یائسگی
شهریور ۱۲, ۱۳۹۹
پرکاری تیروئید
شهریور ۱۲, ۱۳۹۹

افزایش چربی خون

اختلالات چربی خون

به‌ زبان‌ ساده‌

 

 

هر سؤالی‌ که‌ راجع‌ به‌ علل‌، علائم‌ و نشانه‌ها، تشخیص‌ و درمان‌

اختلالات چربی خون

در ذهن‌ شما وجود دارد پاسخش‌ را در این‌ کتاب‌ خواهید یافت‌

 

 

تألیف‌:

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌

بیماریهای‌ داخلی‌

(متخصص داخلی نمونه)

 

 

 

دفتر تهران‌: خیابان انقلاب، بین نامجو و مدنی، کوچه پناهی، پلاک ۲۰، واحد ۱ و ۲

تلفن۷۷۶۳۱۳۴۷ – ۷۷۶۵۰۱۵۹ – همراه‌ ۰۹۱۲۲۵۴۵۶۰۰

Web: Kerdegari.com    Email: Info@Kerdegari.com

 

اختلالات چربی خون

به‌ زبان‌ ساده‌

دکتر احمد محمودآبادی‌

دارای‌ بورد تخصصی‌ بیماریهای‌ داخلی‌

چاپ‌ سوم‌: ۱۳۸۸

تیراژ: ۵۰۰۰ نسخه‌

صفحه‌آرایی‌: راحله‌ محمودآبادی‌

مدیر تولید: غلامرضا کردگاری‌

چاپ‌: مطبوعاتی ایران

شابک‌: ۴-۰۳-۲۷۳۶-۹۶۴-۹۷۸

۱۹۰۰ تومان


 

 

این کتاب

تقدیم می‌گردد

به اسطوره گذشت و انساندوستی

برادر بزرگوارم

جانباز نخاعی

غلامحسین صفائی

که با قلب بزرگ و تپنده‌اش

بار سنگین بی‌حرکتی

دست‌ها و پاهایش را

بر دوش فرشتگان نشانده است

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست‌

 

 

…………………… مقدمه‌………………………………………………………………………………

فصل‌ ۱ : کلیات

سؤال ۱ ـ ۱ : چربی‌ها چه نقشی در بدن انسان بازی می‌کنند؟………………….

سؤال ۱ـ۲ : افزایش چربی‌های خون، چگونه به انسان صدمه می‌زند؟……….

سؤال ۱ ـ‌۳ : کدامیک از اجزاء بدن آدمی در اثر اختلالات چربی بیشترین آسیب را می‌بینند؟

سؤال ۱ ـ ۴ : آسیب عروق قلبی چه عوارضی را به بار می‌آورد؟……………..

سؤال ۱ ـ ۵ : آسیب عروق مغزی چه عوارضی را به همراه دارد؟…………….

سؤال ۱ ـ ۶ : فاکتورهای خطرساز برای بیماری‌های عروقی کدامند؟………..

سؤال ۱ ـ ۷ : آسیب عروق محیطی چه علائمی را ایجاد می‌کند؟……………..

سؤال ۱ – ۸ : آسیب عروق کلیوی چه تظاهرات بالینی را بوجود می‌آورد؟.

سؤال ۱ ـ ‌۹ :  اختلالات چربی، (چربی بالا) علاوه بر آسیبی که به عروق مختلف بدن می‌رسانند، چه تظاهرات بالینی دیگری را ایجاد می‌کنند؟………………………………………………………………………….

سؤال ۱ ـ ۱۰ : اختلالات چربی معمولاً در چه سنی تشخیص داده می‌شوند؟

سؤال ۱ ـ‌ ۱۱ : آزمایش بیماریابی برای اختلالات چربی را باید از چه سنی شروع کنیم به عبارت دیگر چگونه متوجه می‌شویم که یک بیمار مبتلا به اختلالات چربی است؟…………………………………………

سؤال ۱ ـ ۱۲ : چربی‌ها را چگونه طبقه‌بندی و نامگذاری می‌کنند؟…………..

سؤال ۱ ـ ۱۳ : اختلالات چربی را بر اساس نوع و شدت چگونه طبقه‌بندی می‌کنند؟

سؤال ۱ ـ ۱۴ : چرا مبتلا به اختلالات چربی می‌شویم؟……………………………

سؤال ۱ـ ۱۵ : منظور از اختلالات اولیه یا ثانویه چربی چیست؟………………

سؤال ۱ ـ ۱۶ : چند مثال برای اختلالات اولیه چربی بزنید؟……………………..

سؤال ۱ ـ‌ ۱۷ : حالاتی را نام ببرید که فرد به‌طور ارثی مبتلا به اختلالات چربی نیست ولی با  گذشت زمان و به خاطر  بیماری دیگر، به آن دچار می‌شود؟…………………………………………………………………

فصل‌ ۲ : درمان اختلالات چربی

سؤال ۲ ـ ۱ : اختلالات چربی را چگونه درمان می‌کنیم؟…………………………

سؤال ۲ ـ ‌۲ : منظور از رعایت رژیم غذایی برای کنترل چربی‌های خون چیست؟

سؤال ۲ ـ ۳ : منظور از انجام فعالیت ورزشی برای کمک به درمان اختلالات چربی چیست؟

سؤال ۲ ـ ۴ : وقتی کلسترول بالای یک بیمار را درمان می‌کنیم، هدفمان رسیدن به چه عددی است؟

سؤال ۲ ـ ۵ : وقتی تری‌گلیسرید بالای یک بیمار را درمان می‌کنیم، هدفمان رسیدن به چه عددی است؟

سؤال ۲ ـ ۶ : اختلالات چربی را با استفاده از داروها چگونه درمان می‌کنند؟

 

مقدمه‌

وقتی صحبت از بیماری‌های عروق قلبی یا عروق مغزی می‌شود بی‌درنگ به یاد عواملی افتیم که در ایجاد این بیماری‌ها دخیل هستند.

عوامل مؤثر در ایجاد اختلالات عروقی را فاکتور خطرساز می‌نامیم. یکی از بزرگترین فاکتورهای خطرساز، اختلالات چربی می‌باشد.

در این کتاب سعی شده است تا به ساده‌ترین زبان ممکن، اختلالات چربی مورد بحث قرار گیرد. هر فصل شامل سؤالاتی است که در طول دوران طبابتم، همواره از سوی بیماران عنوان شده است. امیدوارم مطالعه این کتاب آگاهی خوانندگان را نسبت به این فاکتور خطرساز افزایش دهد تا بدینوسیله قسمتی از دین خود را به جامعه‌ام ادا کرده باشم.

برای‌ آماده‌سازی‌ و چاپ‌ این‌ کتاب‌ نیازمند همکاری‌ فراوان‌ جناب‌ آقای‌ مهندس‌ غلامرضا کردگاری‌ مدیرعامل‌ محترم ‌انتشارات‌ کردگاری‌ و همسر مهربانشان‌ سرکار خانم‌ راحله‌ محمودآبادی‌، برادرزاده‌ عزیزم‌ بودم‌ که‌ از آن‌ دریغ‌ نکردند، سپاسگزارشان‌ هستم‌.

در پایان‌ از خوانندگان‌ محترم‌ این‌ کتاب‌ خواهشمندم‌ نظریات‌ و سؤالات‌ خود را با آدرس‌ اینجانب‌ در میان‌ بگذارند تا بتوانم‌ درچاپ‌های‌ بعدی‌ از آن‌ها استفاده‌ کنم‌. آرزوی‌ من‌ بهبود سطح‌ اطلاعات‌ عمومی‌ بیماران‌ و شناخت‌ بهتر آن‌ها از بیماریشان‌ است‌ تا بتوانند با سلاح بزرگ دانایی به نبرد با بیماری خود رفته و زندگی سالمتری داشته باشند.

