مورد استفاده قرار دهد. وقتی یک بیمار دیابتی به من مراجعه می‌کند و می‌شنود که گلی‌بن‌کلامید به آزاد شدن انسولین از لوزالمعده کمک می‌کند و یا باعث می‌شود سلول‌ها بیشتر به حرف انسولین کرده، دروازه‌های خود را بر روی قند باز کنند، با خیالی راحت‌تر و امیدی بیشتر به درمانِ بیماریِ خود، داروها را استفاده می‌کند.

همانطور که در گذشته گفتیم، اساس ایجاد آکنه، افزایش ترشح چربی و افزایش شاخی شدن لایه‌های فوقانی پوست است. علاوه بر این مکانیزم‌ها، وجود گونه‌ای از باکتری‌ها به نام پروپیونی باکتریوم آکنه، آغازکننده التهاب و ایجاد پاپول، پوستول، کیست و ندول می‌باشد.

داروهای مورد استفاده در آکنه (چه خوراکی و چه موضعی) باید یکی از مکانیزم‌های فوق را مهار کنند.

در درمان آکنه، داروها با چهار مکانیزم اثر می‌کنند و به عبارت دیگر در چهار گروه قرار می‌گیرند. این گروه‌ها عبارتند از:

  1. داروهایی که روندِ شاخی شدن فولیکولر را نرمال می‌کنند.
  2. داروهایی که خاصیت ضد التهابی دارند.
  3. داروهایی که کارکرد غدد چربی را مهار می‌کنند.
  4. داروهایی که خاصیت آنتی‌بیوتیکی دارند.

در جدول ۲-۳، این چهار گروه دارویی به همراه مثال‌هایی برای هر کدام آورده شده است.

وقتی یک بیمار شاکی از آکنه، به پزشک مراجعه می‌کند، او با در نظر گرفتن شدت بیماری و همچنین وضعیت مالی بیمار، در کنار سایر پارامترهای تعیین‌کننده، یک یا چند گروه دارویی را انتخاب کرده برای بیمار تجویز می‌کند. برای درمان آکنه، همانند درمان سایر بیماریها بهتر است، همزمان و به صورت ترکیبی از چند دارو که خاصیت‌های متفاوت دارند و با مکانیزم‌هایی مختلف به درمان بیماری کمک می‌کنند، استفاده کرد.

 

 

 

 

 

ردیف مکانیزم دارویی مثال
۱ داروهایی که روند شاخی شدن فولیکولر را «

نرمال می‌کنند

۱- آداپالن (Adapalen)

۲- ایزوترتینوئین

۳- تازاروتن (Tazaroten)

۴- ترتینوئین

۲ داروهایی که

خاصیت ضد« التهاب دارند

۱- آنتی‌بیوتیک‌ها
۲- کورتون‌ها« ۱- خوراکی

۲- تزریق موضعی

۳- داروهای خانواده بروفن
۳ داروهایی که

کارکرد غدد
چربی را مهار «

می‌کنند

۱- ضد هورمون مردانه مثل اسپیرونولاکتون

۲- کورتون‌ها با مقدار خیلی کم

۳- استروژن = قرص‌های ضد بارداری

۴- ایزوترتینوئین

۴ داروهایی که خاصیت

آنتی‌بیوتیکی «

دارند

۱- آنتی‌بیوتیک‌ها مثل کلنیدامایسین

۲- بنزوئیل پروکسید

۳- ایزوترتینوئین (با اثر غیرمستقیم)

جدول ۲-۳ : داروهای مورد استفاده در آکنه

سؤال ۲ ـ ۱۱ : رتین– آ  یا همان ترتینوئین چیست و چه جایگاهی در درمان آکنه دارد؟

این دارو که همانند ایزوترتینوئین از مشتقات ویتامین– آ است،  درمان انتخابی برای حالاتی است که ضایعات آکنه‌ای در حد کومدون‌های باز یا بسته بوده و هنوز ماهیت التهابی مثل پاپول، پوستول یا کیست پیدا نکرده‌اند.

ترتینوئین باعث پارگی کومدون‌ها و باز شدن کومدون‌های سربسته می‌شود. رتین– آ به‌صورت ژل و یا کرم با غلظت‌های متفاوت وجود دارد. اگر بیمار پوست چرب دارد، بهتر است از ژل استفاده کند. استفاده از کرم رتین– آ، برای پوست‌های خشک مناسب است.

این دارو را می‌توان به صورت منفرد و یا به صورت ترکیبی با آنتی‌بیوتیک‌ها و یا بنزوئیل پروکسید استفاده کرد.

قبل از کاربرد این دارو بهتر است صورت خود را با صابون گلیسیرین بشویید و سپس لایه‌ای از ژل یا کرم را بر روی پوست بمالید. رتین – آ تمام شب در روی پوست می‌ماند و صبح فردا با استفاده از صابون گلیسیرین شستشو می‌شود. برای جلوگیری از عوارض موضعی، بهتر است هفتۀ اول به صورت شب در میان و سپس هر شب مورد استفاده قرار گیرد. به خاطر داشته باشید که نباید ژل یا پماد را در اطراف چشم، دهان و بینی بمالید. ذکر این نکته ضروری است که طی استفاده در ماه اول، ممکن است پوست بیمار، قرمز و پوسته‌پوسته شود که قابل پیش‌بینی بوده و نوع خفیف تا متوسط آن اهمیتی ندارد. دو هفته پس از شروع درمان، کومدون‌های عمقی، سطحی شده و پس از حدود ۲ ماه از آغاز درمان، ضایعات بهبودی پیدا می‌کنند. با توجه به شدت بیماری و نوع ضایعات، گاهی می‌توان درمان را تا چندین ماه، اما با فواصل زمانی مختلف و غلظت‌های متعدد ادامه داد.

سؤال ۲ ـ ۱۲ : ایزوترتینوئین یا اکوتان چیست؟ چه خاصیتی دارد و به هنگام استفاده از آن، باید چه نکاتی را رعایت کرد؟

این دارو که از مشتقات ویتامین A بوده و به‌صورت خوراکی در درمان آکنه مورد استفاده قرار می‌گیرد، به شکل کپسول‌های ۱۰، ۲۰ و ۴۰ میلی‌گرمی وجود دارد.

آکوتان با مکانیزم‌های مختلفی به درمان آکنه کمک می‌کند که عبارتند از:

  1. نرمال کردن روند شاخی شدن فولیکولر
  2. کاهش تولید چربی پوست به میزان ۷۰ درصد
  3. اثر ضد التهابی
  4. اثر آنتی‌بیوتیکی و کاهش سطح باکتری مؤثر در آکنه یعنی P.acne

مصرف آکوتان می‌تواند با عوارض جدی همراه باشد که عبارتند از:

  1. سردرد
  2. افسردگی
  3. اختلال بینایی
  4. افزایش چربی خون
  5. دردهای استخوانی – عضلانی
  6. ایجاد علائم افزایش فشار داخل جمجمه
  7. تراتوژن بودن (ایجاد نقص عضو شدید در جنین)
  8. ایجاد شکاف و خشکی در کناره دهان و گوشۀ لب‌ها
  9. کاهش سطح دارویی به نام کاربامازپین در خون (اگر همزمان استفاده شوند)

هنگامی که تصمیم به استفاده از آکوتان می‌گیریم باید به نکات زیر توجه کنیم.