دکتر احمد محمودآبادی‌

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آدرس‌ مطب‌ : مشهد ـ خیابان‌ احمدآباد ـ بین‌ عارف‌ و پرستار ـ طبقه‌ فوقانی‌ داروخانه‌ شبانه‌روزی‌ احمدآباد ـ طبقه‌ سوم‌ ـ دکتر محمودآبادی‌ ـ تلفن‌ ۸۴۰۵۰۵۵

 

 

 

 

 

فصل‌ اول‌

کلیات

سؤال ۱ـ۱ : چربی‌ها چه نقشی در بدن انسان بازی می‌کنند؟

چربی‌ها (کلسترول، تری‌گلیسرید، اسیدهای چرب و فسفولیپیدها) وظایف متعددی را در بدن برعهده دارند که مهمترین آن‌ها عبارتند از :

۱ ـ شرکت در ساختمان دیواره سلول‌ها

۲ ـ شرکت در تولید اسیدهای صفراوی که پس از ساخته‌ شدن در کبد و ذخیره شدن در کیسه صفرا، موقع لزوم وارد دوازدهه شده تا نقش خود را در هضم چربی‌ها بازی کنند.

۳ ـ شرکت در ساختمان بسیاری از هورمون‌های بدن که به آن‌ها هورمون‌های استروئیدی می‌گوییم.

۴ ـ تری‌گلیسرید به عنوان یک منبع انرژی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سؤال ۱ـ۲ : افزایش چربی‌های خون، چگونه به انسان صدمه می‌زند؟

افزایش بیش از حد چربی‌های خون، باعث رسوب آن‌ها در دیواره عروق شده که نتیجه آن تشکیل پلاک‌های تنگ‌کننده عروق می‌باشد. مجموعه این حوادث در کنار سایر فاکتورهای دیگری که آن‌ها را فاکتورهای خطرساز عروقی می‌نامیم با گذشت زمان، زمینه آسیب بسیاری از ارگان‌های بدن را فراهم می‌کند.

سؤال ۱ـ‌۳ : کدامیک از اجزاء بدن آدمی در اثر اختلالات چربی بیشترین آسیب را می‌بینند؟

اگرچه تمامی اجزاء بدن آدمی به علت آسیب ناشی از اختلالات چربی دچار عارضه می‌شوند، اما صدمه بعضی از ارگان‌های حیاتی بیشتر خود را به رخ می‌کشد.

عروق قلبی، عروق مغزی، عروق محیطی و عروقی کلیوی از شایعترین عروقی هستند که تنگی آن‌ها به علت اختلالات چربی علائم بالینی واضحی را نشان ‌می‌دهد.

شکل ۱ـ۱‏،  به ‌صورت شماتیک رگی را نشان می‌دهد که به علت رسوب چربی‌ها در آن، تنگ شده است.

شکل ۱ـ۱ : تنگ شدن یک رگ در اثر رسوب چربی

سؤال ۱ ـ ۴ : آسیب عروق قلبی چه عوارضی را به بار می‌آورد؟

پزشکان، بیماری‌های قلبی را در گروه‌های متعددی مورد مطالعه قرار می‌دهند. یکی از بزرگترین گروه‌های بیماری‌های قلبی، بیماری‌های‌ عروق قلبی است که با عناوین متعدد همچون بیماری‌های ایسکمی قلبی، یا بیماری‌های عروق کرونر از آن نام برده می‌شود. این گروه از بیماری‌های قلبی، مهمترین عامل مرگ و میر در بسیاری از کشورهای دنیا می‌باشند.

دو بیماری مهم عروق کرونری (عروق تغذیه‌کننده قلب) آنژین صدری و انفارکتوس قلبی می‌باشند. اختلالات چربی کنترل نشده، در کنار سایر فاکتورهای خطرساز، زمینه را برای ایجاد بیماری‌های عروق کرونر زودرس فراهم می‌کنند. در بعضی از اختلالات چربی که زمینه ژنتیکی دارند، اختلالات چربی گاه آنقدر شدید است که بیمار در طی سال‌های نخست زندگی و نوجوانی دچار بیماری‌های عروق قلبی می‌شود.

سؤال ۱ ـ ۵ : آسیب عروق مغزی چه عوارضی را به همراه دارد؟

سکته مغزی که به دو نوع انسدادی و خونریزی‌دهنده تقسیم می‌شود فرآیند مستقیم آسیب عروق مغزی ناشی از عواملی است که آن‌ها را با عنوان فاکتور خطرساز می‌شناسیم و اختلالات چربی از مهمترین آن‌ها است. آنچه عنوان شد بیانگر این نکته است که اگر اختلالات چربی شناخته و درمان نشوند فرد را برای حوادث عروق مغزی که مهمترین آن‌ها سکته مغزی است، مستعد می‌کنند.

شکل ۱ـ۲، نشان‌دهنده یک سکته مغزی از نوع خونریزی‌دهنده به دنبال تأثیر درازمدت فاکتورهای خطرساز بر عروق مغزی می‌باشد.

شکل ۱ـ۲ : یک مورد سکته مغزی از نوع خونریزی‌دهنده

سؤال ۱ ـ ۶ : تاکنون به بهانه‌های مختلف از فاکتورهای خطرساز بیماری‌های عروقی نام برده‌ایم، این فاکتورهای خطرساز کدامند؟

هفت فاکتور اصلی که به عنوان فاکتورهای خطرساز شناخته می‌شوند عبارتند از:

۱ ـ دیابت ۲ ـ فشار خون بالا ۳ ـ سابقه فامیلی بیماری‌های عروق قلبی در بستگان درجه اول، مثلاً در‌صورتی‌که خواهر یا مادر قبل از سن ۶۵ سالگی و پدر یا برادر قبل از سن  ۵۵  سالگی به بیماری قلبی دچار شده باشند. ۴ ـ مصرف سیگار ۵ ـ چاقی ۶ ـ سن بالا (سن بالای ۴۵ در مردان و بالای ۵۵ در زنان) ۷ ـ هرگاه HDL (نوعی چربی خون که در زبان عامه به آن کلسترول خوب می‌گویند) کمتر از ۴۰ باشد.

سؤال ۱ ـ ۷ : آسیب عروق محیطی که با مکانیزم دخالت فاکتورهای خطرساز بوجود می‌آیند، چه علائمی را ایجاد می‌کنند؟

عروق محیطی اصلی که آسیب آن‌ها منجر به ایجاد تظاهرات بالینی عمده می‌شود، علاوه بر عروق قلبی، مغزی و کلیوی، عروق اندام‌ها می‌باشد.

مهمترین شکایات بالینی، این بیماران حالتی است که آن را لنگش متناوب می‌نامیم.

در این حالت شریان اصلی بدن که آئورت نام دارد، در انتهای شاخه شکمی خود، هنگامی که برای تغذیه جداگانه اندام تحتانی، به دو شاخه تقسیم می‌شود، دچار تنگی شده و ظرفیت خود را برای خونرسانی مناسب به اندام تحتانی از دست می‌دهد.

چنین بیماری از احساس ضعف و کرخت‌ شدن پاها، پس از مدتی پیاده‌روی که زمان آن به میزان تنگی بستگی دارد شاکی است. بیمار می‌گوید: پس از طی مسافتی مجبورم بایستم تا به اصطلاح، خون دوباره به پاهایم برسد و احساس کرختی یا ضعف از بین برود.

از آنجایی که این حالت بیمار را وا می‌دارد تا در طی زمان رسیدن به محل موردنظر، چند بار بایستد به آن لنگش متناوب با منشاء عروقی می‌گویند.

البته لنگش متناوب با منشاء عصبی هم وجود دارد که مکانیزم آن تنگی کانال نخاعی است و بسیار شایعتر از لنگش متناوب با منشاء عروقی می‌باشد. افتراق این دو علت با گرفتن شرح حال و معاینه بیمار، همچنین استفاده از اقدامات تشخیصی متعدد، امکان‌پذیر است. برای توضیح بیشتر در مورد لنگش متناوب می‌توانید به کتاب «بیماری فشار خون به زبان ساده» مراجعه کنید.

سؤال ۱ ـ ۸ : آسیب عروق کلیوی چه تظاهرات بالینی را بوجود می‌آورد؟

کلیه یکی از نقاط حساس بدن در تنظیم فشار خون است. هرگاه فردی به هر علت دچار کاهش فشار خون شود، خونرسانی به کلیه کاهش می‌یابد و این ارگان با عقلی که خداوند در تک‌تک سلول‌هایش قرار داده است، از راه‌های متعددی سعی در بالا بردن فشار خون می‌کند که راه‌های اصلی عبارتند از: ۱ ـ‌ جلوگیری از دفع آب و املاح بدن ۲ ـ آزادسازی موادی که با تنگ کردن بسیاری از عروق محیطی فشار خون را بالا می‌برند.

وقتی که رگ‌های اصلی خون‌رسان به کلیه در اثر آسیب عروقی تنگ شوند، سلول‌های کلیه دچار اشتباه ‌شده و فکر می‌کنند که فشار خون بیمار کاهش یافته است بنابراین با دو مکانیزمی که در بالا ذکر شد (باز جذب آب و سدیم + تنگ کردن بسیاری از عروق بدن) باعث افزایش فشار خون در فرد می‌شوند. به عبارت ساده‌تر، کلیه همانند بسیاری از ما انسان‌ها دچار سوء‌تفاهم می‌شود و این اشتباه در برداشت از میزان خونی که به او می‌رسد، فرد را در معرض آسیب‌های ناشی از بیماری فشار خون بالا قرار می‌دهد.

سؤال ۱ـ ‌۹ :  اختلالات چربی، (چربی بالا) علاوه بر آسیبی که به عروق مختلف بدن می‌رسانند، چه تظاهرات بالینی دیگری را بوجود می‌آورند؟

تظاهرات بالینی ناشی از افزایش چربی‌های خون در جدول شماره ۱ـ۱ آمده است و به دنبال آن، هر کدام به‌طور مختصر توضیح داده شده‌اند.

۱ـ تورم لوزالمعده (پانکراتیت) : اگر تری‌گلیسرید خون خیلی بالا باشد، می‌تواند منجر به تورم حاد لوزالمعده یا پانکراتیت حاد شود که این حالت معمولاً با تری‌گلیسرید بالاتر از ۱۰۰۰ بوجود می‌آید. در این عارضه، بیمار با علائم مربوط به پانکراتیت حاد مثل درد شدید و طول کشیده در سر دل (که او را از شدت درد به جلو خم کرده است)، به اورژانس مراجعه می‌کند. سایر علائم پانکراتیت حاد عبارتند از تهوع، استفراغ، بی‌اشتهایی، نفخ شدید شکم، یبوست و… . اگر پانکراتیت حاد به موقع توسط پزشک تشخیص داده نشود، (در صورت پیشرفت بیماری)، علائم متعدد دیگر مثل افت فشار خون، نارسایی کلیه و… به آن اضافه می‌شود. بیمار از شدت درد، همچنین برای جلوگیری از حرکت شکمی که درد او را تشدید می‌کند، پاهایش را جمع کرده و مانع از معاینه شکم توسط پزشک می‌شود.

حال که صحبت از پانکراتیت حاد شد، ذکر دو نکته را در اینجا ضروری می‌دانیم:

نکته اول اینکه مجموعه علائم ذکر شده یعنی درد شدید شکمی در سر دل + تهوع، بی‌اشتهایی، نفخ و… منحصر به پانکراتیت حاد نیست و پزشک در برخورد با چنین بیمارانی، تشخیص‌های دیگر مثل زخم شدید معده یا دوازدهه، سوراخ شدن زخم‌های ذکر شده، انفارکتوس قلبی، ورم حاد کیسه صفرا و… را از ذهن گذرانده و به آن‌ها فکر می‌کند.

نکته دوم این است که تری‌گلیسرید بالا تنها علت ورم حاد لوزالمعده یا پانکراتیت حاد نیست و علل مهم‌تر و همچنین شایعتر آن عبارتند از:

۱ ـ سنگ‌های صفراوی که مجرای لوزالمعده را می‌بندند.

۲ ـ جراحی‌هایی که بر روی شکم انجام می‌‌شود

۳ ـ مصرف الکل

۴ ـ ضربه به شکم

۵ ـ بعضی از عفونت‌ها

۲ ـ گزانتولاسما: رسوباتی هستند که به رنگ زرد روشن و در زیر پوست ناحیه چشم مشاهده می‌شوند. کلسترول بالا علت این ضایعات است که در شکل ۱ـ۳ نشان داده شده است.

شکل ۱ـ۳ : گزانتولاسما

۳ ـ قوس قرنیه: این علامت به صورت یک دایره تقریباً سفید رنگ دور تا دور قرنیه چشم را می‌گیرد و به علت کلسترول بالای طولانی‌مدت بوجود می‌آید. این دایره را قوس پیری نیز می‌نامند که علاوه بر کلسترول بالا، علل متعدد دیگری هم دارد. علامت ذکر شده در شکل ۱ ـ ۴ نشان داده شده است.

شکل ۱ـ۴ : قوس قرنیه

۴ ـ گزانتوم اراپتیو: ضایعات کوچکٍ متعدد و برجسته‌ای هستند که تا حدودی شبیه آکنه (جوش غرور جوانی) می‌باشند. این ضایعات به علت تری‌گلیسرید بالا بوجود می‌آیند و با پایین‌ آوردن آن،‌ از بین ‌می‌روند. محل‌های شایع ظهور آن‌ها پشت، باسن و… می‌‌باشد که در شکل ۱ ـ ۵ نشان داده شده است.

شکل ۱ـ ۵ : گزانتوم اراپتیو

۵ ـ گزانتوم توبروز: بزرگتر از ضایعات قبلی هستند و محل‌های شایع آن‌ها سطح خلفی آرنج‌ها همچنین سطح قدامی زانوها می‌باشد.

۶ ـ گزانتوم پالمار: ضایعات بی‌رنگی هستند که در خطوط کف دست مشاهده شده و به علت تری‌گلیسرید بالا بوجود می‌آیند.

۷ ـ گزانتوم تاندون: نمونه‌ای از آن‌ها در شکل ۱ـ۶ نشان‌ داده شده است. این ضایعات در اثر کلسترول بالا و طولانی‌مدت بوجود می‌آیند. هر چه کلسترول بالاتر یا مدت زمان آن بیشتر باشد، ضایعات بزرگتر خواهند بود.

شکل ۱ـ۶ : گزانتوم تاندون

جدول ۱ـ۱: تظاهرات بالینی ناشی از اختلالات چربی

ردیف تظاهر بالینی علت
۱ آسیب عروق قلبی (سکته قلبی، آنژین صدری) کلسترول á تری‌گلیسرید á HDL â
۲ آسیب عروق مغزی (سکته مغزی) کلسترول á تری‌گلیسرید á HDL â
۳ آسیب عروق کلیوی (نارسائی کلیه و فشار خون بالا) کلسترول á تری‌گلیسرید á HDL â
۴ آسیب عروق محیطی (سردی اندام‌ها و ضعف در راه رفتن) کلسترول á تری‌گلیسرید á HDL â
۵ پانکراتیت حاد تری گلیسرید بالا
۶ گزانتولاسما کلسترول بالا
۷ قوس قرنیه کلسترول بالا
۸ گزانتوم اراپتیو تری گلیسرید بالا
۹ گزانتوم توبروز تری‌ گلیسرید بالا
۱۰ گزانتوم پالمار تری گلیسرید بالا
۱۱ گزانتوم تاندون کلسترول بالا

سؤال ۱ ـ ۱۰ : اختلالات چربی معمولاً در چه سنی تشخیص داده می‌شوند؟

شدت بالا بودن چربی‌های خون، مهمترین عامل تعیین‌کننده در سن تشخیص بیماری است. لازم است به ذکر مثال بپردازیم.

یکی از علل نادر تری‌گلیسرید بالا، حالتی است که به علت یک اختلال ژنتیکی بوجود می‌آید و تری‌گلیسرید که پس از جذب توسط غذای خورده شده، در مجموعه‌ای با عنوان شیلومیکرون گردش می‌کند، از خون پاکسازی نشده و سطح آن افزایش می‌یابد. در این حالت تری‌گلیسرید معمولاً بالاتر از ۱۰۰۰ است و کودک مبتلا، به‌طور مرتب دچار دردهای شکمی ناشی از پانکراتیت حاد می‌شود. این بیماری ژنتیکی نادر در سنین کودکی و بر اساس تری‌گلیسرید بالا، همچنین سایر اقدامات آزمایشگاهی، تشخیص داده می‌شود.