  1. اگر بیمارِ استفاده‌کننده خانم در سنین بارداری باشد باید حتماً قبل از شروع دارو تست بارداری بدهد و یک ماه بعد تست را تکرار کند. پس از شروع دارو هم بیمار باید ماهیانه تست حاملگی بدهد.
  2. چربی خون و بخصوص تری‌گلیسرید، قبل از شروع درمان، ۲ هفته پس از شروع درمان و سپس هر ماه یک بار اندازه‌گیری شود. اگر تری‌گلیسرید خون به بالاتر از ۳۵۰ تا ۴۰۰ برسد باید این اندازه‌گیری هر ۲ هفته یک بار تکرار شود و اگر به بالاتر از ۷۰۰ تا ۸۰۰ رسید باید مصرف آکوتان را قطع کرد، زیرا یکی از عوارض جدی‌ تری‌گلیسرید بالا یعنی التهاب لوزالمعده در این سطح از افزایش تری‌گلیسرید امکان‌پذیر است.
  3. شمارش کامل سلول‌های خونی قبل از شروع دارو و سپس هر ۱ تا ۵/۱ ماه باید تکرار گردد.
  4. آنزیم‌های کبدی و بیلی‌روبین، قبل از شروع درمان و سپس هر ۱ تا ۵/۱ ماه باید اندازه‌گیری شود. در صورت رسیدن آنزیم‌های کبدی به حدی مشخص پزشک دارو را قطع می‌کند یا مقدار آن را کاهش می‌دهد.
  5. یکی از عوارض اصلی آکوتان، افسردگی است. پزشک در ویزیت‌های ماهیانه این نکته را در نظر دارد و با توجه به شرح حالی که از بیمار می‌گیرد، نسبت به ادامه درمان یا قطع دارو تصمیم‌گیری می‌کند.
  6. شروع دارو به میزان نیم میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن بیمار در روز است یعنی برای یک خانم ۶۰ کیلوگرمی می‌شود ۳۰ میلی‌گرم در روز که بهتر است در دو نوبت و همراه با غذا میل شود. (۱۵ میلی‌گرم صبح و ۱۵ میلی‌گرم شب) مقدار دارو را بتدریج زیاد می‌کنیم تا به ۱ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم از وزن بیمار در روز برسد یعنی در یک خانم ۶۰ کیلوگرمی، حدود ۶۰ میلی‌گرم در روز که در دو دوز ۳۰ میلی‌گرمی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

حداکثر مقداری از آکوتان را که می‌توان به بیمار داد حدود ۱۲۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم از وزن بیمار است. اگر بیمار یک ماه را با دوز نیم میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن استفاده کرده و سپس به مقدار ۱ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم از وزن رسیده باشد، تقریباً حدود ۴ ماه باید دارو را استفاده کند. با مصرف این مقدار دارو، معمولاً بیماری به خواب می‌رود که در اصطلاح پزشکی به آن رمیسیون می‌گویند. یعنی می‌گویند بیماری به رمیسیون رفته است.

وقتی یک دوره درمان تکمیل شد (۴ تا ۵ ماه)، دارو را برای مدت ۲ تا ۵ ماه قطع کرده و بیمار توسط پزشک ویزیت می‌شود.

اگر پزشک احساس کند آکنه‌های شدید همچنان باقی‌مانده است، یک بار دیگر، دورۀ درمان را تکرار می‌کند.

ذکر این نکته ضروری است که در موارد خفیف تا متوسط، ضرورتی برای استفاده از آکوتان وجود ندارد و این دارو را باید برای موارد آکنۀ شدید و به اصطلاح نوعِ نودولوکیستیک نگه داشت. آکنه‌های خفیف به درمان بارتین‌آ و یا ترکیبی از رتین– آ، آنتی‌بیوتیک‌ها و بنزوئیل پروکسید پاسخ می‌دهند.

سؤال ۲ ـ ۱۳ : آنتی‌بیوتیک‌ها چه جایگاهی در درمان آکنه دارند؟

همانطور که در بحث فیزیوپاتولوژی آکنه عنوان شد، یکی از مکانیزم‌های اصلی ایجاد آکنه، التهاب فولیکول‌های بسته شده و کومدون‌ها با یک نوع باکتری است. آنتی‌بیوتیک‌ها چه موضعی و چه خوراکی، با مهار فعالیت باکتری اصلی آکنه یعنی پروپیونی باکتریوم آکنه، به درمان آکنه کمک می‌کنند.

آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی عبارتند از:

  1. تتراسیکلین: به مقدار ۲ کپسول ۲۵۰ میلی‌گرمی دو بار در روز یعنی صبح ۵۰۰ میلی‌گرم و شب ۵۰۰ میلی‌گرم.

این دارو باید با معدۀ خالی مصرف شود یعنی ۱ ساعت قبل و یا ۲ ساعت پس از صرف غذا این دارو ابتدا برای ۱ تا ۵/۱ ماه به همین مقدار ادامه می‌یابد و سپس به مقدار نصف یعنی ۲۵۰ میلی‌گرم ۲ بار در روز و یا تنها به صورت موضعی ادامه می‌یابد.

  1. اریترومایسین: به مقدار ۱ گرم در روز (۵۰۰ میلی‌گرم صبح، ۵۰۰ میلی‌گرم شب)
  2. آمپی‌سیلین: به مقدار ۵۰۰ میلی‌گرم صبح و ۵۰۰ میلی‌گرم شب
  3. کوتریموکسازول: به مقدار ۱ قرص صبح و یک قرص شب

آنتی‌بیوتیک‌های موضعی معمولاً به صورت ترکیبی و همراه با الکل یا پروپیلن گلیکول مورد استفاده قرار می‌گیرد. بعضی از این ترکیب‌ها عبارتند از:

۲ تا ۳ بار در روز

(برای موارد خفیف)

gr 1

cc۱۰۰

Clindamycine

˚Alcohol 70

۱
       
۲ بار در روز

(برای موارد شدیدتر)

gr 1

cc۳۰

cc ۷۰

Clindamycine

Propylenglycol

˚Alcohol 70

۲

آنچه از آن با عنوان درمان ترکیبی یاد شده است تنها گوشه‌ای از ترکیبات متعدد و مختلفی است که به‌صورت آماده و کارخانه‌ای یا بصورت دست‌ساز توسط همکاران محترم داروشناس و داروساز تهیه شده، در اختیار بیماران قرار می‌گیرد.

سؤال ۲ ـ ۱۴ : هورمون‌درمانی، چه جایگاهی در درمان  آکنه دارد؟

همانطور که در بحث علت‌شناسی آکنه عنوان شد، تغییرات هورمونی که آغازکننده تغییرات شاخی شدن سلول‌های پوشانندۀ فولیکول مو و همچنین افزایش ترشح چربی می‌شوند، یکی از علل اصلی آغازکننده آکنه هستند. در ابتدای این تغییرات هورمونی، افزایش سطح هورمون‌های مردساز یعنی آندروژن‌ها قرار دارند. بر این اساس هر دارویی که بتواند تأثیرات این هورمون‌ها را مهار کند یا توازن آن‌ها با هورمون‌های زن‌ساز یعنی استروژن‌ها را به نفع استروژن‌ها تغییر دهد، می‌تواند در درمان آکنه مورد استفاده قرار گیرد. بعضی از این داروها عبارتند از:

  1. اسپیرونولاکتون: این دارو به‌صورت قرص‌های ۲۵ میلی‌گرمی وجود دارد که تأثیر آن از طریق مهار اثر آندروژن‌ها می‌باشد. این دارو به مقدار ۲۵ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در روز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اگر بیمار علاوه بر آکنه دارای هیرسوتیسم (موهای زائد صورت و بدن در خانم‌ها) باشد، استفاده از این دارو، بیشتر در دستور کار قرار می‌گیرد.

  1. اتینیل استرادیول: یا همان قرص جلوگیری HD که به‌صورت ۲۱ روز در ماه مورد استفاده قرار می‌گیرد می‌تواند به درمان آکنه کمک کند وقتی درمان را شروع کنیم برای مشاهدۀ آثار دارو باید حدود ۳ تا ۴ ماه صبر کنیم و سپس دارو را حداقل تا یکسال ادامه دهیم.
  2. دگزامتازون، به‌صورت قرص‌های نیم میلی‌گرمی و پردنیزولون به‌صورت قرص‌های ۵ میلی‌گرمی در درمان آکنه مورد استفاده قرار می‌گیرند. استفاده از کورتون‌ها (دگزامتازون، پردنیزولون…) در درمان آکنه، هنگامی کاربرد دارند که علت پدید آمدن آکنه، تولید بیش از حد هورمون مردساز توسط غدۀ فوق‌کلیه باشد. این تشخیص با مشاهدۀ افزایش یک هورمون به نام DHEA (دی‌هیدرواپی آندسترون) در خون ثابت می‌شود. در این گروه از بیماران، تستوسترون آزاد خونشان نرمال و DHEA افزایش یافته است.

به خاطر داشته باشیم که استفاده از هورمون‌درمانی، در کنترل آکنه هنگامی کاربرد دارد که بیمار دچار علائم و نشانه‌های تولید بیش از حد آندروژن یا هورمون مردساز باشد. این علائم و نشانه‌ها عبارتند از: هیرسوتیسم (افزایش و رشد غیرطبیعی موهای صورت در خانم‌ها)، اختلالات عادات ماهیانه، تغییرات مردسازی در خانم‌ها مثل تغییر صدا، ظاهر عضلانی مردانه پیدا کردن و…

سؤال ۲ ـ ۱۵ : اقدامات غیردارویی از جمله لیزر چه جایگاهی در درمان آکنه دارند؟

همانطور که در جدول ۲-۲، نشان داده شده است، اقدامات درمانی برای آکنه، در ۲ گروه دارویی و غیردارویی طبقه‌بندی می‌شوند. اقدامات غیردارویی عبارتند از:

  1. تزریق کورتون در داخل ضایعه به خاطر آثار ضد التهابی…
  2. باز کردن سوراخ کومدون با دست یا سوزن و وارد آوردن فشار بر آن جهت تخلیه. به خاطر داشته باشید که دستکاری بیش از حد و ایجاد خراش با خاراندن بیش از حد منجر به انتشار عفونت و تشدید التهاب می‌شود.
  3. استفاده از صابون گلیسرین یا nobacter
  4. پیلینگ سطحی با استفاده از گلیکولیک اسید و سالیسیلیک اسید
  5. استفاده از نور برای درمان آکنه با استفاده از نورهای قابل مشاهده مثل نور قرمز یا آبی و یا استفاده از نورهای غیرقابل مشاهده مثل لیزر از مدت‌ها قبل مرسوم شده است.