سؤال ۱ ـ‌ ۱۱ : آزمایش بیماریابی برای اختلالات چربی را باید از چه سنی شروع کنیم به عبارت دیگر چگونه متوجه می‌شویم که یک بیمار مبتلا به اختلالات چربی است؟

حالات مختلفی وجود دارد که طی آن‌ها به تشخیص اختلالات چربی می‌رسیم.  شایعترین حالت این است که بیمار با اختلالات عروقی مثل عروق قلبی، عروق مغزی و… مراجعه کرده و ما قصد داریم فاکتورهای خطرساز را شناسایی و درمان کنیم. ارزیابی چربی‌های خون از اولین آزمایشات درخواستی برای چنین بیمارانی است. در اینجا ذکر یک نکته را ضروری می‌دانم و آن این است که در حالات حادی مثل انفارکتوس قلبی یا تصادفات و عفونت‌های شدید، آزمایشات به‌طور کاذب چربی‌ها را حتی تا ۵۰ درصد کمتر از حد واقعی نشان می‌دهند و این اشتباه تا حدود ۴ الی ۶ هفته باقی می‌ماند. پس اندازه‌گیری چربی‌ها پس از انفارکتوس قلبی، معمولاً میزان اصلی را نشان نمی‌دهد. گاهی بیمار با تظاهرات خارج عروقی مثل پانکراتیت حاد یا انواع گزانتوم ذکر شده در جدول ۱ ـ‌ ۱ مراجعه می‌کند که نتیجه برخورد با این تظاهرات بالینی ارزیابی وضعیت چربی‌های خون است.

گاهی بر اساس سابقه فامیلی بیماریابی می‌کنیم، مثلاً‌ اگر یکی از اعضاء درجه اول خانواده دچار اختلالات زودرس عروق قلبی شده باشد، لازم است بقیه اعضاء خانواده حتی در سنین نوجوانی مورد آزمایش قرار گیرند.

در صورت عدم وجود شک بالینی قوی برای اختلالات چربی، همه افراد لازم است در حدود سن بیست سالگی از وضعیت چربی‌های خود آگاه باشند.

سؤال ۱ ـ ۱۲ : چربی‌ها را چگونه طبقه‌بندی و نامگذاری می‌کنند؟

چربی‌ها معمولاً به صورت مجموعه‌هایی با هم که لیپوپروتئین نامیده می‌شوند در خون گردش می‌کنند و بر اساس ترکیباتی که دارا هستند، در ۵ گروه اصلی جای می‌گیرند. لیپوپروتئین‌ها، ذرات کوچکی هستند که با نسبت‌های مختلف از اجزاء گوناگون تشکیل شده‌اند.

شکل ۱ـ۷، لیپوپروتئینی را نشان می‌دهد که LDL نام دارد و جزء اصلی آن کلسترول است.

شکل ۱ـ۷ : لیپوپروتئین LDL

۴ جزء اصلی هر لیپوپروتئین عبارت است از تری‌گلیسرید، کلسترول، فسفولیپید و پروتئین که نسبت درصد هر کدام از آن‌ها در شکل‌گیری یک لیپوپروتئین، نام آن را مشخص می‌کند. به‌ عنوان مثال اگر ۹۰ درصد جرم یک لیپوپروتئین را تری‌گلیسرید و تنها ۵ درصد آن را کلسترول تشکیل دهد به آن شیلومیکرون می‌گویند یا اگر کلسترول ۵۰ درصد و تری‌گلیسرید ده درصد از جرم یک لیپوپروتئین را تشکیل دهد به آن LDL (لیپوپروتئین با دانسیته پایین) گفته می‌شود. همچنین منظور از HDL (لیپوپروتئین با دانسیته بالا) لیپوپروتئینی است که ۲۰ درصد آن کلسترول، ۵ درصد آن تری‌گلیسرید و ۷۵ درصد بقیه را فسفولیپید و پروتئین تشکیل می‌دهد.

شکل ۱ ـ ۸ ، نشان‌دهنده یک لیپوپروتئین از جنس HDL می‌باشد.

شکل ۱ـ ۸ : لیپوپروتئین HDL

سؤال ۱ ـ ۱۳ : اختلالات چربی را بر اساس نوع و شدت چگونه طبقه‌بندی می‌کنند؟

اگر بخواهیم برای اهداف درمانی اختلالات چربی را تقسیم‌بندی کنیم، به‌طور مختصر می‌توان گفت سه نوع اختلال چربی داریم.

نوع اول : فقط کلسترول بالا است

 نوع دوم : فقط تری‌گلیسرید بالا است.

نوع سوم : هم کلسترول و هم تری‌گلیسرید بالا است.

اما وقتی قرار است تقسیم‌بندی دقیق‌تری انجام دهیم، محتاج به جدول شماره ۱ـ۲ هستیم که انواع چربی‌ها را بر اساس شدت تقسیم‌بندی کرده است. اگر تاکنون آزمایش برای اندازه‌گیری چربی‌ها را انجام داده‌اید و برگه آن را در اختیار دارید بر اساس جدول ذکر شده می‌توانید، شدت اختلال، همچنین نوع اختلال چربی خود را (تعیین) کنید.

قبل از مشاهده جدول توجه شما را به این نکته جلب می‌کنم که وقتی صحبت از میزان کلسترول خون یک بیمار می‌شود، در برگه آزمایش او سه نوع کلسترول وجود دارد:

۱ ـ کلسترول کل: منظور از کلسترول کل، مجموعه کلسترول‌هایی است که در ۵ نوع اصلی لیپوپروتئین‌ها قرار دارند یعنی:

۱) شیلومیکرون‌ها

۲) لیپوپروتئین‌های با دانسیته خیلی پایین VLDL

۳) لیپوپروتئین‌های با دانسیته متوسط IDL

۴) لیپوپروتئین‌های با دانسیته پایین LDL

۵) لیپوپروتئین‌های با دانسیته بالا HDL

۲ ـ کلسترول ـ LDL (LDL – C): منظور کلسترولی است که در لیپوپروتئین با دانسیته پایین قرار دارد.

۳ ـ کلسترول ـ HDL (HDL – C): منظور میزان کلسترولی است که در لیپوپروتئین با دانسیته بالا قرار دارد.

همچنین متذکر می‌‌شوم که LDL – C در نزد مردم به کلسترول بد و HDL – C به کلسترول یا چربی خوب معروف است. زیرا هر چه میزان کلسترول موجود در HDL بالاتر باشد، خطر بیماری‌های عروق قلبی، مغزی و… کاهش می‌یابد.

 

 

 

  ردیف نوع چربی سطح چربی در خون نامگذاری شدت چربی
۱ تری‌گلیسرید« کمتر از ۱۵۰

۱۹۹ ـ ۱۵۰

۴۹۹ ـ ۲۰۰

بیشتر از ۵۰۰

نرمال

تقریباً بالا (لب مرز)

بالا

خیلی بالا

۲ کلسترول کل« کمتر از ۲۰۰

۲۳۹ ـ‌ ۲۰۰

مساوی یا بیشتر از ۲۴۰

نرمال

تقریباً بالا (لب مرز)

خیلی بالا

۳ کلسترول LDL (کلسترول بد) « کمتر از ۱۰۰

۱۲۹ ـ ۱۰۰

۱۵۹ ـ ۱۳۰

۱۸۹ ـ ۱۶۰

بیشتر یا مساوی ۱۹۰

ایده‌آل

نرمال

تقریباً بالا (لب مرز)

بالا

خیلی بالا

۴ کلسترول HDL (کلسترول‌ خوب)« کمتر از ۴۰

بین ۵۹ ـ ۴۰

بیشتر یا مساوی ۶۰

پایین

نرمال

بالا

جدول ۱ ـ ۲ : طبقه‌بندی چربی‌ها بر اساس شدت آن‌ها

سؤال ۱ ـ ۱۴ : چرا مبتلا به اختلالات چربی می‌شویم؟

چربی‌ها همانند سایر اجزاءِ تشکیل‌دهنده بدن ما یعنی قندها، پروتئین‌ها، ویتامین‌ها، املاح و… از هنگام جذب توسط دستگاه گوارش تا هنگامی که مسؤولیت خود را انجام می‌دهند از مسیرها و راه‌های پرپیچ‌وخم فراوان می‌گذرند، گاهی تجزیه و گاهی ترکیب می‌شوند، گاهی وارد کبد شده و گاهی از آن خارج می‌شوند، گاهی در سلول‌ها ذخیره شده و گاه وارد جریان خون می‌شوند. مجموعه فعالیت ‌آن‌ها، به آنزیم‌ها و واسطه‌های فراوانی نیازمند است. اختلالی که در کارکرد آنزیم‌ها و واسطه‌ها بوجود می‌آید، از علل اصلی اختلالات چربی می‌‌باشد. این اختلالات گاهی اولیه و گاهی ثانویه هستند.

سؤال ۱ـ ۱۵ : منظور از اختلالات اولیه یا ثانویه چربی چیست؟

منظور از اختلالات اولیه، مشکلاتی هستند که به صورت ژنتیکی فرد را مبتلا کرده و از همان ابتدای تولد او را همراهی می‌کنند. گاهی اختلالات چربی، به دنبال بیماری‌های دیگر بوجود آمده و بر همین اساس آن‌ها را اختلالات ثانویه نامگذاری می‌کنند.

سؤال ۱ ـ۱۶ : چند مثال برای اختلالات اولیه چربی بزنید؟

اختلالات اولیه با توجه به نوع چربی افزایش یافته، همچنین شدت بالا بودن چربی و اختلال مولکولی که باعث این افزایش شده است، نام‌های متعددی دارند که به سه نمونه از آن‌ها اشاره می‌کنیم.

۱ـ تری‌گلیسرید بالای فامیلی: در این بیماری تری‌گلیسرید بالا رفته و حدود ۲۰۰ تا ۵۰۰  می‌رسد. اما اگر فرد همزمان مبتلا به دیابت باشد یا الکل مصرف کند می‌تواند به ۱۰۰۰ هم برسد. در این بیماری HDL – C یا همان کلسترول خوب مقداری کاهش می‌یابد.

اگر کلسترول نرمال باشد و یک علت ثانویه مثل دیابت وجود نداشته باشد بالا بودن تری‌گلیسرید به تنهایی و آن‌هم در این حد، فاکتور خطرساز مهمی برای بیماری‌های عروق قلبی به شمار نمی‌آید.

۲ـ کلسترول بالای فامیلی: این بیماری دو نوع خفیف (هتروزیگوت) و شدید (هموزیگوت) دارد، نوع خفیف آن  افراد جامعه و نوع شدید آن   را شامل می‌شود.

کلسترول بیماران مبتلا به نوع خفیف کمتر از ۳۰۰ و نوع شدید بیشتر از ۳۰۰ است. مبتلایان به نوع خفیف معمولاً در سنین بین ۳۰ تا ۶۰ سالگی و نوع شدید در حدود سن ۲۰ ـ‌ ۱۰ سالگی مبتلا به اختلالات عروق قلبی می‌شوند.

بیماران معمولاً بدون علامت هستند، اما بعضی از آن‌ها دارای گزانتوم تاندون (شکل ۱ـ ۵) یا سایر گزانتوم‌ها می‌باشند.

۳ـ بالا بودن چربی مختلط فامیلی (هم کلسترول و هم تری‌گلیسرید به‌صورت ارثی بالا هستند): این بیماری یکی از شایعترین اختلالات اولیه ‌چربی‌ها ‌‌می‌باشد. حدود ۱ درصد افراد‌ جامعه مبتلا به‌‌ این‌ ‌بیماری‌ ‌می‌باشند.

در این بیماران تری‌گلیسرید حدود ۲۰۰ تا ۴۰۰، کلسترول خوب (HDL) پایین و حدود ۲۵ تا ۳۵ همچنین کلسترول بد (LDL) کمی افزایش یافته است.

تعداد زیادی از مبتلایان به این اختلال فامیلی، دارای مجموعه‌ای از اختلالات هستند که به آن سندرم متابولیک می‌گویند. یعنی علاوه بر اختلالات چربی دارای فاکتورهای خطرساز دیگر مثل فشار خون بالا، دیابت، چاقی و سابقه فامیلی از اختلالات عروق قلبی زودرس می‌باشند.

سؤال ۱ـ۱۷ : حالاتی را نام ببرید که فرد به‌طور ارثی مبتلا به اختلالات چربی نیست ولی با  گذشت زمان و به خاطر  بیماری دیگر، به آن دچار می‌شود؟

حالات مختلفی هستند که آن‌ها را به عنوان مقصر در افزایش چربی‌ها می‌شناسیم. خلاصه‌ای از چند بیماری همراه با نوع اختلال چربی که ایجاد می‌کنند در جدول ۱ـ‌۳ ارائه شده است.

ردیف نوع بیماری کلسترول تری‌‌‌گلیسرید
۱ چاقی (á) á
۲ دیابت نوع ۲ (á) á
۳ دیابت نوع ۱ (á) áá
۴ مصرف الکل n áá
۵ کم‌کاری غده تیروئید á (á)
۶ حاملگی â / á á
۷ دفع پروتئین از کلیه (سندرم نفروتیک) á (á)
۸ نارسائی مزمن کلیه (á) á
۹ زیادی بیش از حد هورمون رشد (آکرومگالی) (á) á
۱۰ کمبود هورمون رشد á á
۱۱ بیماری‌های انسدادی صفراوی (سیروز صفراوی) (á) n
۱۲ هیدروکلروتیازید (ادرارآور) (á) á
۱۳ کورتون‌ها (á) á
۱۴ آتنولول، پروپر انولول، متورال (á) á
۱۵ هورمون‌های آندروژنی (تستوسترون ـ ناندرولون) á â
۱۶ استروژن (در قرص‌های ضد باروری و به عنوان هورمون در یائسگی) â á

(á) = یعنی شاید اضافه شود یا نرمال باقی بماند.

(n) = تأثیر چندانی نمی‌گذارد.

جدول ۱-۳ : علل ثانویه اختلالات چربی

در توضیح جدول ۱ـ۳، ذکر این نکته ضروری است که بیماری‌ها یا داروهای ذکر شده در صورتی نمود بیشتری پیدا می‌کنند که فرد مبتلا، دچار درجاتی از یک اختلال چربی اولیه نیز باشد به‌عنوان مثال اگر یک فرد دچار زیادی تری‌گلیسرید فامیلی باشد در صورت ابتلا به دیابتی که خوب کنترل نشود، دارای تری‌گلیسرید خیلی بالاتری خواهد بود.

 

 

 

 

فصل ۲

درمان اختلالات چربی

سؤال ۲ ـ ۱ : اختلالات چربی را چگونه درمان می‌کنند؟

قبل از انتخاب پروتکل درمانی، لازم است که علت بالا رفتن چربی یا چربی‌ها را در خون مشخص کنیم. منظور این است که مشخص کنیم این اختلال چربی، یک بیماری ارثی و اولیه است یا این‌که به دنبال یک بیماری دیگر، همچنین مصرف نوع خاصی از داروها بوجود آمده است. در بسیاری از مواقع اگر علت ثانویه را درمان کنیم، چربی‌ها تا حد ایده‌آل پایین می‌آیند یا حداقل راحت‌تر کنترل شده و به درمان پاسخ مناسبتری می‌دهند. به عنوان مثال اگر بالا رفتن چربی‌ها به علت سندرم نفروتیک (دفع غیرطبیعی و بیش از حد پروتئین از کلیه‌ها) باشد، کنترل دفع پروتئین در ادرار با استفاده از روش‌های شناخته شده، چربی‌ها را آنقدر پایین می‌آورد، که در بسیاری از مواقع نیازی به کاربرد داروهای ضد چربی نیست.

پس از آنکه اولیه یا ثانویه بودن اختلالات چربی مشخص شد، قدم بعدی برداشته می‌شود که خلاصه‌ای از اقدامات لازم در جدول۲ـ۱ آورده شده است.