در سال ۱۹۹۰ میلادی برای اولین‌بار از لیزر و در سال ۲۰۰۰ میلادی برای اولین‌بار از نور آبی – قرمز برای درمان آکنه استفاده شد.

از تزریق کورتون (تریامسینولون، متیل‌پردنیزولون و…) به عنوان یک درمان معمول استفاده نمی‌شود. بلکه گاهی پزشک بر اساس شدت و بزرگی علائم ناشی از آکنه مانند ضایعاتی که شکل ندول یا کیست‌های بزرگ پیدا کرده‌اند، از کورتون‌ها برای تزریق داخل ضایعه استفاده می‌کند.

نور آفتاب در کوتاه‌مدت باعث بهبود ضایعات آکنه‌ای می‌شود.

مطالعات تکمیلی ثابت کرده است که در درازمدت، نور آفتاب می‌تواند باعث تشدید این ضایعات شود.

لیزر تاکنون، بیشتر برای جراحی عوارض به جا مانده از آکنه، مورد استفاده قرار می‌گرفته است اما اکنون سعی بر این است که از این نور برای جلوگیری از ایجاد آکنه، استفاده شود.

لیزر با مکانیزم‌های زیر قادر به جلوگیری از آکنه و درمان آن است:

  1. سوزاندن ریشۀ مو که همان فولیکول است. مطابق شکل ۲-۱ و برابر با آنچه تاکنون مطالعه کرده‌اید، منشاء ایجاد آکنه ریشه یا فولیکول مو است. وقتی ریشۀ مو سوزانده شود، دیگر مجرایی وجود ندارد که با بسته شدن دهانۀ آن، زمینۀ ایجاد آکنه فراهم گردد.
  2. سوزاندن غدد چربی پوست که با تولید چربی بیش از حد، زمینه را برای آکنه، آماده می‌کنند.
  3. رساندن اکسیژن به باکتری عامل آکنه یعنی پروپیونی باکتریوم آکنه. این باکتری بی‌هوازی است و وجود اکسیژن باعث مرگ آن می‌شود. وقتی با تخریب موضعی، اکسیژن کافی به باکتری برسانیم، از بین می‌رود و التهاب که جزء اصلی مکانیزم آکنه است بوجود نمی‌آید.

بر اساس آنچه که عنوان شد، چون لیزر با ایجاد حرارت باعث آسیب رسیدن به پوست می‌شود می‌تواند منجر به دو عارضه مهم گردد. این دو عارضه عبارتند از:

  1. کک و مک ۲. خشکی درازمدت پوست

علی‌رغم این دو عارضه مهم، استفاده از لیزر با دوز مناسب برای درمان آکنه، توسط یکی از معتبرترین منابع یعنی مؤسسه غذا و دارو در آمریکا، مجاز شناخته شده است.

چند نکتۀ متفرقه در درمان آکنه:

  1. در طب سنتی از گیاه آلوورا (Aloe vera)، روغن درخت چای و… برای درمان آکنه، استفاده می‌شود.
  2. گرم کردن موضعی پوست باعث کشته شدن باکتری‌ها و افزایش سرعت در بهبود ضایعات آکنه‌ای می‌شود.
  3. داروهای خانواده بروفن مثل بروفن، ناپروکسن، سلکسیب، دیکلوفناک سدیم، پیروکسیکام و ایندومتاسین با خاصیت ضد التهابی خود باعث بهبودی ضایعات آکنه‌ای می‌شوند.
  4. گلوکانات روی که به‌صورت کپسول خوراکی وجود دارد. با خاصیت ضد التهابی خود می‌تواند در بهبود آکنه‌های التهابی کمک‌کننده باشد.
  5. ویتامین ب-۳ یا همان نیکوتینامید که به‌صورت آزاد در داروخانه‌ها و به شکل ژل ارائه می‌شود، در صورت کاربرد موضعی حتی بهتر از آنتی‌بیوتیک‌های موضعی می‌تواند در درمان آکنه کمک کند.

سؤال ۲ ـ ۱۶ : درمان آکنه باید تا کی ادامه یابد؟

من بیماران زیادی را می‌شناسم که درمان آکنه را رها کرده و به اصطلاح از آن خسته شده‌اند. توجیه چنین بیمارانی این است که: چه فایده‌ای دارد؟ تا وقتی که مثلاً از ماده ترکیبی و ساختنی استفاده می‌کنیم، ضایعات بهتر است ولی به محض رها کردن، مجدداً عود می‌کند.

برای آگاهی بهتر در پاسخ به این سؤال اجازه دهید مثال بزنم. در علم پزشکی امروز بعضی از بیماریها قابل درمان و بعضی قابل کنترل هستند. یک بیمار دیابتی تا وقتی که قرص ضد دیابت یا انسولین را مصرف کند، قند کنترل شده خواهد داشت. همین بیمار اگر درمان را قطع کند، بلافاصله قند خونش افزایش یافته و مشکلات فراوانی را برای او بوجود خواهد آورد.

یک بیمار مبتلا به فشار خون بالا را در نظر بگیرید. این بیمار تا هر وقت که قرص‌های خود را مصرف کند، دارای فشار خون کنترل شده است اما به محض قطع کردن دارو یا داروها، فشار خونش افزایش خواهد یافت.

البته بیماریهایی مثل بسیاری از بیماریهای عفونی با استفاده از آنتی‌بیوتیک درمان کامل می‌شوند.

در حال حاضر دیابت یا فشار خون بالا، درمان کامل نمی‌شوند اما به راحتی قابل کنترل هستند. آکنه نیز با تفاوت‌هایی در این گروه بیماریها قرار دارد.

اگر چه مصرف خوراکی ایزوترتینوتین(آکوتان)، گاهی، تا مدت‌های زیادی می‌تواند آکنه را به رمیسیون (خواب) ببرد، اما به هر حال امکان عود آن وجود دارد. درمان‌های موضعی آکنه، تنها باعث کنترل بیماری می‌شوند نه درمان قطعی آن.

بیماران مبتلا به آکنه، البته، چندان هم نباید ناامید بشوند و خود را دقیقاً با بیمار مبتلا به فشار خون بالا، دیابت یا… مقایسه کنند، تفاوت اصلی آن‌ها این است که:

بیمار مبتلا به فشار خون بالا و یا دیابت باید برای همه عمر (البته مطابق با علم امروز) دارو مصرف کند، اما بیمار آکنه‌ای این امید را دارد که با تنظیم فیزیولوژی هورمون‌ها و معمولاً بعد از سن بیست سالگی، بیماری او برای همیشه بهبود می‌یابد و نیازمند مصرف دارو برای همۀ عمر نیست.

خلاصۀ درمان:

بیماری که از ضایعات آکنه‌ای (جوش‌های ناشی از غرور جوانی) شکایت دارد، به پزشک مراجعه می‌کند. پزشک با معاینه بیمار و با بررسی شدت بیماری، یکی از چندین روش متعدد موضعی و خوراکی را انتخاب کرده، بیمار را تحت درمان قرار می‌دهد. در ویزیت‌های بعدی با توجه به نحوۀ پاسخ بیماری به درمان، پزشک یا همان درمان قبلی را ادامه می‌دهد یا تصمیم به استفاده از پروتکل درمانی جدید می‌گیرد.

بیمار مطمئن باشد که آکنه یک بیماری شناخته شده و قابل کنترل است. کنترل آکنه، نیازمند همکاری بیمار با پزشک و اجرای دستورات او می‌باشد.

 

 

فصل‌ سوم‌

اگزما (درماتیت) یا التهاب پوست

سؤال ۳ ـ ۱ : منظور از اگزما چیست؟

اگزما یا درماتیت به التهاب لایۀ فوقانی پوست گفته می‌شود که می‌تواند منجر به خارش، قرمزی، تورم، پوسته‌ریزی و… می‌شود. «ایت» در لغت‌شناسی پزشکی به معنای التهاب می‌باشد. به عنوان مثال منظور از سینوزیت التهاب سینوس، منظور از رینیت التهاب بینی و منظور از آپاندیسیت التهاب آپاندیس می‌باشد.