۱ ـ درمان علل

ثانویه «

درمان اختلال ثانویه‌ای که باعث افزایش چربی‌ها شده، همچنین (در صورت امکان) قطع و جایگزین‌ کردن دارویی که عامل افزایش چربی‌ها به حساب می‌آید، قدمی بزرگ در درمان اختلالات چربی‌ها می‌باشد.
۲ ـ درمان اولیه

اختلالات‌چربی«

۱ ـ کنترل سایر

فاکتورهای«

خطرساز

۱ ـ کنترل چاقی

۲ ـ قطع سیگار

۳ ـ درمان دیابت

۴ ـ درمان فشار خون بالا

۲ ـ درمان‌های

غیرداروئی«

۱ ـ رعایت رژیم غذایی

۲ ـ فعالیت ورزشی مناسب

۳ ـ پیوند کبد

۴ ـ آفرزی

۵ ـ بای‌پس‌نسبی ایلئوم

۳ ـ درمان‌های

داروئی«

۱ ـ رزین‌ها مثل کلستیرامین
۲ ـ داروهای خانواده‌

فیبریک ‌اسید«

۱ ـ کلوفیبرات

۲ ـ ژمفیبروزیل

۳ ـ نیکوتینیک اسید
۴ ـ خانواده

استاتین‌ها«

۱ ـ لووستاتین

۲ ـ سیموستاتین

۳ ـ اتوروستاتین

۵ ـ داروهای

متفرقه«

۱ـ روغن‌ماهی یا اُمگا۳

۲ ـ اِزتیمیب

جدول ۲ ـ ۱ : درمان اختلالات چربی

سؤال ۲ـ‌۲ : منظور از رعایت رژیم غذایی برای کنترل چربی‌های خون چیست؟

همانند روش‌های مقابله با ۳ فاکتور خطرساز دیگر برای اختلالات عروقی یعنی چاقی، دیابت و فشار خون بالا، رعایت رژیم غذایی، اولین و مهمترین قدم در کنترل و درمان اختلالات چربی است، هر چند متأسفانه رعایت رژیم غذایی به تنهایی قادر به کنترل این اختلالات نیست و در بسیاری از مواقع مجبور به استفاده از داروهای ضد چربی می‌شویم. برای دریافت یک رژیم غذایی مناسب در اختلالات چربی، بیماران لازم است از راهنمایی‌های متخصصین تغذیه استفاده کنند اما در اینجا چند نکته به طور خلاصه عنوان می‌شود.

۱ـ استفاده از روغن‌های مایع به جای روغن‌های جامد در پخت و پز

۲ـ کاهش مصرف روغن‌های با منشاء حیوانی مثل کره، خامه، سرشیر، روغن زرد، دنبه، پیه و…

۳ـ استفاده از پروتئین‌های گیاهی به جای پروتئین‌های حیوانی تا حد امکان مثلاً جایگزین کردن گوشت قرمز با سویا در بسیاری از غذاها.

۴ـ استفاده از گوشت سفید و کم‌چربی مثل مرغ و ماهی به جای گوشت قرمز و پرچربی مثل گوشت گاو و گوسفند

۵ ـ استفاده بیشتر از غذاهای حاوی امگا ـ ۳ مثل ماهی آب سرد، پسته، بادام و دانه‌های گیاهی

۶ ـ استفاده از فیبرهای محلول در آب مثل حبوبات و غلات

۷ـ استفاده از میوه‌های حاوی پکتین مثل سیب، انگور، لیمو، گریپ‌فروت، آلو، پرتقال و موز

۸ ـ کاهش استفاده از قندهای ساده مثل شکر، قند، آب‌نبات و…

نمونه‌ای از غذاهای حاوی کلسترول بالا در شکل ۲ـ۱، آمده است.

شکل ۲ـ۱ : رژیم غذایی حاوی کلسترول بالا

قبل از پرداختن به نقش ورزش در کنترل اختلالات چربی لازم است یک نکته بسیار مهم را برای بیماران همچنین اعضاء خانواده آن‌ها بیان کنم. نکته‌ای که همواره با آن برخورد می‌کنم و آزارم می‌دهد.

گاهی می‌بینم که اعضاء خانواده، یک خانم مسن، با سن حدود ۷۵ سال را برای درمان به مطب می‌آورند، در چهره او کم‌خونی و ضعف شدید موج می‌زند، پیرزن عنوان می‌کند که فرزندان یا نوه‌هایش، به توصیه پزشک او را از گوشت قرمز، لبنیات، تخم‌مرغ همچنین بسیاری از غذاهای دیگر محروم کرده‌اند و علت آن را مثلاً بالا بودن کلسترول خون به میزان اندک عنوان می‌کنند.

از آنجایی که اختلالات چربی در حد خفیف یا متوسط به عنوان یک فاکتور خطرساز برای سال‌های خیلی دور به حساب می‌آیند، نیازی نیست از یک رژیم سفت و سخت برای خانم یا آقای سالمندی استفاده کنیم که اکنون بسیاری از غذاها را تنها به خاطر طعم آن‌ها می‌تواند بخورد.

یکی از عوامل مؤثر در انتخاب رژیم غذایی برای درمان اختلالات چربی، سن بیمار است و البته مهمتر از آن شدت بالا بودن اختلال چربی بنابراین برعکس بیمار جوانی که مبتلا به اختلال چربی شدید است و از رعایت رژیم غذایی سود می‌برد، یک بیمار ۸۰ ـ ۷۰ ساله که دچار بسیاری از کمبودهای ویتامین و پروتئینی است، سود چندانی از رعایت دقیق رژیم غذایی نخواهد بود.

ذکر این نکته را ضروری می‌دانم که رعایت رژیم غذایی در درمان فشار خون بالا، همچنین بیماری دیابت خیلی مهم است، به عنوان مثال؛ مصرف حتی یک وعده غذایی پرنمک، در بعضی از مبتلایان به بیماری فشار خون بالا، می‌تواند افزایش ناگهانی فشار خون و عوارض حاد آن را به دنبال داشته باشد.

سؤال ۲ ـ ۳ : منظور از انجام فعالیت ورزشی برای کمک به درمان اختلالات چربی چیست؟

فعالیت فیزیکی متوسط که به میزان ۳۰ تا ۶۰ دقیقه و برای ۴ تا ۶ بار در هفته تکرار می‌شود، نمونه‌ای از ورزش ایده‌آل، برای درمان اختلالات چربی می‌باشد.

همانند رعایت رژیم غذایی، اگر بخواهیم از فعالیت‌ ورزشی در درمان اختلالات چربی کمک بگیریم، مهمترین اصل، تداوم آن است،

بیشترین استفاده از فعالیت‌های ورزشی در اختلالات چربی وقتی نصیب بیمار می‌شود که افزایش وزن نیز داشته باشد. ورزش با کم کردن وزن بیمار کمک بیشتری به درمان اختلالات چربی او خواهد کرد.

سؤال ۲ ـ ۴ : وقتی کلسترول بالای یک بیمار را درمان می‌کنیم، هدفمان رسیدن به چه عددی است؟

لازم است توضیح داده شود که در همه بیماران یک هدف را دنبال نمی‌کنیم و بر اساس شرایطی که در زیر خواهد آمد، نقطه ایده‌آل و هدف متفاوت است.

۱ ـ در بیماری که مبتلا به اختلالات عروق قلبی است، دیابت دارد و یا دچار اختلالات واضح عروق محیطی مثل لنگش متناوب است، هدفِ ما رساندن کلسترول LDL به پایین‌تر از ۱۰۰ می‌باشد. این کار با استفاده از اقدامات غیرداروئی شروع می‌شود و اگر کلسترول LDL از ۱۳۰ بالاتر رفت، استفاده از داروهای پایین‌آورنده کلسترول را آغاز می‌کنیم.

۲ ـ بیمارانی که هیچکدام از شرایط ذکر شده در شماره ۱ را ندارند اما دارای ۲ یا تعداد بیشتر از فاکتورهای خطرساز دیگر (سیگار کشیدن، چاقی، فشار خون بالا و…) می‌باشند لازم است کلسترول از نوع LDL کمتر از ۱۳۰ باشد، در چنین بیمارانی وقتی کلسترول LDL آن‌ها بین ۱۶۰ ـ ۱۳۰ باشد می‌توان تنها از اقدامات غیرداروئی استفاده کرد، اما اگر به بالاتر از ۱۶۰ رسید، باید درمان داروئی با داروهای پایین‌آورنده کلسترول را آغاز کرد.

۳ ـ برای بیمارانی که تنها یک فاکتور خطرساز دارند یا اصلاً ندارند، هدف این است که کلسترول LDL را به پایین‌تر از ۱۶۰ برسانیم.

اگر کلسترول LDL بیشتر از ۱۶۰ ولی کمتر از ۱۹۰ باشد می‌توان تنها به اقدامات غیرداروئی بسنده کرد. اما اگر به ۱۹۰ یا بالاتر از آن رسید باید درمان داروئی را آغاز کرد.

سؤال ۲ـ ۵ : وقتی تری‌گلیسرید بالای یک بیمار را درمان می‌کنیم، هدفمان رسیدن به چه عددی است؟

همانطور که در جدول ۱ ـ ۲، مشاهده می‌کنید تری‌گلیسرید بالا را در دو گروه بالا و خیلی بالا طبقه‌بندی می‌کنیم. اگر کلسترول بیمار نرمال باشد همچنین فاقد سایر فاکتورهای خطرساز (فشار خون، دیابت، چاقی بیش از حد و…) باشد، تری‌گلیسرید بالا، به تنهایی فاکتور خطرساز مهمی برای آسیب عروق قلبی یا سایر عروق مهم بدن به شمار نمی‌آید. بنابراین در چنین بیمارانی نگرانی ما از پانکراتیت حاد است و سعی می‌کنیم تری‌گلیسرید بیمار را به پایین‌تر از ۴۰۰ برسانیم. مشکل هنگامی است که بیمار علاوه بر تری‌گلیسرید بالا، دارای کلسترول افزایش‌یافته در خون نیز باشد. در چنین بیمارانی، درمان ترکیبی ضرورت دارد، یعنی به عنوان مثال برای بیمار ترکیبی از استاتین و نیاسین یا ترکیبی از استاتین و فرآورده‌های فیبریک اسید را استفاده کنیم. استفاده از استاتین‌ها به تنهایی در بیماری که دارای اختلال ترکیبی چربی‌ها می‌باشد، باعث افزایش سطح تری‌گلیسرید خون می‌شود اگر چه استفاده توأم از استاتین‌ها و فرآورده‌های فیبریک اسید می‌تواند سبب افزایش بروز آسیب‌های عضلانی (میوپاتی و رابدومیولیز) شود اما می‌توان با:

۱ـ بکارگیری حداقل مقدار ممکن از داروها،

۲ـ تحت نظر داشتن بیمار به‌خاطر اختلالات عضلانی (ضعف و درد عضلانی)

از ایجاد این آسیب‌ها جلوگیری کرد.

سؤال ۲ ـ ۶ : اختلالات چربی را با استفاده از داروها چگونه درمان می‌کنند؟

همانطور که در جدول ۲ـ‌۱ مشاهده می‌کنید، داروهایی که چربی‌ها را پایین می‌آورند در چهار گروه اصلی قرار می‌گیرند.

گروه اول : رزین‌ها مثل کلستیرامین

این گروه از داروها تنها بر کلسترول تأثیر مناسب می‌گذارند و آن را پایین می‌آورند، اما تری‌گلیسرید را بالا می‌برند که دلخواه ما نیست، بنابراین اگر بیماری کلسترول بالا، همچنین تری‌گلیسرید بالا داشته باشد، نمی‌توان به تنهایی از کلسیترامین استفاده کرد زیرا تری‌گلیسرید را بالاتر خواهد برد.

کلسیترامین به صورت پاکت‌های ۴ گرمی در بازار ایران وجود دارد و مقدار مورد نیاز روزانه آن یک تا چهار پاکت می‌باشد. کلسیترامین به‌طور متوسط حدود ۲۰ درصد کلسترول LDL را پایین می‌آورد و البته حدود ۵ درصد کلسترول HDL یا کلسترول خوب را بالا می‌برد.

کلسیترامین باید همراه با وعده‌های غذایی میل شود تا تأثیر بیشتری داشته باشد. برای آن‌که این دارو توسط بیمار به خوبی تحمل شود، لازم است ۱ پاکت از آن در ۱ لیوان آب یا آب میوه حٍَل شود.

عارضه اصلی کلیسترامین، ایجاد مشکلات گوارشی مثل یبوست، نفخ، تهوع و درد سر دل می‌باشد. اما نکته قابل ذکر تداخلات داروئی آن است که اگر همزمان با بعضی از داروها استفاده شود، به آن‌ها متصل شده و مانع از جذبشان می‌شود، بنابراین داروها باید یک ساعت قبل از کلسیترامین یا ۴ ساعت بعد از آن مصرف شوند، مهمترین داروهایی که کلسیترامین در جذب آن‌ها دخالت می‌کند عبارتند از: لووتیروکسین، وارفاین، پروپرانولول، هیدروکلروتیازید، قرص‌های ضد بارداری، دیگوکسین، تتراسیکلین، پنیسلین G و فنوباربیتال.

گروه دوم : داروهای خانواده فیبریک اسید

کلوفیبرات و ژمفیبروزیل در این گروه قرار دارند. کلوفیبرات به صورت‌ کپسول‌های ۵۰۰ میلی‌گرمی ژله‌ای شکل در بازار وجود دارد،  و به میزان ۱ تا ۲ کپسول در روز شروع می‌شود. حداکثر مقدارِ مصرف آن ۶ کپسول در روز می‌باشد. برای آن‌که کارآئی بهتری داشته باشد، لازم است همراه غذا مصرف شود. عارضه شایع آن، مشکلات گوارشی مثل تهوع، اسهال یا یبوست می‌باشد. دو عارضه مهم این دارو، تأثیر بر کبد و عضلات می‌باشد، بنابراین بیمارانی که تحت درمان این دارو قرار دارند، از نظر کارکرد کبدی و عضلانی کنترل می‌شوند. علاوه بر مشکلات فوق، مصرف این دارو، در بیمارانی که دچار نارسائی کلیه هستند باید با احتیاط همراه باشد.

یکی دیگر از عوارض کلوفیبرات، مساعد کردن بیمار برای تشکیل سنگ‌های صفراوی است که این کار را با افزایش سطح ترشح کلسترول در صفرا انجام می‌دهد.

کلوفیبرات و سایر ترکیبات مشتق شده از اسید فیبریک مثل ژمفیبروزیل باعث افزایش تأثیر وارفارین همچنین داروهای خوراکی ضد دیابت می‌شوند، بنابراین در استفاده همزمان این داروها، باید سطح قند خون، همچنین وضعیت ضد انعقادی در نظر گرفته شود.

کلوفیبرات و ژمفیبروزیل تأثیر اصلی خود را بر تری‌گلیسرید می‌گذارند و البته کلسترول HDL یا کلسترول خوب را هم کمی بالا می‌برند. تأثیر این داروها بر کلسترول LDL (کلسترول بد) متغیر است و گاهی حتی امکان دارد، سطح آن را افزایش دهند.

ژمفیبروزیل داروی دیگر این خانواده است که به صورت کپسول‌های ۴۰۰ میلی‌گرمی در بازار وجود دارد و میزان شروع آن، ۱ تا ۲ کپسول در روز همراه غذا است. حداکثر میزان استفاده از ژمفیبروزیل ۳ کپسول در روز است (۱۲۰۰ میلی‌گرم)

همه آنچه در مورد عوارض داروئی و خصوصیات دیگر کلوفیبرات گفته شد برای ژمفیبروزیل هم صدق می‌کند.

گروه سوم : نیکوتینیک اسید یا نیاسین

این دارو از خانواده ویتامین‌های گروه B می‌باشد.

نیکوتینیک اسید علاوه بر کاهش تری‌گلیسرید و کلسترول نوع LDL (کلسترول بد) باعث افزایش سطح خونی کلسترول HDL (کلسترول خوب) می‌شود، بنابراین داروئی مناسب برای بیمارانی است که همزمان به اختلالات متعدد چربی‌ها مبتلا هستند. مقدار لازم برای شروع درمان ۱۰۰ میلی‌گرم ۳ بار در روز است که باید همراه غذا مصرف شود.

هر هفته ۱۰۰ میلی‌گرم به دارو اضافه کرده تا به مقدار ۵۰۰ میلی‌گرم سه بار در روز برسیم. یک ماه که از مصرف دارو با این میزان گذشت وضعیت چربی‌ها را بررسی می‌کنیم و اگر به نتیجه دلخواه نرسیده بودیم می‌توانیم مقدار آن را به ۱ گرم (۱۰۰۰ میلی‌گرم) سه بار در روز و حداکثر ۲ گرم سه بار در روز (جمعاً ۶ گرم در روز) برسانیم.