وقتی می‌گوییم بیمار رینیت دارد، منظورمان این است که مخاط بینی بیمار ملتهب شده و او دچار عوارضی مثل عطسه، آبریزش، ترشح از بینی، گرفتگی صدا و… شده است. وقتی در یک بیمار متوجه رینیت شدیم قدم بعدی، شناخت علت رینیت است.

علت رینیت می‌تواند ویروسی باشد که به آن سرماخوردگی می‌گوییم. علت رینیت می‌تواند حساسیت باشد که به آن رینیت‌آلرژیک گفته می‌شود. علت رینیت می‌تواند در یک بیمار مصرف کاپتوپریل باشد که به آن رینیت دارویی می‌گوییم.

در مورد درماتیت هم همینطور است. وقتی می‌گوییم بیمار اگزما یا درماتیت دارد، منظورمان این است که قسمتی از لایه فوقانی پوست بیمار دچار التهاب شده است.

بر همین اساس در علم پزشکی به هنگام نامگذاری یک درماتیت ابتدا لغت درماتیت را می‌آوریم و سپس به دنبال آن، علت التهاب آورده می‌شود. مثلاً وقتی قسمتی از لاله گوش در اثر تماس با نوع خاصی از گوشواره دچار قرمزی و تورم می‌شود، می‌گوییم بیمار دچار درماتیت تماسی شده است یا وقتی گونه‌های یک نوزاد قرمز و متورم می‌شود، همچنین علتی برای آن کشف نمی‌شود می‌گوییم بیمار دچار درماتیت یا اگزمای آتوپی شده است. انواع درماتیت در پاسخ به سؤالات بعدی آورده می‌شود.

سؤال ۳ ـ ۲ : درماتیت یا اگزما چگونه طبقه‌بندی می‌شود؟

درماتیت یا اگزما می‌تواند خفیف، متوسط یا شدید باشد. درماتیت می‌تواند با علت یا بدون علت باشد. درماتیت می‌تواند، حاد، تحت حاد یا مزمن باشد و… . همانطور که ملاحظه کردید، می‌توان درماتیت را از جنبه‌های گوناگون تقسیم‌بندی کرد.

اهمیت تقسیم‌بندی درماتیت برای درمان است. یک درماتیت خفیف تماسی تنها با دور نگه داشتن عامل تحریک از پوست قابل کنترل است اما یک درماتیت شدیدِ مزمنِ بدون علت، نیازمند اقدامات درمانی متعدد می‌باشد.

سؤال ۳ ـ ۳ : چند نوع درماتیت داریم؟

همانطور که در پاسخ به سؤال قبلی گفته شد، درماتیت یا اگزما را می‌توان از جنبه‌های گوناگون تقسیم‌بندی کرد. یکی از این تقسیم‌بندی‌ها، نامگذاری درماتیت‌ها بر اساس علت، شکل ظاهری، گستردگی و محل انتشار آن‌ها می‌باشد، ۹ درماتیت اصلی که معمولاً بیماران را گرفتار می‌کند در ادامه مطلب آورده شده‌اند. بعضی از انواع درماتیت در سؤالی جداگانه، توضیح داده شده‌اند.

۱- درماتیت تماسی « ۱- درماتیت تماسی آلرژیک

۲- درماتیت تماسی تحریکی

۲- درماتیت آتوپی (بدون علت)
۳- درماتیت سبورئیک (تورم و قرمزی پوست سر و صورت همراه با شورۀ زیاد)
۴- درماتیت نومولار
۵- درماتیت اکسفولیاتیوژنرالیزه (اریترودرمی)

(تورم و قرمزی شدید پوستِ سرتاسر بدن همراه با پوسته‌ریزی)

۶- درماتیت ناشی از استاز (ماندن خون در رگ‌ها)
۷- درماتیت موضعی ناشی از خاراندن
۸- درماتیت دور دهانی (درماتیت پری‌اورال): این بیماری به علت تماس بیش از حد بزاق دهان با فضای دور دهان اتفاق می‌افتد. این بیماران عادت دارند زبان خود را بیرون آورده و دورتادور دهان بمالند.
۹- پمفولیکس (Pompholyx): در این بیماری که خیلی شدید است، کف دست‌ها و پاها از دانه‌های پر از چرک پوشیده شده است. این بیماری به علت همزمانی درماتیت و عفونت با یک نوع باکتری به نام استاف‌آرئوس بوجود می‌آید.

سؤال ۳ ـ ۴ : درماتیت تماسی چیست؟ چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟

همانطور که از نام آن پیداست، این نوع درماتیت در اثر تماس مستقیم یک عامل خارجی با پوست بوجود می‌آید.

دو مکانیزم برای درماتیت تماسی وجود دارد. نوعی از آن که درماتیت تماسی آلرژیک نام دارد در اثر حساسیت پوست نسبت به عامل خارجی بوجود می‌آید. نوع دیگری از این بیماری، درماتیت تماسی تحریکی نام دارد و در اثر تحریک پوست و آزردن آن با عامل خارجی بوجود می‌آید که حدود ۸۰ درصد انواع درماتیت‌های تماسی را شامل می‌شود.

بهترین مثال برای درماتیت تماسی آلرژیک، استفاده از نیکل است. این فلز که معمولاً در جواهرات (گوشواره، گردن‌بند، ساعت…) مورد استفاده قرار می‌گیرد می‌تواند در تماس با پوست، التهاب، قرمزی و خارش ایجاد کند. حدود ۱۰ درصد خانم‌ها به نیکل آلرژی دارند. ذکر این نکته ضروری است که امکان دارد یک بیمار برای سال‌های طولانی بدون کوچکترین علامت بالینی از یک ماده در تماس با پوست خود استفاده کند و بعدها به‌طور اتفاقی و ناگهانی، به آن واکنش نشان دهد.

از طرف دیگر، نشان داده شده است که گاهی، حتی کرم‌ها یا لوسیون‌هایی که در درمان درماتیت مورد استفاده قرار می‌گیرند، می‌توانند خود باعث التهاب و حساسیت شوند. بعضی از بیماران در تماس با مواد محل کار خود دچار درماتیت دست می‌شوند که به آن درماتیت شغلی گفته می‌شود.

گاهی اوقات، بیمار از یک ماده بر روی پوست خود استفاده کرده، اما هیچ علامتی ظاهر نمی‌شود. همین بیمار وقتی در معرض آفتاب قرار می‌گیرد، مادۀ به جا مانده بر روی پوست، باعث التهاب موضعی می‌شود.

به این حالت درماتیت تماسی حساس به نور گفته می‌شود.

بعضی از انواع کرم‌های ضد آفتاب، لوسیون‌های پس از اصلاح صورت در آقایان، آنتی‌بیوتیک‌های موضعی در این گروه قرار دارند.

در جدول ۳-۱، علل شایع درماتیت تماسی آلرژیک آورده شده است.

ردیف گروه مثال
۱ محصولات زیبایی« ۱- موبرها             ۲- رنگ مو

۳- استون              ۴- دئودرانتها

۵- کف                ۶- ضد آفتاب‌ها

۲ ترکیبات فلزی« نیکل (جواهرات، کمربند و…)
۳ داروهایی که به‌صورت

کرم مورد استفاده قرار «

می‌گیرند

۱- آنتی‌بیوتیک‌ها مثل نئومایسین

۲- آنتی‌هیستامین‌ها مثل دیفن‌هیدرامین موضعی

۳- بی‌حس‌کننده‌های موضعی مثل بنزوکائین

۴ موادی که در ساختن

پوشاک مورد استفاده «

قرار می‌گیرند

۱- کفش‌های چرمی

۲- براق‌کننده‌های چرم که در کفش‌ها و دستکش‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۵ گیاهان« ۱- سماق سمی

۲- پامچال سمی

۳- بوته خار

جدول ۳-۱ : علل اصلی درماتیت تماسی آلرژیک

در شکل ۳-۱، مچ دست یک بیمار که در اثر تماس با بند ساعت دچار درماتیت شده، نشان داده می‌شود.

شکل ۳-۱ : درماتیت تماسی ناشی از بند ساعت

بهترین اقدام برای درماتیت تماسی، جلوگیری از تماس مجدد با عامل آلرژن می‌باشد. گاهی یک فرد مجبور می‌شود شغل خود را عوض کند تا از شر این بیماری رهایی یابد.

وقتی که تماس با ماده آلرژن (حساسیت‌زا) قطع گردد، حداکثر پس از چند هفته درماتیت (قرمزی، خارش و…) از بین خواهد رفت.

اقدامات لازم درمانی عبارتند از:

  1. دوری از مادۀ محرک، همانند استفاده از دستکش نخی به هنگام کار. اگر مجبور به استفاده از دستکش لاستیکی هستیم، باید زیر آن دستکش نخی استفاده کنیم.
  2. استفاده از داروی ترکیبی شامل: کلرید سدیم سه گرم، آب مقطر cc۱۰ و ائوسرین ۹۷ گرم. این ترکیب را می‌توان ۲ تا ۳ بار در روز استفاده کرد.
  3. پماد بتامتازون
  4. پماد اکسید روی
  5. اگر درماتیت خیلی شدید و آزاردهنده باشد، گاهی می‌توان برای مدتی کوتاه (۲ تا ۳ هفته) از کورتون خوراکی (مثل پردنیزولون) به میزان ۶۰ میلی‌گرم در روز استفاده کرد.

گاهی اوقات درماتیت فوق‌العاده شدید و همراه با ترشح فراوان است که در این مواقع می‌توان از کمپرس استات آلومینیوم ۵ درصد به مدت حدود نیم ساعت برای ۳ تا ۴ بار در روز استفاده کرد.

علاوه بر این، لوسیون‌کالامین و قرص‌های خوراکی آنتی‌هیستامین مثل هیدروکسی‌زین و یا شربت پرومتازین برای درمان خارش آزاردهنده، می‌توانند مفید واقع شوند.

سؤال ۳ ـ ۵ : درماتیت آتوپی چیست، چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟

منظور از اگزمای آتوپی، اگزمایی است که زمینۀ آلرژیک دارد اما علت خاصی برای آن شناخته نمی‌شود و یا به عبارت دیگر، در اثر تماس با یک ماده آلرژن و حساسیت‌زا بوجود نیامده است.

بر اساس سن، این بیماری را به سه نوع تقسیم می‌کنند که هر کدام خصوصیات خود را دارند.

  1. اگزمای آتوپی نوزادی: این بیماری از ۲ ماهگی شروع شده و معمولاً در ۵/۱ سالگی بهبود می‌یابد، هر چند امکان ادامۀ آن در بعد از این سن هم وجود دارد.
  2. اگزمای آتوپی کودکان: این بیماری معمولاً از ۵/۱ سالگی شروع شده و حدود ۱۲ سالگی بهبود می‌یابد.
  3. اگزمای آتوپی بالغین: از بیماریهای مزمن و آزاردهنده است که معمولاً بهبودی پیدا نمی‌کند و فوق‌العاده بیمار را آزار می‌دهد. این بیماران، علاوه بر انجام اقدامات دارویی لازم است، به دستورات زیر عمل کرده، نکته‌های عنوان شده را مدنظر داشته باشند. از استرس پرهیز کنند، به مقدار کافی استراحت داشته باشند. هوای خیلی خشک یا خیلی مرطوب باعث بدتر شدن بیماری می‌شود. بیماران نباید از لباس پشمی استفاده کنند. کودک نباید تا ۶ ماهگی از شیر گاو و یا تخم‌مرغ استفاده کند. بیمار نباید از واکسن آبله‌مرغان استفاده کند. در صورت اثبات حساسیت به تخم‌مرغ و ایجاد علائم بالینی آزاردهنده بیمار نباید از واکسن سرخک، آنفولانزا و تب زرد استفاده کند.

اگزمای آتوپیک یک بیماری التهابی خارش‌دار و آزاردهنده است که معمولاً در افراد با زمینۀ آلرژی بوجود می‌آید مانند افرادی که سابقه تب یونجه (رینیت‌آلرژیک) و آسم را در خود یا خانواده خود ذکر می‌کنند.

دو سوم بیماران، برای اولین‌بار قبل از سن یک سالگی، بیماری را نشان می‌دهند.

۹۰ درصد بیماران قبل از سن ۵ سالگی بیماری خود را نشان می‌دهند.  نیمی از این بیماران، بیماری را تا سنین نوجوانی و جوانی (کمتر از ۱۹ سال) با خود همراه دارند و سپس بهبود می‌یابند درحالی‌که بقیه امکان دارد، بیماری را برای مدت‌های طولانی همراه داشته باشند.

اگر چه علت اصلی این بیماری شناخته شده نیست ولی موقعیت‌هایی هستند که باعث بدتر شدن بیماری می‌شوند. این موقعیت‌ها عبارتند از:

  1. استرس‌های روحی
  2. تغییرات درجه حرارت و یا رطوبت هوا
  3. عفونت‌های باکتریایی پوست
  4. تماس با لباس‌های پشمی
  5. در بعضی از شیرخواران، حساسیت‌های غذایی و مصرف غذاهایی که می‌تواند باعث حساسیت شود، بیماری آن‌ها را بدتر می‌کند.

تشخیص بیماری برای پزشک، بر اساس نوع و شکل ضایعات، همچنین شرح حال آلرژی و حساسیت در فرد یا بستگان او امکان‌پذیر است. در شکل ۳-۲، دست و تنه یک کودک مبتلا به درماتیک‌آتوپیک نشان داده شده است.

شکل ۳-۲ : نمایی از دست و بدن کودک مبتلا به درماتیت‌آتوپی

برای درمان اگزمای آتوپی می‌توان از اقدامات دارویی متعدد استفاده کرد. اقداماتی مانند:

  1. نرم‌کننده‌ها مثلاً ترکیبی از ۲۰ گرم گلیسرین و ۲۰ گرم ائوسرین یا ترکیبی از ۳ گرم Nacl + cc۱۰ آب مقطر و ۹۷ گرم ائوسرین
  2. استفاده از صابون گلیسرین برای شستشو
  3. استفاده از آنتی‌هیستامین‌های خوراکی
  4. استفاده از آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی در صورت سوار شدن عفونت بر روی آن
  5. استفاده از کورتون‌های موضعی مثل پماد هیدروکورتیزون ۱ درصد
  6. استفاده از کورتون‌های خوراکی در‌صورتی‌که بیماری شدید باشد. به عنوان مثال وقتی یک بیمار، از درماتیت شدیدِ قسمتِ زیادی از بدن شکایت می‌کند می‌توان روزانه ۸ تا ۱۲ قرص ۵ میلی‌گرمی از پردنیزولون را به صورت خوراکی شروع کرد و وقتی احساس بهبودی کرد، در عرض ۱ تا ۲ هفته و به تدریج دارو را کاهش داد.
  7. استفاده از شامپوی ملایم مثل شامپوی بچه برای شستشوی سر و بدن

سؤال ۳ ـ ۶ : درماتیت سبورئیک چیست، چه خصوصیاتی دارد و چگونه درمان می‌شود؟

در شکل ۳-۳، دو بیمار مبتلا به درماتیت‌سبورئیک همراه با یک نوزاد مبتلا، نشان داده شده‌اند.

 

شکل ۳-۳ : درماتیت‌سبورئیک

نام این بیماری از لغت «سبوره» گرفته شده است که به معنای جریان یافتن روغن می‌باشد. درماتیت‌سبورئیک یک بیماری پوستی است که نمایی پوسته‌‌ریزی‌دهنده دارد و بیشتر از هر جا، در فرق سر و قسمت‌های حاوی چربی بیشتر آغاز می‌شود. این بیماری گاهی خود را به نواحیِ ‌صورت یعنی پلک و چین‌های کنارۀ بینی می‌رساند.

شورۀ سر، نوع خفیف درماتیت‌سبورئیک است.

از نظر آماری حدود ۳ تا ۵ درصد افراد، به درماتیت‌سبورئیک مبتلا می‌شوند درحالی‌که حدود ۵۰ تا ۸۰ درصد مردم، شورۀ سر را تجربه می‌کنند.

سایر خصوصیات این بیماری عبارتند از:

  1. در مردان کمی شدیدتر از زنان بروز می‌کند.
  2. سن شروع آن معمولاً دوران بلوغ است.
  3. حداکثر شدت بیماری در سن ۴۰ سالگی است ولی به تدریج از شدت آن کاسته می‌شود.
  4. علت اصلی بیماری شناخته شده نیست ولی عوامل زیر را در ایجاد بیماری یا بدتر شدن آن دخیل می‌دانند.