در ایران قرص‌های ۲۵ و ۱۰۰ میلی‌گرمی وجود دارد و برای رسیدن به مقادیر درمانی لازم باید ۱۵ قرص در روز را مصرف کرد که برای درازمدت مورد قبول هیچ بیماری قرار نمی‌گیرد، مگر آنکه قرص‌هایی با مقادیر ۵۰۰ میلی‌گرمی یا ۱ گرمی (ساخت داخل یا خارج از کشور) در اختیار بیماران قرار گیرد.

یکی از عوارض شایع این دارو گُرگرفتگی است که به تدریج و با ادامه مصرف دارو از بین می‌رود. به علاوه برای پیشگیری از ایجاد گُرگرفتگی می‌توان نیم ساعت قبل از مصرف نیکوتیتیک اسید از قرص آسپرین استفاده کرد.

عوارض دیگر نیکوتینیک اسید عبارتند از مشکلات گوارشی مثل سوءهاضمه، افزایش قند و اسیداوریک خون. علاوه بر این‌ها نیکوتینیک اسید باعث آسیب کبدی به صورت افزایش آنزیم‌های آن می‌شود که گاه خفیف و به ندرت خیلی شدید است. اگر بیمارِ تحت درمان با نیکوتینیک اسید، به‌طور ناگهانی چربی‌های خونش افت شدید داشته باشد، باید به هپاتیت (تورم کبد) ناشی از این دارو شک کرد و بلافاصله ضمن قطع دارو، اقدامات تشخیصی و درمانی مناسب را آغاز کرد.

مصرف نیاسین در بیماران مبتلا به زخم معده و دوازدهه ممنوع است به علاوه، بیمارانی که از ترش کردن و برگشت محتویات معده به داخل مری شاکی هستند (بیماری رفلاکس)، در صورت مصرف این دارو، دچار تشدید علائم می‌شوند.

نیاسین اثر وارفارین را تشدید می‌کند. بنابراین در مصرف همزمان این دو دارو باید وضعیت انعقادی بیمار را دقیق‌تر کنترل کرد.

از آنجایی که نیاسین سطح قند و اسید اوریک خون را افزایش می‌دهد می‌تواند باعث اختلال در کنترل قند خون، همچنین تشدید حملات نقرس ناشی از افزایش اسید اوریک شود.

گروه چهارم : استاتین‌ها

این گروه از داروها، پرمصرف‌ترین داروهای ضد چربی هستند.

تأثیر اصلی آن‌ها بر میزان کلسترول LDL (کلسترول بد) می‌باشد اما می‌توانند تری‌گلیسریدهای خون را هم کاهش دهند. به علاوه توانایی افزایش کلسترول HDL (کلسترول خوب) را هم دارا می‌باشند. لووستاتین، سیموستاتین و آتوروستاتین از داروهای این گروه هستند که در داخل کشور ساخته شده و در اختیار بیماران قرار دارند. لووستاتین به صورت قرص‌های ۲۰ میلی‌گرمی، سیموستاتین به صورت قرص‌های ۲۰ میلی‌گرمی و آتوروستاتین به صورت قرص‌های ۱۰، ۲۰ و ۴۰ میلی‌گرمی وجود دارند.

وقتی بیمار از کلسترول بالا رنج می‌برد می‌توان با مقادیر ۱۰ تا ۲۰ میلی‌گرم از هر کدام شروع کرد و در صورت عدم پاسخ مناسب پس از یک ماه به مقدار آن‌ها اضافه کرد. حداکثر مقدار مورد استفاده برای این داروها حدود ۸۰ میلی‌گرم در روز می‌باشد.

این داروها حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد مقدار LDL و حدود ۲۰ درصد مقدار تری‌گلیسرید را کاهش می‌دهند، همچنین باعث افزایش حدود ۱۵ درصد در میزان HDL خون می‌شوند.

این گروه از داروها به خوبی توسط بیمار تحمل ‌‌شده و عوارض کمی دارند که عبارتند از: سوء هاضمه، سردرد، خستگی، سردردهای عضلانی یا مفصلی و هپاتیت که نوع خفیف آن شایع امّا نوع شدید آن فوق‌العاده نادر است.

با اندازه‌گیری آنزیم‌های کبدی و عضلانی قبل از مصرف همچنین ۲ تا ۳ ماه پس از شروع آن‌ها می‌توان از آسیب کبدی و عضلانی توسط این داروها آگاهی یافت.

گروه پنجم : داروهای متفرقه

در این گروه، دو دارو قرار دارند.

داروی اول روغن ماهی (اُمگاـ۳) است که در درمان تری‌گلیسرید بالا به کار می‌رود اما می‌تواند باعث افزایش کلسترول LDL شود که اگر این اتفاق بیفتد باید از داروهای پایین‌آورنده کلسترول مثل استاتین‌ها استفاده کرد.

برای کاهش مفید تری‌گلیسریدهای خون اگر بخواهیم تنها از روغن ماهی استفاده کنیم، به مقادیر بالا (حدود ۹ـ۶ گرم در روز) نیازمندیم که با توجه به دو عارضه اصلی ایجاد شده یعنی سوء هاضمه و ایجاد طعم ماهی در دهان، کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد اما همواره به عنوان داروی کمکی از آن استفاده می‌‌‌شود.

داروی دیگر ازتیمیب (Ezetimibe) می‌باشد.

کار این دارو جلوگیری از جذب روده‌ای کلسترول می‌باشد. کلسترولی که در غذای خورده شده، همچنین در اسیدهای صفراوی وجود دارد.

ازتیمیب به صورت معمول در بازار داروئی ایران وجود ندارد و در اختیار همگان نیست.

این دارو خیلی کم به تنهایی در افزایش کلسترول خون مورد استفاده قرار می‌گیرد و معمولاً به‌صورت ترکیبی با سایر داروها مثل خانواده استاتین به کار می‌رود و حدود ۲۰ درصد، کلسترول را کاهش می‌دهد.

علاوه بر رعایت رژیم غذایی و فعالیت ورزشی اقدامات غیرداروئی دیگر نیز در درمان اختلالات چربی بکار می‌روند که عبارتند از:

۱ـ پیوند کبد:

این اقدام در کسانی صورت می‌گیرد که مبتلا به اختلالات ژنتیکی همراه با افزایش فوق‌العاده شدید چربی‌ها می‌باشند و حتی در صورت عدم پیوند کبد، در دوران کودکی از عوارض عروق خونی ناشی از اختلالات چربی، فوت خواهند کرد.

۲ـ آفرزی LDL :

در این روش که ماهی دو بار صورت می‌گیرد پلاسمای فرد حاوی LDL خیلی بالا، از یک صافی عبور داده شده تا کلسترول LDL از پلاسمای فرد جدا شده و خونِ بدون کلسترول LDL به بدن بر‌گردد. این اقدام را در کسانی انجام می‌دهیم که کلسترول LDL آن‌ها بیشتر از ۲۰۰ (در افراد مبتلا به بیماری عروق قلبی) یا بالاتر از ۳۰۰ (در افراد معمولی) بوده و به داروهای اشاره شده در قبل پاسخ مناسب نمی‌دهند.

۳ـ بای‌پس ‌نسبی ‌ایلئوم :

این روش برای بیمارانی به کار می‌رود که کلسترول خیلی بالا و تری‌گلیسرید طبیعی دارند اما قادر به تحمل کلسیترامین و استاتین‌ها نیستند. به علاوه امکان آفرزی LDL را ندارند. ایلئوم به قسمت انتهایی روده کوچک گفته می‌‌شود که بیشترین بازجذب کلسترولِ موجود در اسیدهای صفراوی در آنجا صورت می‌گیرد. این قسمتِ روده کوچک اگر از میدان عمل خارج شود، ذخیره کلسترولی بدن کاهش می‌یابد که نتیجه آن جذب کلسترول LDL خون توسط کبد و کاهش سطح آن در خون می‌‌باشد.

 

تصحیح رایانه‌ای انجام شد ۱۲/۸/ ۸۵ ــــــــ

دیدگاه ها بسته شده است