۴-۱ : فاکتورهای ژنتیکی

۴-۲ : قارچ‌هایی که به‌صورت نرمال بر روی پوست زندگی می‌کنند مانند قارچ مالاسزیا

۴-۳ : میزان چرب بودن پوست

۴-۴ : میزان بهداشت فردی

۴-۵ : وضعیت آب و هوایی

ضمناً: این بیماری با تغییر آب و هوا یا تغییر فصل‌ها، شدت یا ضعف پیدا می‌کند. خاراندن پوست یا استرس‌های روحی آن را بدتر می‌کند. شدت این بیماری کاملاً متغیر است به صورتی که در یک سر این طیف شورۀ خفیف و در سر دیگر آن درماتیت‌اکسفولیاتیو ژنرالیزه (التهاب پوسته‌ریزی‌دهنده که تمام پوست را درگیر می‌کند) قرار دارد.

  1. بعضی از بیماریهای عصبی مثل بیماری پارکینسون، با این بیماری پوستی همراه هستند.
  2. این بیماری می‌تواند فرق سر، قسمت‌های چرب پوست صورت و گردن، سطح قفسۀ صدری و فضای بین دو کتف همچنین نواحی زیر بغل، میان دو راه، کشاله‌های ران، باسن و نواحی زیر پستان را درگیر کند.
  3. در برخورد با این بیماری می‌توان از اقدامات درمانی زیر استفاده کرد.

۷-۱ : استفاده از شامپوی سولفید سلنیوم ۵/۲ درصد به میزان ۲ تا ۳ بار در هفته که کف، هر بار حدود ۱۵ دقیقه روی سر باقی بماند.

۷-۲ : استفاده از لوسیون کلوتریمازول یا کرم‌کلوتریمازول به صورتی که هر شب به سر مالیده شود.

۷-۳ : استفاده از لوسیون بتامتازون (یک نوع کورتون)

۷-۴ : قرص هیدروکسی‌زین که مقدار آن با توجه به شدت بیماری مشخص می‌شود.

۷-۵: برای درمان درماتیت‌سبورئیک پلک می‌توان از اقدامات زیر استفاده کرد:

* پماد چشمی هیدروکورتیزون (َشب‌ها روی پلک مالیده شود)

* قطره چشمی سولفاستامید ۱۰ یا ۲۰ درصد که روزی ۲ تا ۳ بار استفاده شود.

* استفاده از شامپوی سولفید سلنیوم ۵/۲ درصد یا شامپوی بچه برای شستشوی مژه‌ها

ذکر این نکته را ضروری می‌دانم که آنچه به عنوان درمان این بیماری یا سایر بیماریها عنوان می‌شود به منظور درمان خودسرانه بیماری‌ها توسط بیمار نیست بلکه تنها به جهت آشنایی او با درمان می‌باشد. بسیاری از بیماریها، با مکانیزم‌های مختلف می‌توانند تظاهرات مشابه داشته باشند درحالی‌که نیازمند درمان متفاوت هستند. از خوانندگان این کتاب و سایر کتابهایم خواهش می‌کنم از درمان خودسرانه بیماریها صرفاً به جهت دانستن نام داروی آن‌ها، پرهیز کنند.

در پایان این فصل، چند نوع درماتیت که به علت حجمِ کمِ کتاب موفق به توضیح آن‌ها نشدم، تنها به صورت عکس آورده می‌شوند. خوانندگان محترم می‌توانند به مراجع تکمیلی مراجعه کنند.

شکل ۳-۴ : پمفولیکس

شکل ۳-۵ : اگزمای نومولار

شکل ۳-۶ : اگزمای هیپرکراتوتیک (اگزمای همراه با پوسته‌ریزی شدید)

شکل ۳-۷ : اگزمای اکسفولیاتیو ژاندالیزه

شکل ۳-۸ : اگزمای دور دهانی

فصل‌ چهارم‌

پسوریازیس

سؤال ۴ ـ ۱ : پسوریازیس چیست؟

اگر یک بار دیگر جدول ۱-۲ را مشاهده کنید، خواهید دید دسته‌ای از بیماریهای پوستی را با عنوان بیماریهای پوسته‌ریزی‌دهنده تقسیم‌بندی کرده‌ایم و در ابتدای این گروه از بیماریها، پسوریازیس قرار دارد.

پسوریازیس یک بیماری التهابی با منشا نامشخص که علامت اصلی آن، قرمزی، تورم و پوسته‌ریزی ناحیۀ مبتلا می‌باشد.

در کتب مرجع پزشکی بیماری پسوریازیس را اینگونه تعریف کرده‌اند: پسوریازیس یک بیماری مزمن و عودکننده است که خود را به صورت یک یا چند ضایعۀ پوستی قرمز و برجسته نشان می‌دهد. این ضایعات پوستی دارای پوسته‌ریزی نقره‌ای‌رنگ هستند که حد فاصل آن‌ها با پوست سالم کاملاً مشخص است.

در شکل ۴-۱، بیمار مبتلا به پسوریازیس نشان داده شده است.

شکل ۴-۱ : نمایی از پسوریازیس

سؤال ۴ ـ ۲ : چرا به پسوریازیس مبتلا می‌شویم؟

دلیل اصلی این بیماری شناخته نشده است، اما دو تئوری وجود دارد که علت بیماری پسوریازیس را توضیح می‌دهند.

پلا‌ک‌های پسوریازیس به دنبالِ رشد بیش از حد سلول‌های پایه‌ای پوست و مهاجرت آن‌ها به سطح پوست بوجود می‌آیند.

یکی از این دو تئوری می‌گوید که علت رشد بیش از حد سلول‌های پایه‌ای موجود در پوست، اشتباه آن‌ها در زمان‌بندی برای تقسیم‌ با علت نامشخص است. تئوری دیگر، سیستم ایمنی و بخصوص سیستم ایمنی سلولی را عامل تحریک سلول‌های پایه‌ای می‌داند. سلول‌هایی که از آن‌ها با عنوان سلول‌هایT (T cells) نام می‌بریم تحریک شده، به لایه‌ای از پوست که درم یا درمیس(dermis) نام دارد مهاجرت کرده و باعث تحریک سلول‌های پایه‌ای می‌شوند. البته هنوز کسی نمی‌داند که چه عاملی باعث تحریک سلول‌های T می‌شود. درمان پلاک‌های پسوریازیس با استفاده از داروهای مهارکنندۀ سیستم ایمنی (مانند قرص متوترکسات)، این تئوری را تأیید می‌کند که سیستم ایمنی در بروز بیماری پسوریازیس نقش دارد.

بسیاری از بیماران نمی‌توانند به این نتیجه برسند که چه عواملی باعث تشدید بیماری آن‌ها می‌شود، با این حال عواملی مثل:

  1. استرس (فیزیکال یا روحی)
  2. آسیب رسیدن به پوست
  3. عفونت با باکتریهای خانواده استرپتوکوک

۴- تغییرات آب و هوا

۵- بعضی از داروها مثل نمک لیتیوم و داروهای خانواده پروپرانولول مثل آتنولول، متورال و…

  1. مصرف بیش از حد الکل
  2. سیگار کشیدن

۸ . چاقی

می‌تواند باعث بدتر شدن بیماری پسوریازیس شوند.

سؤال ۴ ـ ۳ : چند نوع پسوریازیس داریم؟

علائم مربوط به بیماری پسوریازیس می‌توانند به صورت‌های مختلف نشان داده شوند، بعضی از این صورت‌ها عبارتند از:

  1. پسوریازیس پلاک‌مانند: این نوع از بیماری که نام دیگر آن پسوریازیس ولگاریس به معنای پسوریازیس معمولی می‌باشد شایعترین فرم بیماری بوده و حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد بیماران مبتلا به پسوریازیس را شامل می‌شود. پلاک‌ها به‌صورت پوست ملتهب و برجسته که توسط پوسته‌ریزی نقره‌ای‌رنگ پوشیده‌اند، دیده می‌شوند.

در شکل ۴-۲، قسمتی از دست یک بیمار مبتلا به پسوریازیس پلاکی دیده می‌شود.

شکل ۴-۲ : پسوریازیس پلاکی

  1. پسوریازیس معکوس: این بیماری توسط ضایعات پوستی مسطح دیده می‌شود که در چین‌های پوستی‌ مانند کشالۀ ران، زیر بغل، زیر پستان‌ها تشکیل می‌شوند. این ضایعات توسط تماس دو ناحیه با هم و همچنین تعریق بدتر شده، زمینه را برای عفونت قارچی فراهم می‌کنند.
  2. پسوریازیس قطره‌ای: این بیماری، خود را با نقاط متعدد به شکل قطرۀ اشک نشان می‌دهد که در سرتاسر بدن پراکنده است. این ضایعات در اثر عفونت حلق با باکتریهای خانواده استرپتوکوک بوجود می‌آید. در شکل ۴-۳ یک بیمار مبتلا به پسوریازیس قطره‌ای نشان داده شده است.

شکل ۴-۳ : پسوریازیس قطره‌ای

  1. پسوریازیس پوستولی: (در لغت‌شناسی پزشکی منظور از پوستول ضایعات برجستۀ کوچکی هستند که پر از چرک غیرعفونی می‌باشند) در این بیماران، پوست اطراف پوستول، قرمز و دردناک است. این نوع از پسوریازیس می‌تواند به‌صورت موضعی و فقط در دست‌ها یا پاها باشد و از طرف دیگر می‌تواند سرتاسر بدن را درگیر کند.
  2. پسوریازیس ناخن: همانطور که در شکل ۴-۴، مشاهده می‌کنید پسوریازیس می‌تواند ناخن‌ها را درگیر کرده و تغییراتی بر روی آن‌ها ایجاد کند.

شکل ۴-۴ : پسوریازیس ناخن

تغییرات معمول ناخن عبارتند از:

کاهش رنگ پوست زیر ناخن، نقطه‌های ریز فرو رفته در روی ناخن، خطوط طولی بر روی ناخن، ضخیم شدن پوست زیر ناخن و… .

  1. آرتریت پسوریاتیکی: آرتریت به معنای قرمزی، تورم و دردناکی مفصل می‌باشد. در علم روماتولوژی یک بیماری روماتیسمی وجود دارد که بیشتر مردان و زنان جوان را درگیر کرده، مفاصل اصلی مبتلا عبارتند از ستون فقرات، زانوها، مچ پاها و انگشتان دست و پا.

این بیماران از خشکی صبحگاهی در مفاصل بزرگ و بخصوص ستون فقرات شاکی هستند. این بیماری از معدود بیماریهای روماتیسمی است که بندهای انتهایی انگشتان دست را هم درگیر کرده، باعث درد و تورم آن‌ها می‌شود.

  1. پسوریازیس اریترودرمیک: در لغت‌شناسی پزشکی، منظور از اریترودرمی، تورم و قرمزی گسترده پوست همراه با پوسته‌ریزی شدید در سرتاسر پوست می‌باشد. این بیماری می‌تواند با درد، تورم و قرمزی شدید سرتاسر پوست همراه باشد.

این بیماری معمولاً نتیجۀ شعله‌ور شدن ناگهانی، پسوریازیس پلاکی است که در حالاتی مثل قطع ناگهانی درمان بوجود می‌آید. این نوع از پسوریازیس می‌تواند جان و حیات بیمار را تهدید کند. مکانیزم تهدید حیات در این بیماران، عدم توانایی بدن بیمار برای تنظیم درجه حرارت و آسیب‌پذیری بدن به علت اختلال در کارکرد اصلی آن یعنی محافظت و مراقبت در برابر عوامل عفونی می‌باشد.

سؤال ۴ ـ ۴ : پسوریازیس چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص این بیماری معمولاً بر اساس مشاهدۀ ظاهر پوست، اثبات می‌شود. هیچ تست خونی یا اقدام تشخیصی قطعی برای اثبات پسوریازیس وجود ندارد. گاهی اوقات البته، بیوپسی و نمونه‌برداری از پوست می‌تواند به رد کردن سایر بیماریها و اثبات پسوریازیس کمک کند. یکی از علائمی که می‌تواند به تشخیص پسوریازیس کمک کند، نشانۀ Auspitz’s می‌باشد. اگر با یک چوب زبان (که برای معاینه حلق به کار می‌رود) بر روی پلاک پسوریازیس خراش بدهیم، نقاط ریز خونریزی از محل بیرون می‌زند. به این علامت، نشانۀ Auspitz’s می‌گویند. در یک تقسیم‌بندی که بر اساس شدت بیماری و با مطالعه بر روی ۲۷۸ بیمار انجام شده است، بیماران در سه گروه قرار گرفته‌اند که عبارتند از:

  1. فرم خفیف بیماری (حدود ۶۵ درصد بیماران)
  2. فرم متوسط بیماری (حدود ۲۶ درصد بیماران)
  3. فرم شدید بیماری (حدود ۹ درصد بیماران)

سؤال ۴ ـ ۵ : پسوریازیس را چگونه می‌توان درمان کرد؟

مطابق با جدول ۴-۱، اقدامات لازم برای درمان پسوریازیس در سه گروه جداگانه قرار می‌گیرند.

۱- درمان موضعی« ۱- کورتون‌ها

۲- کلسی‌پوتریول (آنالوگ ویتامین– د)

۳- آنترالین

۴- قطران زغال سنگ

۲- درمان با نور

(فوتوتراپی)«

۱- درمان با PUVA

۲- درمان با UVB

۳- درمان سیستمیک

(خوراکی یا تزریقی)«

۱- کورتون‌ها

۲- متوترکسات

۳- سیکلوسپورین

۴- فرآورده‌های بیولوژیکی

۵- رتینوئید (فرآورده‌های ویتامین– آ)

جدول ۴-۱ : اقدامات لازم برای درمان پسوریازیس

همانند سایر بیماریها و برابر با توضیحات مکرر در درمان بیماریهای متعدد که خوانندگان کتاب‌های من با آن آشنا هستند و آخرین نمونۀ آن را در درمان آکنه (همین کتاب) عنوان کرده‌ام، وقتی یک پزشک با بیمار شکایت‌کننده از ضایعۀ پوستی با تشخیص پسوریازیس روبرو می‌شود، ابتدا لیستی از اقدامات درمانی متعدد را در نظر گرفته و سپس با توجه به فاکتورهای متعدد از جمله سن، جنس، نوع بیماری، شدت بیماری و وسعت بیماری یک یا چند درمان همزمان را برای بیمار آغاز می‌کند. گاهی بیماری آنقدر خفیف است که تنها، عنوان کردن نام بیماری و اطمینا‌ن‌خاطر دادن به بیمار، برای او کافی است. گاهی نیز بیماری آنقدر شدید است که مشکلات متعدد موضعی و سیستمیک را برای بیمار ایجاد کرده، پزشک را وادار می‌کند تا از داروهای مهارکنندۀ سیستم ایمنی مثل کورتون، متوترکسات و سیکلوسپورین استفاده کند.

بدیهی است که درمان سیستمیک (خوراکی – تزریقی) دارای قدرت اثر بیشتر و البته در کنار آن، عوارض جانبی بیشتر می‌باشد.

یکی از تجربیات تلخ من در طبابت مربوط به بیماری است که از پسوریازیس رنج می‌برد.

این بیمار سال‌ها قبل توسط پزشک تحت درمان با متوترکسات قرار گرفته و درمان شده بود. بعدها بدون مراجعه به پزشک و تنها با تکرار نسخۀ خود، از این دارو برای سال‌های طولانی استفاده می‌کرده است.

بیماری که از متوترکسات استفاده می‌کند باید به‌صورت اولیه و بعد به‌طور مرتب، هر چند وقت یک‌بار (۱ تا ۳ ماه) تحت آزمایشات لازم کبدی و خونی قرار گیرد.

این بیمار با شکایت بزرگی شکم و ورم پاها به من مراجعه کرد. در بررسی‌های تکمیلی متوجه نارسایی و سیروز کبدی در او شدیم که با مطالعات تکمیلی به تشخیص سیروز کبدی در اثر متوترکسات رسیدیم.

هر چند چنین حالتی خیلی نادر است اما بهر حال یک درس دیگر برای بیمارانی است که داروهای خود را بدون نظر پزشک قطع کرده یا ادامه می‌دهند. بدیهی است که پزشک در برخورد با بیمار مبتلا به پسوریازیس، ابتدا از داروهای کم‌عارضه استفاده کرده و منتظر می‌ماند. اگر پاسخ مناسب گرفت، درمان را ادامه داده و در صورت عدم دریافت پاسخ مناسب، از دارویی با قدرت بیشتر و البته عوارض افزون‌تر استفاده می‌کند.

برابر با آنچه در جدول ۴-۱ آمده است، اقدامات درمانی برای پسوریازیس در سه گروه اصلی قرار می‌گیرند.

  1. درمان‌های موضعی
  2. درمان با استفاده از نور آفتاب (فوتوتراپی)
  3. درمان‌های سیستمیک (خوراکی – تزریقی)

۱ – درمان‌های موضعی: نرم‌کننده‌ها باعث کاهش خشکی پوست درگیر (پلاک‌ها) در این بیماران شده و احساس بهتری برای آن‌ها ایجاد می‌کند. کرم‌ها و پمادهایی که به‌صورت دارو، بر روی پلاک‌ها مالیده می‌شوند، باعث کاهش التهاب شده، پوسته‌های فوقانی را جدا کرده، زاد و ولد لایه‌های پوستی را کاهش می‌دهند. پمادها و کرم‌هایی که دارای محتویاتی از قبیل قطران زغال‌سنگ (Coal tar)، آنترالین، کورتون‌ها، آنالوگ‌های ویتامین د – ۳، و رتینوئید باشند، به درمان پسوریازیس کمک جدی می‌کنند. مکانیزم اثر هر کدام از این فرآورده‌ها متفاوت است اما در نهایت همۀ آن‌ها به نرمال شدن سرعت تولید سلول‌های جدید و کاهش التهاب کمک می‌کنند.

ثابت شده است که ویتامین D فعال و متابولیت‌های آن به‌طور مؤثر باعث مهار تولیدمثل سلول‌های پوستی می‌شود. نکاتی که باعث می‌شود تمایل کمتری به استفاده از درمان‌های موضعی وجود داشته باشد عبارتند از:

  1. تحریک کردن پوست سالم کنارۀ پلاک‌ها
  2. صرف زمان زیاد برای استفاده از این نوع درمان
  3. عدم امکان استفاده طولانی‌مدت
  4. رنگ گرفتن لباس‌ها
  5. بوی ناخوشایند ترکیبات

۶- … .

نکات فوق باعث می‌شود که معمولاً بیماران تمایل چندانی به استفاده طولانی‌مدت از درمان موضعی نداشته باشند. علاوه بر این‌ها قطع ناگهانی بعضی از این درمان‌ها بخصوص قطع ناگهانی مصرف کورتون‌های موضعی باعث شعله‌ور شدن بیماری می‌شود.

ذکر این نکته ضروری است که گاهی درمان موضعی با سایر درمان‌ها از جمله درمان با نور همراه می‌شود.

۲ – استفاده از نور (فتوتراپی): در این حالت گاهی از نور به تنهایی و گاهی همراه با کاربرد داروهای موضعی یا سیستمیک استفاده می‌شود.

همراه کردن مصرف خوراکی پسورالن (Psoralen) و سپس قرار گرفتن در معرض نور آفتاب مثالی برای فتوکموتراپی است.

منظور از فتوکموتراپی، همزمانی استفاده از نور + مواد شیمیایی در درمان یک بیماری است. به این نوع درمان PUVA درمانی می‌گویند.

برای استفاده از این نوع درمان، بیمار ابتدا از قرص‌های خوراکی ۱۰ میلی‌گرمی به نام متوکسالن به میزان ۵/۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن استفاده کرده (یک بیمار ۶۰ کیلوگرمی باید از ۳ قرص استفاده کند) و ۲ ساعت پس از مصرف قرص در معرض نور آفتاب قرار می‌گیرد.

PUVA درمانی در مواردی به کار می‌رود که بیشتر از یک پنجم سطح بدن درگیر شده باشد. در این روش، متوکسالن به میزانی که عنوان شد توسط بیمار خورده شده و دو ساعت بعد در معرض آفتاب قرار می‌گیرد. این عمل باید ۲ تا ۳ بار در هفته انجام شود. بعد از آنکه بیماری به رمیسیون (خواب) رفت می‌توان این اقدام را هر ۲ هفته یک بار تکرار کرد تا مانع از عود بیماری شود. (درمان نگهدارنده)

عوارض اصلی PUVA درمانی عبارتند از:

آب مروارید، افزایش رنگ‌دانه‌های پوست و تیره شدن آن، پیری زودرس پوست، ایجاد بدخیمی در پوست، خارش و آکنه.

علاوه بر درمان خوراکی، گاهی همراه با استفاده از درمان‌های موضعی مثل هنگام استفاده از قطران زغال‌سنگ و آنالوگ‌های ویتامین- د، می‌توان از نور آفتاب در درمان پسوریازیس کمک گرفت.

طول موج‌های ماوراءبنفش خود از سه زیرگروه ماوراءبنفش A، B و C تشکیل شده است. ماوراء بنفش (UVB) B توسط لایه اپی‌درمیس جذب شده و تأثیر مناسب بر روی پسوریازیس دارد.

درمان با استفاده از نور ماوراءبنفش B به هنگام استفاده موضعی از قطران زغال‌سنگ و کلسی‌پوتریول یا درمان خوراکی فرآورده‌های ویتامین A مثل رتینوئید کاربرد دارد. به این نوع درمان UVB درمانی می‌گویند. به هنگام استفاده از پسورالن (متوکسالن) از جزء A، نور ماوراءبنفش استفاده می‌شود که به آن PUVA درمانی گفته می‌شود.

  1. درمان سیستمیک (خوراکی تزریقی): انواعی از پسوریازیس که شدید بوده و به درمان موضعی یا نوردرمانی پاسخ نمی‌دهند، نیازمند استفاده از این روش درمانی می‌باشند.

از آنجایی‌که این گروه‌های دارویی دارای عوارض جدی هستند، بیماران باید به‌طور مرتب تحت نظر بوده، تست‌های کبدی، خونی بدهند. از طرف دیگر چون این داروها می‌توانند ناهنجاریهای شدید در جنین ایجاد کنند، چنین بیمارانی باید قبل از مصرف و سپس حین مصرف به‌طور مرتب، تحت تست بارداری قرار بگیرند.

سه دارویی که از مدت‌ها قبل در درمان پسوریازیس به‌طور سیستمیک مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند عبارتند از: متوترکسات، سیکلوسپورین و رتینوئیدها.

داروهایی مثل متوترکسات و سیکلوسپورین که مهارکنندۀ سیستم ایمنی هستند، به‌صورت غیرانتخابی و به‌طور گسترده، سیستم ایمنی را تضعیف می‌کنند. این مشکلات باعث شده است که پزشکان به فکر استفاده از داروهایی باشند که به‌طور انتخابی‌تر سیستم ایمنی را تضعیف کرده، پسوریازیس را درمان کنند. به این گروه از داروها، فرآورده‌های بیولوژیک می‌گویند. که در حال حاضر به خاطر جدید و گران بودن کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند. Ustekinomab که مهارکننده و بلوک‌کننده اینترلوکین ۱۲ و اینترلوکین ۲۳ می‌باشد، امیدواریهای زیادی را درمان پسوریازیس بوجود آورده و یقیناً در سال‌های آینده، جایگاهِ سایر داروهای سیستمیک را در اختیار می‌گیرد.

علاوه بر داروها و درمان‌هایِ رایجِ اعلام شده برای پسوریازیس، بعضی از پزشکان معتقد به استفاده کمکی از طب سنتی برای درمان این بیماری می‌باشند. اجازه دهید چند نکتۀ غیردارویی یا درمان سنتی را که از آن‌ها با عنوان درمان‌های مکمل و جایگزین نام برده می‌شود برای حسن‌ختام این کتاب بیاورم.

  1. مصرف فراوان مایعات به درمان عوارض بیماری کمک می‌کند.
  2. بیمار باید از مصرف الکل، قندهای ساده، چربی‌های التهابی (گوشت، لبنیات) اجتناب کند. از غذاهای اسیدی (آناناس، پرتقال، قهوه و گوجه‌فرنگی) باید تا جای ممکن پرهیز کند.
  3. مصرف روغن ماهی (امگا – ۳) روزی ۱ تا ۲ کپسول مفید است.
  4. به علت پوسته‌ریزی شدید، بیماران دچار کمبود ویتامین B و فولیک‌اسید می‌شوند که نتیجۀ آن کم‌خونی شدید خواهد بود. بیماران باید این فرآورده‌ها را به‌صورت تزریقی (۱۲(B و یا خوراکی (فولیک‌اسید) مصرف کنند.
  5. سولفات روی به درمان بیماری و عوارض آن کمک می‌کند.
  6. گیاهان دارویی از جمله خارمریم، ترشک مواج، شبدر قرمز و گیاه حُسن‌یوسف می‌توانند در درمان پسوریازیس مؤثر باشند.
  7. هومیوپاتی اثر شناخته شده در درمان پسوریازیس دارد. اگر از درمان دارویی کلاسیک خود نتیجه نگرفته‌اید یا برای کنترل بیماری مجبور به استفاده از داروهایی با عوارض زیاد شده‌اید، حتماً به یک پزشک متخصص هومیوپاتی مراجعه کنید.
  1. Housewife hand dermatitis
  2. Basal cell carcinoma
  3. Squamous cell carcinoma

* آقای دکتر یعقوبی: متخصص و استاد بیماریهای پوستِ دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز.

دیدگاه ها بسته شده است